Տոքսիկ էպիդերմալ նեկրոլիզ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Տոքսիկ էպիդերմալ նեկրոլիզ
Toxic-epidermal-necrolysis.jpg
Տեսակհիվանդություն և անբուժելի/հազվագյուտ հիվանդություն[1]
ԵնթադասSevere cutaneous adverse reactions?
Բուն պատճառC79777[2]
Հիվանդության ախտանշաններտենդ, մաշկի բշտիկներ, ցավոտ մաշկ, կարմիր աչքեր[3]
Բժշկական մասնագիտությունմաշկաբանություն
ՀՄԴ-9695.15
ՀՄԴ-10L51.2
OMIM608579 և 608579
Հիվանդությունների բազա4450
eMedicine229698 և 1124127
NCI ThesaurusC79777[2]
ՀոմանիշներԼայելի համախտանիշ[4]
Ռիսկի գործոններՄԻԱՎ/ՁԻԱՀ, համակարգային կարմիր գայլախտ, ժառանգականություն[3]
Ախտորոշում> 30% մաշկի ընդգրկում, մաշկի բիոպսիա[5]
Տարբերակիչ ախտորոշումջրծաղիկ, ստաֆիլակոկային էպիդերմոլիզ, Մաշկի ստաֆիլակոկային այրվածքի համախտանիշ, աուտոիմուն բուլյոզ հիվանդություն[5]
Բուժումհոսպիտալացում, պատճառի դադարեցում, դեղային ցավազրկում[5]
Բարդություններդեհիդրատացիա, սեպսիս, թոքաբորբ, բազմաօրգանային անբավարարություն[3]
Հաճախությունտարեկան 1–2 միլիոն մարդ (ՍՋՀ-ի հետ միասին)[3]
Toxic epidermal necrolysis Վիքիպահեստում

Տոքսիկ էպիդերմալ նեկրոլիզ (ՏԷՆ) (անգլ.՝ Toxic epidermal necrolysis) (TEN)), մաշկի ծանր պատասխանի տեսակ[3]: Ստիվենս-Ջոնսոնի համախտանիշի հետ (ՍՋՀ) կազմում է հիվանդությունների միջակայք, որում ՏԷՆ-ն առավել ծանրն է[3]: Վաղ ախտանիշները ներառում են տենդը և գրիպանման ախտանիշները[3]: Մի քանի օր հետո մաշկը սկսում է բշտիկավորվել և թեփոտվել ձևավորելով ցավոտ մաշկազուրկ տարածքներ[3]: Լորձային թաղանթները, ինչպիսիք են բերանը, նույնպես բնորոշ է ներգրավվումը[3]: Բարդությունները ներառում են ջրազրկում, սեպսիս, թոքաբորբ և բազմաօրգանային անբավարարություն[3]:

Ամենահաճախ հանդիպող պատճառը որոշ դեղամիջոցներ են, ինչպիսիք են լամոտրիջին, կարբամազեպին, ալլոպուրինոլ, սուլֆոնիլամիդային հակաբիոտիկներ և նեվիրապին[3]: Այլ պատճառներ կարող են ներառել վարակները, ինչպիսիք են Mycoplasma pneumoniae-ն և ցիտոմեգալովիրուսը կամ պատճառը կարող է անհայտ մնալ[5][6]: Ռիսկի գործոնները ներառում են ՄԻԱՎ/ՁԻԱՀ-ը և համակարգային կարմիր գայլախտը[3]: Ախտորոշումը հիմնված է մաշկի ավելի քան 30%-ի ներգրավմամբ[5]: ՏԷՆ-ը ՍՋՀ-ի, ՍՋՀ/ՏԷՆ-ի և DRESS համախտանիշի (Drug Reaction with Eosinophilia and Systemic Symptoms - դեղային պատասխանները էոզինոֆիլիայով և համակարգային ախտանիշներ) հետ միասին կազմում է մաշկային ծանր կողմնակի պատասխանների (SCARs- severe cutaneous adverse reactions) տեսակ[7]: Հայտնի է որպես ՍՋՀ, երբ մաշկի ավելի քիչ քան 10%-ն է ներգրավված և միջին աստիճան է 10-30%-ի ներգրավման դեպքում[5]: Բազմաձև էրիթեման (ԲԷ) սովորաբար համարվում է առանձին վիճակ[8]:

Բուժումը սովորաբար տեղի է ունենում հիվանդանոցում, ինչպիսիք են այրվածքային բաժանմունքը կամ ինտենսիվ թերապիայի բաժանմունքը[5][9]: Ջանքերը կարող են ներառել պատճառի դադարեցում, դեղային ցավազրկում, հակահիստամիններ[5][6]: Հակաբիոտիկներ, ներերակային իմունոգլոբուլիններ կամ կորտիկոստերոիդներ նույնպես կարող են օգտագործվել[5][6]: Բուժումը սովորաբար չի փոխում հիվանդության ընթացքը[5]: ՍՋՀ-ի հետ ախտահարում է տարեկան 1-2 մարդ՝ մեկ միլիոնից[3]: Կանանց մոտ ավելի հաճախ է հանդիպում, քան տղամարդկանց մոտ[5]: Բնորոշ է սկիզբը 40 տարեկանից հետո[5]: Մաշկը սովորաբար վերականգնվում է 2-3 շաբաթվա ընթացքում, այնուամենայնիվ լրիվ վերականգնումը կարող է տևել ամիսներ, իսկ շատերի մոտ մնում է խրոնիկ խնդիրներ[5][6]:

Նշաններ և Ախտանիշներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Նախանշաններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ի վերջո ՏԷՆ-ը բերում է մաշկի տարածուն ախտահարման` կարմրությամբ, նեկրոզով և մաշկի վերին շերտի (էպիդերմիսի) ու լորձաթաղանթի շերտազատման: Մինչև այս սաստիկ դրսևորումների ի հայտ գալը մարդիկ հաճախ ունենում են գրիպանման նախանշաններ` հազ, քթից արտադրություն, ջերմություն, ախորժակի անկում և հոգնածություն: Նախքան ախտանիշների սկիզբը դեղի օգտագործման ժամանակաշրջանը կազմում է միջինում 14 օր (տատանվելով 1-4 շաբաթ), կարող է առաջանալ նաև 48 ժամվա ընթացքում կրկնակի օգտագործման դեպքում[10]:

Մաշկային դրսևորումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Առաջնային մաշկային դրսևորումերը ներառում են կարմիր-մանուշակագույն, մուգ, տափակ բծեր հայտնի որպես մակուլաներ, որոնք սկսում են իրանից, և այդտեղից տարածվում: Այս մաշկային ախտահարումները հետո ձևափոխվում են մեծ բշտերի: Ախտահարված մաշկը այնուհետև կարող է դառնալ նեկրոտիկ կամ սահելով մարմնից շերտազատվում է մեծ բծերով[9]:

Լորձաթաղանթային դրսևորումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Համարյա բոլոր մարդկանց մոտ ՏԷՆ-ով որպես կանոն ախտահարվում է բերանը, աչքը և սեռական օրգանները: Ցավոտ վերքերը և էրոզիաները կարող են առաջանալ ցանկացած լորձաթաղանթային մակերեսներին[11]: Բերանը դառնում է բշտիկավորված և էրոզված, ուտելու ընթացքում դժվարություններ առաջացնելով և երբեմն պարտադրում է քթով` նազոգաստրալ զոնդով սնուցում կամ ստամոքսային զոնդով միանգամից ստամոքսի մեջ: Աչքերը կարող են այտուցվել, կեղևակալել կամ խոցոտվել բերելով պոտենցիալ կուրության: Աչքերի հետ կապված ամենահաճախ հանդիպող խնդիրը ծանր կոնյուկտվիտն (շաղկապենաբորբ) է[12]:

Պատճառներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հրապարակված են ՏԷՆ-ի 80-90 % դեպքեր, որոնց պատճառը դեղային ռեակցիաններն են[8]:

ՏԷՆ-ի հետ կախված ամենահաճախ հանդիպող դեղերն են`

  • հակաբիոտիկներ,
    • սուլֆոնիլամիդներ (սուլֆոմետաքսազոլ, սուլֆոդիազին, սուլֆապիրիդին),
    • β-լակտամներ (ցեֆալոսպորիններ, պենիցիլիններ, կարբապենեմներ),
  • ոչ ստերոիդային հակաբորբոքային դեղեր,
  • ալոպուրինոլ,
  • հակամետաբոլիտներ (մետոտրեքսատ),
  • հակառետրովիրուսային դեղեր (նեվիրապին),
  • կորտիկոստերոիդներ,
  • անքսիոլիտիկներ (քլորմեզանոն),
  • հակացնցումային դեղեր (ֆենոբարբիտալ, ֆենիտորին, կարբամազեպին, լամոտրիջին և վալպրոաթթու)[13][14]:

Հրապարակված է, որ ՏԷՆ-ը նաև կարող է առաջանալ Mycoplasma pneumoniae-ի, դանգի վիրուսի պատճառով: Կոնտրաստ նյութերը, ինչպես նաև ոսկրածուծի կամ օրգանների փոխպատվաստումը նույնպես կապված են ՏԷՆ առաջացնելու հետ[13][8]:

ՄԻԱՎ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

ՄԻԱՎ-դրական անհատների մոտ ի տարբերություն ընդհանուր պոպուլյացիայի ՍՋՀ/ՏԷՆ առաջացնելու ռիսկը 1000 անգամ մեծ է: Այս բարձր ռիսկի պատճառը հայտնի չէ[9]:

Գենետիկա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կոնկրետ գենետիկական գործոններ կապված են ՏԷՆ-ի բարձր ռիսկի հետ: Օրինակ` կոնկրետ HLA շճատիպեր, որոնցից են HLA-B*1502[15], HLA-A*3101[16] և HLA-B*5801[17], կապված են ՏԷՆ-ի զարգացման հետ, երբ առկա է սպեցիֆիկ դեղամիջոցների ազդեցություն:

Ախտածագում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Իմուն համակարգի դերը ՏԷՆ-ի հստակ պաթոգենեզում մնում է անհայտ: Թվում է, թե իմունային բջջի որոշակի տեսակ (ցիտոտոքսիկ CD8+ T բջիջ) պատասխանատու է հիմնականում կերատինոցիտների մահվան և հետագա մաշկի շերտազատման համար: Կերատինոցիտները էպիդերմիսի ստորին շերտում գտնվող բջիջներ են և մասնագիտացված են պահելու մաշկի շրջակա բջիջները միասին: ՏԵսականորեն հաստատված է, որ CD8+ իմուն բջիջները դեղերի կամ դրանց մետաբոլիտների ազդեցությամբ դառնում են գերակտիվ: Այնուհետև CD8+ T բջիջները միջնորդում են կերատինոցիտների մահը` արտազատելով տարբեր մոլեկուլներ, ներառելով պերֆորին, գրանզիմ B և գրանուլիզին: Այլ գործոնները, ինչպիսիք են ՈՒՆԳ-α-ն և fas լիգանդը նույնպես ներառված են ՏԷՆ-ի պաթոգենեզում[8]:

Ախտորոշում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

ՏԷՆ-ի ախտորոշումը հիմնված է, ինչպես կլինիկական այնպես էլ հյուսվածաբանական տվյալների վրա: Վաղ ՏԷՆ-ը կարող է հիշեցնել դեղի նկատմամբ ոչ սպեցեֆիկ պատասխան, այդ պատճառով կլինիցիստները պետք է ապահովեն ՏԷՆ-ի կասկածի բարձր ցուցանիշ: Բերանի, աչքի, և/կամ գենիտալ(սեռական) լորձաթաղանթների բորբոքման առկայությունը օգնում է ախտորոշման մեջ, քանի որ այս դրսևորումները առկա են ՏԷՆ-ով մոտավորապես բոլոր հիվանդների մոտ: Նիկոլսկու ախտանիշը (դերմայի պապիլյար շերտի անջատումը հիմային շերտից նուրբ կողմնային ճնշման հետևանքով) և Ասբո-Հանսենի ախտանիշը ( բուլլայի կողմնային տարածում ճնշման հետևանքով) նույնպես օգնող ախտորոշիչ նշաններ են ՏԷՆ-ով հիվանդների մոտ[9]:

Գոյություն ունի նշանակալի հետաքրքրություն հայտնաբերելու շիճուկային բիոմարկերները ՏԷՆ-ի վաղ ախտորոշման համար` հաշվի առնելով նշանակալի հիվանդացությունը և մահացությունը, ինչպես նաև արագ բուժման դեպքում ապաքինումը: Շիճուկային գրանուլիզինը և շիճուկային բարձր շարժունակության խմբի B1 սպիտակուցը (HMGB1-serum high-mobility group protein B1) պատկանում են հետազոտված մարկերների թվին, որոնք հուսալի արդյունքներ են ցույց տվել վաղ կատարված հետազոտություններում[9]:

Հյուսվածաբանություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

ՏԷՆ-ի վերջնական ախտորոշումը հաճախ պահանջում է հաստատել բիոպսիայով: Հյուսվածաբանորեն, վաղ ՏԷՆ-ի դեպքում ցույց է տալիս նեկրոզացված ցրված կերատինոցիտներ: Ավելի ուշ ՏԷՆ-ի դեպքում ամբողջ հաստությամբ էպիդերմալ նեկրոզ է երևում սուբէպիդերմալ բաժանումով, և պապիլյար դերմայում սակավ բորբոքային ինֆիլտրատ: Հյուսվածաբանորեն հայտնաբերված էպիդերմալ նեկրոզը զգայուն, բայց ոչ սպեցիֆիկ դրսևորում է ՏԷՆ-ի համար[9]:

Տարբերակիչ ախտորոշում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Մաշկի ստաֆիլակոկային այրվածքի համախտանիշ
  • Դեղ-խթանված իմունոգլոբուլին A դերմատիտ
  • Սուր տրանսպլանտատի մերժման հիվանդություն
  • Սուր գեներալիզացված էկզանթեմանման թարախաբշտիկավորում
  • Էրիթրոդերմիա
  • Դեղային պատասխանները էոզինոֆիլիայով և համակարգային ախտանիշներով (DRESS համախտանիշ)
  • Տարածուն կարմրուկանման ցանավորում[18]:

Բուժում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

ՏԷՆ-ի առաջնային բուժումը հանդիսանում է պատճառական գործոնների ազդեցության դադարեցումը, սովորաբար մեղադրյալ դեղի դադարեցումը, վաղ ուղղորդումը և բուժումը այրվածքային կամ ինտենսիվ թերապիայի բաժանմունքներ, աջակցող բուժում և սնուցում[9]:

Ներկայիս գրականությունը չի ընդունում ցանկացած լրացուցիչ համակարգային թերապիայի օգտագործումը: Ներերակային իմունոգլոբուլինի նկատմամբ սկզբնական հետաքրքրությունը ծագել է հետազոտության արդյունքում, որը ցույց է տվել, որ ներերակային իմունոգլոբուլինը (IVIG-Intravenous immunoglobulin) կարող է ընկճել Fas-FasL խթանված կերատինոցիտների ապոպտոզը in vitro պայմաններում [19]: Ցավոք հետազոտությունները ՏԷՆ-ի ժամանակ ներերակային իմունոգլոբուլինի օգտագործման վերաբերյալ հակասական արդյունքներ են հայտնաբերել [20]: Հետազոտություններից մինչև օրս սահմանափակված է կատարել ավելի գեներալիզացված եզրակացություններ վերահսկվող փորձերի պակասի պատճառով և հիվանդության ծանրության, ներերակային իմունոգլոբուլինի դոզավորման և ներմուծման ժամանակի առումով հետազոտության անհամապաստասխանության պատճառով[9]: Ներերակային իմունոգլոբուլինի փաստացի օգուտը ՏԷՆ-ի ժամանակ գնահատելու համար ավելի մեծ, բարձրորակ հետազոտություններ են անհրաժեշտ:

ՏԷՆ-ի համար բազմաթիվ այլ լրացուցիչ թերապիաներ են փորձարկվել, ներառելով` կորտիկոստերոիդներ, ցիկլոսպորին, ցիկլոֆոսֆամիդ, պլազմաֆերեզ, ֆենտոքսիֆիլին, ացետիլցիստեին, ինֆլիքսիմաբ և գրանուլոցիտար գաղութախթանիչ գործոն (եթե առկա է ՏԷՆ-ի հետ կապված լեյկոպենիա): Կան խառը ապացույցներ կորտիկոստերոիդների օգտագործման մասին և եզակի ապացույցներ այլ թերապիաների համար[9]: 2002թ.-ի մետաանալիզը եզրակացրեց, որ չկան հուսալի ապացույցներ ՏԷՆ-ի բուժման համար[21] : Թալիդոմիդը որևէ օգուտ չի ցուցաբերել և կապված է մեծ թվով մահացության հետ, ի տարբերություն պլացեբոի[21]:

Կանխատեսում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մահացությունը տոքսիկ էպիդերմալ նեկրոլիզից կազմում է 25-30%[9]: Դեղամիջոցների արդյունքնում զարգացած ՍՋՀ-ով կամ ՏԷՆ-ով մարդիկ պատճառ հանդիսացող դեղը հանելուց հետո ունեն ավելի լավ կանխատեսում[14]: Հիվանդները կորցնելով մաշկի մասեր դառնում են ավելի ընկալունակ սնկային կամ բակտերիալ վարակների հանդեպ և կարող է հանգեցնել սեպսիսի, որը հանդիսանում մահվան առաջատար պատճառ[13]: Մահը զարգանում է ինչպես վարակների, այնպես էլ շնչառական դիսթրեսի պատճառով, որը հանդիսանում է թոքաբորբի կամ շնչուղիների վնասման հետևանք: Հյուսվածքի մանրադիտակային անալիզը (հատկապես դերմայի մոնոնուկլեար բորբոքման աստիճանը և բորբոքման աստիճանը ընդհանուր առմամբ) կարող է դեր ունենալ անհատական դեպքերի կանխատեսման մեջ[22]:

Ծանրության սանդղակ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

«Տոքսիկ Էպիդերմալ Նեկրոլիզ Հիվանդության Ծանրության Սանդղակը» (SCORTEN-Severity of Illness Score for Toxic Epidermal Necrolysis) գնահատման համակարգ է, որը զարգացել է ՏԷՆ-ի ծանրությունը գնահատելու համար և կանխատեսելու սուր ՏԷՆ-ով հիվանդների մահացությունը[23]:

Մեկ միավոր է տրվում հետևյալ գործոններից յուրաքանչյուրին[24]

  • տարիք >40
  • սրտի կծկման հաճախականություն >120 զարկ/րոպեում
  • քաղցկեղի ախտորոշում իրականացում
  • էպիդերմիսի շերտազատում մեկ օրում մարմնի մակերեսի ավելի քան 10%
  • արյան միզանյութային ազոտ >28 մգ/դլ
  • գլյուկոզ >252 մգ/դլ (14 մմոլ/լ)
  • բիկարբոնատ <20 մմոլ/լ

Սանդղակ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • 0–1: 3.2% մահացություն
  • 2: 12.2% մահացություն
  • 3: 35.3% մահացություն
  • 4: 58.3% մահացություն
  • ≥5: 90% մահացություն

Նշում` այս գնահատման համակարգը ամենաարժեքավորն է, երբ օգտագործվում է հոսպիտալացման առաջին և երրորդ օրերին, և կարող է թերագնահատել շնչառական ախտանիշներով հիվանդների մահացությունը[24]:

Երկարաժամկետ բարդություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Նրանք, ովքեր գոյատևում են ՏԷՆ-ի սուր փուլից հետո հաճախ տառապում են երկարաժամկետ բարդություններից, որոնք ախտահարում են մաշկը և աչքերը: Մաշկային դրսևորումները կարող են ներառել սպիավորում, դուրս ցցված մելանոցիտային նեվուս, վուլվովագինալ ստենոզ ր դիսպարեունիա: ՍՋՀ-ի և ՏԷՆ-ի ժամանակ կարող է ներառվել շնչափողի, բրոնխների կամ ստամոքսաղիքային տրակտի էպիթելը[14]: Ակնային ախտանիշները ՏԷՆ-ի ժամանակ ամենահաճախ հանդիպող բարդությունն է` ՏԷՆ-ով 20–79% մարդկանց մոտ, նույնիսկ նրանց մոտ ովքեր չեն ունեցել անմիջական ակնային դրսևորումներ: Կարող է ներառել աչքերի չորություն, լուսավախություն (ֆոտոֆոբիա), սինբլեֆարոն, եղջերաթաղանթի սպիավորում կամ քսերոզ, տրիխիազ, տեսողության սրության իջեցում և կուրություն[24]:

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. https://ddrare.nibiohn.go.jp/
  2. 2,0 2,1 Monarch Disease Ontology release 2018-06-29sonu — 2018-06-29 — 2018.
  3. 3,00 3,01 3,02 3,03 3,04 3,05 3,06 3,07 3,08 3,09 3,10 3,11 3,12 «Stevens-Johnson syndrome/toxic epidermal necrolysis»։ Genetics Home Reference (անգլերեն)։ July 2015։ Արխիվացված օրիգինալից 27 April 2017-ին։ Վերցված է 26 April 2017 
  4. Rapini, Ronald P., Bolognia, Jean L., Jorizzo, Joseph L. (2007)։ Dermatology: 2-Volume Set։ St. Louis: Mosby։ ISBN 1-4160-2999-0 
  5. 5,00 5,01 5,02 5,03 5,04 5,05 5,06 5,07 5,08 5,09 5,10 5,11 5,12 «Orphanet: Toxic epidermal necrolysis»։ Orphanet (անգլերեն)։ November 2008։ Արխիվացված օրիգինալից 27 April 2017-ին։ Վերցված է 26 April 2017 
  6. 6,0 6,1 6,2 6,3 «Stevens-Johnson syndrome»։ GARD։ Արխիվացված օրիգինալից 28 August 2016-ին։ Վերցված է 26 August 2016 
  7. «Recent advances in the understanding of severe cutaneous adverse reactions»։ The British Journal of Dermatology 177 (5): 1234–1247։ 2017։ PMID 28256714։ doi:10.1111/bjd.15423 
  8. 8,0 8,1 8,2 8,3 Schwartz RA, McDonough PH, Lee BW (August 2013)։ «Toxic epidermal necrolysis: Part I. Introduction, history, classification, clinical features, systemic manifestations, etiology, and immunopathogenesis.»։ Journal of the American Academy of Dermatology 69 (2): 173.e1–13; quiz 185–6։ PMID 23866878։ doi:10.1016/j.jaad.2013.05.003 
  9. 9,0 9,1 9,2 9,3 9,4 9,5 9,6 9,7 9,8 9,9 Schwartz RA, McDonough PH, Lee BW (August 2013)։ «Toxic epidermal necrolysis: Part II. Prognosis, sequelae, diagnosis, differential diagnosis, prevention, and treatment.»։ Journal of the American Academy of Dermatology 69 (2): 187.e1–16; quiz 203–4։ PMID 23866879։ doi:10.1016/j.jaad.2013.05.002 
  10. Jordan MH, Lewis MS, Jeng JG, Rees JM (1991)։ «Treatment of toxic epidermal necrolysis by burn units: another market or another threat?»։ The Journal of burn care & rehabilitation 12 (6): 579–81։ PMID 1779014։ doi:10.1097/00004630-199111000-00015 
  11. Roujeau JC, Stern RS (10 November 1994)։ «Severe adverse cutaneous reactions to drugs.»։ The New England Journal of Medicine 331 (19): 1272–85։ PMID 7794310։ doi:10.1056/nejm199411103311906 
  12. Morales ME, Purdue GF, Verity SM, Arnoldo BD, Blomquist PH (October 2010)։ «Ophthalmic Manifestations of Stevens-Johnson Syndrome and Toxic Epidermal Necrolysis and Relation to SCORTEN.»։ American journal of ophthalmology 150 (4): 505–510.e1։ PMID 20619392։ doi:10.1016/j.ajo.2010.04.026 
  13. 13,0 13,1 13,2 Garra, GP (2007). "Toxic Epidermal Necrolysis Archived 2007-12-27 at the Wayback Machine.". Emedicine.com. Retrieved on December 13, 2007.
  14. 14,0 14,1 14,2 Maverakis Emanual, Wang Elizabeth A., Shinkai Kanade, Mahasirimongkol Surakameth, Margolis David J., Avigan Mark, Chung Wen-Hung, Goldman Jennifer, Grenade Lois La (2017-06-01)։ «Stevens-Johnson Syndrome and Toxic Epidermal Necrolysis Standard Reporting and Evaluation Guidelines: Results of a National Institutes of Health Working Group»։ JAMA Dermatology 153 (6): 587–592։ ISSN 2168-6068։ doi:10.1001/jamadermatol.2017.0160 
  15. Hung SI, Chung WH, Jee SH, Chen WC, Chang YT, Lee WR, Hu SL, Wu MT, Chen GS, Wong TW, Hsiao PF, Chen WH, Shih HY, Fang WH, Wei CY, Lou YH, Huang YL, Lin JJ, Chen YT (April 2006)։ «Genetic susceptibility to carbamazepine-induced cutaneous adverse drug reactions.»։ Pharmacogenetics and genomics 16 (4): 297–306։ PMID 16538176։ doi:10.1097/01.fpc.0000199500.46842.4a 
  16. McCormack M, Alfirevic A, Bourgeois S, Farrell JJ, Kasperavičiūtė D, Carrington M, Sills GJ, Marson T, Jia X, de Bakker PI, Chinthapalli K, Molokhia M, Johnson MR, O'Connor GD, Chaila E, Alhusaini S, Shianna KV, Radtke RA, Heinzen EL, Walley N, Pandolfo M, Pichler W, Park BK, Depondt C, Sisodiya SM, Goldstein DB, Deloukas P, Delanty N, Cavalleri GL, Pirmohamed M (24 March 2011)։ «HLA-A*3101 and carbamazepine-induced hypersensitivity reactions in Europeans.»։ The New England Journal of Medicine 364 (12): 1134–43։ PMC 3113609։ PMID 21428769։ doi:10.1056/nejmoa1013297 
  17. Tohkin M, Kaniwa N, Saito Y, Sugiyama E, Kurose K, Nishikawa J, Hasegawa R, Aihara M, Matsunaga K, Abe M, Furuya H, Takahashi Y, Ikeda H, Muramatsu M, Ueta M, Sotozono C, Kinoshita S, Ikezawa Z, Japan Pharmacogenomics Data Science Consortium (February 2013)։ «A whole-genome association study of major determinants for allopurinol-related Stevens-Johnson syndrome and toxic epidermal necrolysis in Japanese patients.»։ The pharmacogenomics journal 13 (1): 60–9։ PMID 21912425։ doi:10.1038/tpj.2011.41 
  18. Schwartz RA, McDonough PH, Lee BW (Aug 2013)։ «Toxic epidermal necrolysis: Part II. Prognosis, sequelae, diagnosis, differential diagnosis, prevention, and treatment.»։ Journal of the American Academy of Dermatology 69 (2): 187.e1–16; quiz 203–4։ PMID 23866879։ doi:10.1016/j.jaad.2013.05.002 
  19. Zajicek R, Pintar D, Broz L, Suca H, Königova R (May 2012)։ «Toxic epidermal necrolysis and Stevens-Johnson syndrome at the Prague Burn Centre 1998-2008.»։ Journal of the European Academy of Dermatology and Venereology : JEADV 26 (5): 639–43։ PMID 21668825։ doi:10.1111/j.1468-3083.2011.04143.x 
  20. «Toxic epidermal necrolysis: retrospective analysis of 21 consecutive cases managed at a tertiary centre»։ Clin. Exp. Dermatol. 35 (8): 853–62։ December 2010։ PMID 20456393։ doi:10.1111/j.1365-2230.2010.03826.x 
  21. 21,0 21,1 Majumdar Samit, Mockenhaupt Maja, Roujeau Jean-Claude, Townshend Askari P (2002-10-21)։ «Interventions for toxic epidermal necrolysis»։ Cochrane Database of Systematic Reviews (անգլերեն)։ ISSN 1465-1858։ doi:10.1002/14651858.CD001435 
  22. Quinn AM, Brown K, Bonish BK, Curry J, Gordon KB, Sinacore J, Gamelli R, Nickoloff BJ (2005)։ «Uncovering histological criteria with prognostic significance in toxic epidermal necrolysis»։ Arch Dermatol 141 (6): 683–7։ PMID 15967913։ doi:10.1001/archderm.141.6.683 
  23. Schwartz RA, McDonough, PH, Lee, BW (August 2013)։ «Toxic epidermal necrolysis: Part II. Prognosis, sequelae, diagnosis, differential diagnosis, prevention, and treatment.»։ Journal of the American Academy of Dermatology 69 (2): 187.e1–16; quiz 203–4։ PMID 23866879։ doi:10.1016/j.jaad.2013.05.002 
  24. 24,0 24,1 24,2 DeMers G, Meurer, WJ, Shih, R, Rosenbaum, S, Vilke, GM (December 2012)։ «Tissue plasminogen activator and stroke: review of the literature for the clinician.»։ The Journal of emergency medicine 43 (6): 1149–54։ PMID 22818644։ doi:10.1016/j.jemermed.2012.05.005 

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]