Տիեզերական թռիչք

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից

Տիեզերական թռիչք, դեպի տիեզերք կամ տիեզերքով ճանապարհորդություն կամ տեղափոխություն: Երկիր մոլորակի և տիեզերքի մեջ ակնհայտ սահման գոյություն չունի, իսկ Միջազգային ավիացիոն ֆեդերացիայի կողմից ընդունվել է Երկրի մակերևույթից 100 կմ բարձրության սահմանը: Որպեսզի այդպիսի բարձրության վրա թռչող սարքը թռչի աերոդինամիկական ուժերի շնորհիվ, պետք է ունենալ տիեզերական առաջին արագություն[1][2], ինչը թռիչքն ավելի ուղեծրային է դարձնում, քան աերոդինամիկական[3][4]: Ավիա և տիեզերական թռիչքների մեջ դասական բաժանումը գնալով փոքրանում է ենթաուղեծրային տիեզերանավերի և ուղեծրային ինքնաթիռների զարգացման շնորհիվ:

Պատմություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Չնայած նրան, որ դեպի Լուսին, մոլորակներ և աստղեր ճանապարորդությունների մասին պատկերացումներ գոյություն ունեին շուտվանից, միայն 20-րդ դարում այն հնարավոր դարձավ` հրթիռային այնպիսի տեխնիկայի զարգացման պայմաններում, որոնք կարող էին բավարար արագություն ապահովել մոլորակից թռչելու համար: Հրթիռներն այժմ էլ հանդիսանում են դեպի տիեզերք թռչելու միակ տարբերակը: Հնարավոր է, որ առաջին մարդն, ով ցույց տվեց, որ հրթիռները կարելիէ օգտագործել դեպի անօդ տարածություն ճանապարհորդելու համար, շոտլանդացի աստղագետ Ուիլիամ Լեյտչն էր: 1861 թվականին նա գրեց «A Journey Through Space» աշխատությունը, որը 1862 թվականին հրատարակվեց իր «God's Glory in the Heavens» գրքում[5]: 1881 թվականին Նիկոլայ Կիբալչիչը զարգացրեց ձգողության ուժին դիմադրող հրթիռային թռչող ապարատի գաղափարը: Մի քանի օրվա ընթացքում Կիբալչիչիը մշակեց տիեզերական թռիչք իրականացնելու հնարավորություն ունեցող թռչող ապարատի նախագիծը[6]:

Տեսական սկիզբը և առաջին հրթիռները[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Առաջին անգամ տիեզերական թռիչքների տեսական ասպեկտներն ուսումնասիրել է ռուս գիտնական Կոնստանտին Ցիոլկովսկին, ով ձևակերպեց հրթիռային շարժիչների հիմնական մաթեմատիկական դրույթները և դուրս հանեց Ցիոկկովսկու բանաձև: Գերմանացի Հերման Օբերտը 1923 թվականին տվեց հրթիռային տեխնիկայի հիմնական հավասարումները և ցույց տվեց, թե ինչպես կարելի է առավելագույն չափով օգտակար բեռնվածություն հավաքել ցանկացած ուղեծրի վրա:

Հիշատակված առաջին ինժեները և գիտնականը Ռոբերտ Հոգարդն էր, ով 1910 թվականին ստեղծեց փոքր հրթիռային շարժիչ: 1926 թվականին նրան հաջողվեց ստեղծել առաջին հրթիռային շարժիչը, որ աշխատում էր հեղուկով: Դեռ ավելի շուտ այս ոլորտում ակտիվ էր աստղագետ և հրթիռային տեխնիկայի ասպարեզում առաջինը հանդիսացող Մաքս Վալյեն: Նա առաջինն էր, ով Եվրոպայում հեղուկ վառելիքի հետ փորձարկումներ արեց և հրթիռային շարժիչով մեքենա ստեղծեց, որն այժմ էլ գտնվում է գերմանական թանգարանում: Բեռլինում փորձարկումներից մեկի ժամանակ պայթել է այրման խցիկը, և մետաղյա բեկորը սպանել է երեսունհինգամյա ինժեներին[7]:

Հրթիռաշինության հիմունքների ուսումնասիրումը որոշ մարդկանց համար մինչ 1930-ական թվականները նոր տեխնոլոգիաների զարգացման հիմքն էր հանդիսանում: Տիեզերագնացության զարգացմանը նպաստող բացահայտումներ մեծ մասը պատկանում է Վերներ ֆոն Բրաունիին:

Բացի տեեխնիկական հիմնադրույթներից, հայտնի դարձավ նաև երկնային մեխանիկայի աստղագիտական նշանակությունը, որը տիեզերական թռիչքների նախադրյալն էր:

Բանակ և արդյունաբերություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Տիեզերական տեխնիկայի զարգացումը սկզբում օգտագործում են գերմանական ռեյխում,որը նոր տեխնոլոգիաների մեջ Վերսալի պայմանագրի շրջանցման հնարավորություն է տեսնում: Մինչև Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի սկսվելը այդպես հայտնվեցին հետազոտական և արտադրողական համալիրներ Պենեմյունդում` Վերներ ֆոն Բրաունի ղեկավարության տակ. այնտեղ ստեղծվեց Ֆաու-2 հրթիռը: Այն դարձավ առաջին դժվար կառավարվող հրթիռը աշխարհում և օգտագործվում էր Լոնդոնի և Անտվերպենի դեմ: Հրթիռների այս տեսակը, որ հարաբերական դիպուկություն և ավերելու ընդունակություն ուներ, սխալ որոշում էր ռազմատնտեսական տեսանկյունից: ԽՍՀՄ-ի և ԱՄՆ-ի ռազմական մարտավարություն մշակողները և քաղաքական գործիչները նկատեցին հրթիռային տեխնիկայի պոտենցիալը, ինչը նախ և առաջ նրա մեջ էր, որ հրթիռները գործնականորեն հնարավոր չէր կանգնեցնել կամ հայտնաբերել: Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի վերջին օրերին երկու պետությունների միջև «տիեզերական տեխնոլոգիաների մրցավազք» սկսվեց, ինչը շարունակվեց հաջորդ տասնամյակների ընթացքում: Պատերազմից հետո ինչպես ամբողջական հրթիռները, այնպես էլ արդյունաբերական սարքավորումները և բազմաթիվ գիտնականներ և ինժեներներ ուղարկվեցին ԱՄՆ և ԽՍՀՄ: Նրանք այնտեղ ձևավորեցին հրթիռաշինության հիմունքները հաջորդ տասնամյակների ընթացքում (անգլ.՝ Operation Paperclip):

Տիեզերական տեխնիկայով մրցակցությունը Սառը պատերազմի ժամանակ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Սպասվող սառը պատերազմի ժամանակ տիեզերական թռիչքները նախ և առաջ ունեին մասսայական հոգեբանական և քարոզչական նշանակություն: Անկասկած ռազմական նշանակության հետ մեկտեղ դրանք սկսեցին ընկալվել որպես հզորության և արդյունավետության չափանիշներ:

Արբանյակային ճգնաժամի պատճառով 1957 թվականի հոկտեմբերին ամերիկյան հասարակությունը գիտակցեց, որ ԽՍՀՄ-ում գրեթե ամբողջությամբ վերացվել է տեխնիկական հետամնացությունը: Այդ ժամանակվանից ԱՄՆ-ում նաև սկսեցին ամեն կերպ աջակցել տիեզերագնացությանը, և այդպես սկսվեց ակնհայտ տիեզերական մրցույթ: Խորհրդային տիեզերական ծրագիրը շատ տեսանկյուններից առաջատար էր: Սպուտնիկ-1-ի թողարկումից մեկ ամիս հետո թողարկվեց նաև առաջին սպուտնիկը, որ կարող էր կենդանի օրգանիզմ տեղափոխել: Այդ կենդանի օրգանիզմը եղավ Լայկա անունով շունը, սակայն թռիչքը անհաջող ավարտվեց և շունը սատկեց թռիչքից 5-6 ժամ հետո: 1961 թվականի ապրիլի 12-ին Յուրի Գագարինը դարձավ առաջին մարդը, ով թռել է դեպի տիեզերք, իսկ Լունա-2 և Լունա-9 արբանյակները առաջին անգամ իրականացրին համապատասխանաբար «կոշտ» (1959 թվական) և «փափուկ» (1966 թվական) վայրէջքներ Լուսնի վրա: Որպես դրան հակահարված` Քենեդիի ղեկավարության տարիներին ԱՄՆ-ում ջանքեր էին գործադրում դեպի Լուսին փորձնական թռիչքի համար, որը 1969 թվականի հուլիսի 20-ին տեղի ունեցավ և դարձավ թերևս ամենամեծ իրադարձությունը սառը պատերազմի ժամանակահատվածում: Իսկ թռիչքին հեռուստատեսությամբ հետևում էին կես միլիարդ հեռուստադիտողներ:

Չնայած NASA-ի տիեզերական ծրագրերի քաղաքական վարչությունը գտնվում էր և միչ այժմ էլ գտնվում է հասարակական ուշադրության կենտրոնում` նրա հիմնական ծրագրերը բացառապես հեղինակավոր ռազմական նախագծերն են: Արհեստական արբանյակների երեք քառորդ մասը մինչև հիմա ծառայել են ռազմական նպատակների համար: ԱՄՆ-ն 1959 թվականից ունեցել է արբանյակ-լրտեսներ, իսկ 1960 թվականից` մետեոարբանյակներ, տեղորոշման արբանյակներ և հարձակումներից նախազգուշացման արբանյակներ:

ԽՍՀՄ-ն 1960-ական թվականից սկսեց հարակցման զորաշարժերի, երկարաժամկետ թռիչքների հետազոտությունները: Հետազոտվում էր, թե ինչպես տիեզերագնացները կարող են դուրս գալ բաց տիեզերք` Սալյուտ-1 առաջին տիեզերական կայանից մինչև մշտապես բնակեցված Միր տիեզերական կայան:

Համագործակցություններ տիեզերագնացության ասպարեզում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Միջազգային համագործակցության շրջանակներում Միր կայան այցելեցին ԱՄՆ-ի և այլ երկրների աստղագնացները:

Խորհրդային Միության փլուզման և ֆինանսկան միջոցների անբավարարության պայմաններում գործընկերների անհրաժեշտություն առաջացավ: Այդպիսով, Միր-2 նախագծի հիման վրա ստեղծվեց Միջազգային տիեզերական կայանը, ինչի առաջին մոդուլ Զարյան (Սալյուտ-9) պատրաստվեց Ռուսաստանի կողմից ամերիկյան Բոինգ կազմակերպության պատվերով և թողարկվեց 1998 թվականի նոյեմբերի 20-ին: Սփեյս շաթլ ծրագրի փակումից հետո 2011 թվականին այդ սերիայի տիեզերանավերի թանկ ծառայության և շահագործման ռիսկի բարձր աստիճանի պատճառով դեպի ուղեծիր բոլոր տիեզերագնացներին տեղափոխում են «Սոյուզ» սերիայի ռուսական տիեզերանավերը: Դա կապված էր նաև «Կոլումբիա» և «Չելենջեր» շաթլների վթարի հետ:

Նշանակալի իրադարձություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • 1942 թվականի հոկտեմբերի 3. Ֆաու-2-ը դարձավ մարդու կողմից ստեղծված առաջին օբյեկտը, որ մոտեցավ մթնոլորի սահմանին (85 կմ)
  • 1957 թվականի հոկտեմբերի 4. Երկրի առաջին արհեստական արբանյակը` Սպուտնիկ-1-ը

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. Սանզ Ֆերնանդեզ դե Կորդոբա (2004 թվականի հունիսի 21)։ «Presentation of the Karman separation line, used as the boundary separating Aeronautics and Astronautics» (անգլերեն)։ Միջազգային ավիացիոն ֆեդերացիայի պաշտոնական կայքը։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2011-08-22-ին։ Վերցված է 2010-12-26 
  2. «Գտնվել է տիեզերքի ևս մեկ սահման»։ Մեմբրանա։ 2009 թվականի ապրիլի 10։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2011-08-22-ին։ Վերցված է 2010-12-12 
  3. Անդրեյ Կիսլյակով (16 апреля 2009 года)։ «Որտե՞ղ է սկսվում տիեզերքի սահմանը»։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2011-08-22-ին։ Վերցված է 2010-09-04 
  4. «Գիտնականները կոնկրետացրել են տիեզերքի սահմանը»։ Lenta.ru։ 2009 թվականի ապրիլի 10։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2011-08-22-ին։ Վերցված է 2010-09-04 
  5. «God's Glory in the Heavens» գիրքը
  6. Черняк А. Я. Николай Кибальчич — революционер и учёный. М., 1960.
  7. «Մաքս Վալյա»։ Սովետական հանրագիտարան։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2012-04-23-ին։ Վերցված է 2011-01-16