Շագանակագեղձի բարորակ գերաճ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Ձախ կողմում պատկերված է նորմալ շագանակագեղձը, իսկ աջ կողմում շագանակագեղձի բարորակ գերաճը

Շագանակագեղձի բարորակ գերաճ (ՇԲԳ), անվանում են նաև շագանակագեղձի ադենոմա (ՇԱ) կամ ադենոֆիբրոմիոմատոզ հիպերպլազիա, իրենից ներկայացնում է շագանակագեղձի բարորակ նորագոյացություն, որը զարգանում է գեղձային էպիթելից կամ շագանակագեղձի ստրոմայից։ ՇԲԳ-ի հանգույցները աստիճանաբար աճելով սեղմում են միզուկի պրոստատիկ հատվածը և առաջացնում միզարձակության խանգարումներ։ ՇԲԳ-ն ոչ քաղցկեղային հիվանդություն է, որևէ կապ չունի քաղցկեղի հետ և քաղցկեղի չի վերածվում։

Հաճախականությունը և համաճարակաբանությունը[խմբագրել]

ՇԲԳ-ն սովորաբար հանդիպում է 50 տարեկանից հետո և տարիքի հետ զուգահեռ դրա հաճախությունը աճում է։ Տղամարդկանց կյանքի հինգերորդ տասնամյակում ՇԲԳ-ի հաճախականությունը կազմում է 20%, 51-ից-60 տարեկանների մոտ՝ 50%, իսկ 80-ից բարձր տղամարդկանց մոտ՝ 90%-ից ավելին։ Կլինիկական դրսևորումները նույնպես տարիքային են. 55-ում տղամարդկանց 25%-ն ունի այս կամ այն աստիճանի oբստրուկտիվ ախտանիշներ, իսկ 75-ում տղամարդկանց կեսն արդեն ներկայացնում է այդ գանգատները։ ՇԲԳ-ի ռիսկի գործոնները առայժմ լավ պարզաբանված չեն։ Որոշ ուսումնասիրություններ ենթադրում են, որ որոշ գենետիկական և էթնիկական առանձնհատկություններ կարող են ազդել հիվանդության զարգացման վրա։ Ցույց է տրված, որ այս հիվանդությունը ժառանգվում է աուտոսոմ-դոմինանտ եղանակով, և հիվանդների մոտ ազգականների ՇԲԳ ունենալու հավանականությունը 4 անգամ ավելին է։

Պատճառագիտությունը[խմբագրել]

ՇԲԳ-ի էթիոլոգիայում էնդոկրին գործոնները մեծ դեր ունեն, և էթիոլոգիան բազմագործոնային է։ Շագանակագեղձը բաղկացած է ստրոմալ և էպիթելիալ բաղադրամասերից, և յուրաքանչյուրն առանձին կամ երկուսը համատեղ կարող են սկիզբ տալ հիպերպլազիային, նաև բուժումը կարող է նպատակային ուղղված լինել առանձին բաղադրամասի կամ երկուսին էլ։ Լաբորատոր և կլինիկական հետազոտությունները մատնացույց են անում երկու գործոն, որոնք նպաստում են ՇԲԳ-ի զարգացմանը՝ տարիք և դիհիդրոտեստոստերոն (ԴՀՏ)։ Կենդանիների վրա ցույց է տրված, որ ՇԲԳ-ի զարգացումը հիմնականում պայմանավորված է բջիջների ապոպտոզի անկմամբ, և ոչ թե պրոլիֆերացիայի աճով։ Այս երևույթը բացատրելու համար առաջարկված է մի քանի տեսություն.

  • Ստրոմալ էպիթելիալ փոխազդեցությունը։
  • Ծերացումը, որը կարող է բերել ցողունային բջիջների հասունացման գործընթացի պաշարմանը, ինչի արդյունքում դրանք չեն ենթարկվում ապոպտոզի։

Կլինիկական դիտարկումները և հետազոտությունները ցույց են տվել, որ տղմարդկանց մոտ ՇԲԳ-ի զարգացումը գտնվում է ներզատական հսկողության տակ։ Ամորձատումը բերում է արդեն կայացած ՇԲԳ-ի և ուղեկցող ախտանիշների հետաճին։ Լուտեինիզացնող հորմոնի (ԼՀ) ռիլիզինգ հորմոնի անալոգները դարձելիորեն կրճատում են ՇԲԳ-ի ծավալը և բերում է ախտանիշների զգալի լավացմանը։ Ենթադրվում է, որ էստրոգենների մակարդակի բարձրացումը տարիքի հետ բերում է անդրոգենային ռեցեպտորների ինդուկցիայի, ինչը գերզգայունացնում է շագանակագեղձը տեստոստերոնի նկատմամբ։

Ախտահյուսվացքաբանությունը[խմբագրել]

Շագանակագեղձի բարորակ գերաճը հիպերպլաստիկ պրոցես է, այսինքն պայմանվորված է բջիջների քանակի աճով։ Մանրադիտակային քննությունը հայտնաբերում է հանգուցավոր աճ, բաղկացած տարբեր ծավալի էպիթելից և ստրոմայից, վերջինս իր կազմում ունի կոլագեն և հարթ մկանունք։ Հյուսվածաբանական բաղադրության տարատեսակությունը մասնակիորեն բացատրում է բուժման ընտրողական արդյունավետությունը։ Մասնավորապես, ալֆա-ռեցեպտորների պաշարիչները խիստ արդյունավետ են հարթ մկանունքի գերակայմամբ գերաճի դեպքում, մինչդեռ, էպիթելիումի գերակշռման դեպքում ավելի արդյունավետ են 5 ալֆա-ռեդուկտազի ինհիբիտորները։ ՇԲԳ-ի անցումային գոտում աճող հանգույցները բերում են նրան, որ ավելի արտաքին գոտիները սեղմվում են և առաջանում է այսպես կոչված շագանակագեղձի վիրաբուժական կապսուլան։ Գոյացած սահմանը՝ անցումային գոտուց դեպի պերիֆերիկ գոտի, թույլ է տալիս բաց ադենոմէկտոմիայի ժամանակ հստակ տարբերակել բարորակ գերաճի ենթարկված հյուսվածքի հեռացման սահմանը։

Ախտաֆիզիոլոգիան[խմբագրել]

ՇԲԳ-ի ախտանիշները կարելի է բաժանել երկու մասի՝ պայմանավորված շագանակագեղձի օբստրուկտիվ կոմպոնենտով և դրա նկատմամբ միզապարկում զարգացած պատասխանով։ Օբստրուկտիվ կոմպոնենտը կարելի է բաժանել երկու մասի՝ մեխանիկական և դինամիկ։ Մեխանիկական օբստրուկցիան պայմանավորված է շագանակագեղձի «երեք բլթերի» պատկերացմամբ, երբ գերաճը նկարագրվում է որպես միջային և երկու կողմնային բլթերի չափերի մեծացում։ Մատնային քննությամբ գնահատվող շագանակագեղձի չափերը հաճախ ուղղակիորեն կապված չեն ախտանիշների արտահայտվածության հետ, քանի որ միջային բիլթը գործնականորեն հնարավոր չէ շոշափել։ Դինամիկ օբստրուկցիան բացատրվում է վեգետատիվ նյարդային համակարգի կողմից ստրոմայի հարթ մկանունքի գրգռմամբ։ Ալֆա-ադրենոռեցեպտորների պաշարիչները իջեցնում են այս մկանունքի տոնուսը և թեթևացնում օբստրուկցիան։ Իրիտատիվ ախտանիշների զարգացումը պայմանավորված է միզապարկի պատասխանով՝ առաջացած մեզի արտահոսքի խանգարմանը։ Դրա հետևանքով զարգանում է դետրուզորի հիպերտրոֆիա, հիպերպլազիա, կուտակվում է կոլլագեն։ Հետագայում, հիպերտրոֆիայի ենթարկված մկանաթելերի միջև գոյանում են լորձաթաղանթի ճողվածքներ, որոնք կոչվում են «կեղծ դիվերտիկուլներ», քանի որ բաղկացած են միայն լորձային և սերոզ շերտերից։

Կլինիկական նշանները[խմբագրել]

Օբստրուկտիվ ախտանիշները ներառում են դժվարամիզություն, մեզի շիթի բարակում և թուլություն, միզապարկը դատարկել չկարողանալու զգացողություն, հաճախամիզություն, պրկում՝ միզարձակությունը սկսելու համար, վերջում նաև մեզի դրիբլինգ։ Ամերիկյան ուրոլոգիական ասոցիացիան մշակել է հատուկ հարցաշար՝ գնահատելու օբստրուկտիվ և իրիտատիվ ախտանիշների արտահայտվածությունը։ Այս հարցաշարը՝ International Prostate Symptom Score (IPSS), ներառում է 7 հարց ախտանիշների արտահայտվածությունը գնահատելու համար և 1 հարց կյանքի որակը գնահատելու համար։ Մանրամասն անամնեզը թույլ է տալիս ժխտել օբստրուկտիվ և իրիտատիվ ախտանիշների այլ պատճառները (նեյրոգեն միզապարկ, միզուկի նեղացում, միզուղիների ինֆեկցիա և այլն)։

Մատնային քննությամբ (Per rectum) հայտնաբերվում է փափուկ էլաստիկ շագանակագեղձ։ Հանգույցները և պնդացումը պահանջում են հետագա քննություններ՝ ժխտելու շագանակագեղձի քաղցկեղը (տրանսռեկտալ սոնոգրաֆիա, տրանսռեկտալ բիոպսիա)։

Լաբորատոր հետազոտություններ[խմբագրել]

Պետք է կատարել մեզի ընդհանուր հետազոտություն, որոշել կրեատինինի մակարդակը արյան մեջ, որոշել պրոստատ սպեցիֆիկ հակածնի մակարդակը (անգլ.. Prostate-specific antigen (PSA)

Գործիքային և լրացուցիչ հետազոտություններ[խմբագրել]

Գերձայնային հետազոտությունը խորհուրդ է տրվում կատարել ամեն դեպքում, հատկապես եթե առկա են ՇԲԳ-ին ոչ բնորոշ անամնեստիկ տվյալներ և գանգատներ՝ արյունամիզություն, երիկամային անբավարարություն ևն։ Ցիստոսկոպիան պարտադիր չէ, սակայն ինվազիվ բուժման տարբերակը ընտրելուց այն խիստ ցանկալի է։ Ուրոդինամիկ հետազոտություններից ուրոֆլոումետրիան ցուցված է բոլոր հիվանդներին, ինչպես նաև պետք է բոլոր դեպքերում որոշել մնացորդային մեզի քանակը։

Տարբերակիչ ախտորոշումը[խմբագրել]

Շագանակագեղձի բարորակ գերաճը պետք է տարբերակել միզուկի և միզապարկի վզիկի նեղացումից, միզապարկի քարերից և շագանակագեղձի քաղցկեղից։ Անամնեզում գործիքային հետազոտությունը միզուկի վրա, միզուկաբորբը, վնասվածքները, հեմատուրիան, ցավը միզելուց, մատնային քննության կասկածելի արդյունքը, թարախը մեզում, շաքարախտը, աղիքային խանգարումները և այլ ախտանիշներ թույլ են տալիս տարբերակել ՇԲԳ-ն վերը նշված հիվանդություններից։

Բուժումը[խմբագրել]

Ախտորոշումը դնելուց հետո հիվանդը պետք է մանրամասնորեն տեղյակ պահվի բուժման բոլոր հնարավոր և ընդունելի տարբերակների մասին, վերջիններիս դրական, բացասական և կողմնակի հետևանքներով հանդերձ։ Թուլյ սիմպթոմատիկ հիվանդների համար (IPSS = 0-7 միավոր) լավագույն տարբերակը հսկողությունն է։ Բուժական միջոցների ողջ սպեկտրի հակառակ ծայրին վիրահատական բացարձակ ցուցումներն են այն հիվանդների համար, որոնք սուր միզակապության կապակցությամբ մեզը կաթետերով բաց թողնելուց հետո իսկ չեն միզում, որոնք ունեն արտահայտված մակրոհեմատուրիա, երկրորդային քարեր միզապարկում, երկրորդային երիկամային անբավարարություն, միզապարկի խոշոր դիվերտիկուլներ։ Հսկողության պարագայում հիվանդության զարգացման կամ բարդությունների զարգացման հավանականություն դեռ հայտնի չէ։ Այդուհանդերձ, պարզ է, որ հիվանդության զարգացումն անխուսափելի չէ, և հիվանդների որոշ մասը այդպես էլ երբեք դեղորայքային կամ վիրաբուժական միջամտության կարիք չի ունենա։

Դեղորայքային բուժում[խմբագրել]

Ալֆա-պաշարիչներ։ մարդու շագանակագեղձը և միզապարկի վզիկը պարունակում են ալֆա-1 ադրենոռեցեպտորներ, և համապատասխան ագոնիստների ազդեցության տակ նկատվում են կրճատումներ։ Այս տեղերում հիմնականում գտնվում են ալֆա-1a ադրենոռեցեպտորներ, և ցույց է տրված, որ դրանց պաշարումը բերում է ՇԲԳ-ի հետ կապված ախտանիշների և գանգատների սուբյեկտիվ և օբյեկտիվ լավացման։

5-ալֆա ռեդուկտազի ինհիբիտորներ։ Այս խմբի պրեպարատները պաշարում են տեստոստերոնի ձևափոխումը դիհիդրոտեստոստերոնի (ԴՀՏ)։ Վերջին հետազոտությունները ցույց են տվել, որ այս խմբի ներկայացուցիչները զգալիորեն իջեցնում են սուր միզակապության հավանականությունը մեծ գեղձերով տղամարդկանց մոտ։ Այս երկու խմբերի պրեպարատներով բուժումը կոչվում է ՇԲԳ-ի համակցված բուժում, որը բավականին արդյունավետ է։

Ֆիտոթերապևթիկ միջոցների արդյունավետությունն ապացուցված չէ, դրանց գործողության մեխանիզմն էլ պարզված չէ, չնայած, որ դրանք մեծ տարածում են գտել ԱՄՆ-ում և Եվրոպայում։

Վիրահատական բուժում[խմբագրել]

  • Շագանակագեղձի ներմիզուկային մասնահատում (ՇՆՄՄ, TURP)։ Ադենոմէկտոմիաների 95%-ը կատարվում է այս էնդոսկոպիկ եղանակով, որը պահանջում է 1-2 օրով հոսպիտալացում։ ՇՆՄՄ-ն համարվում է ՇԲԳ-ի բուժման «ոսկե ստանդարտ»։
  • Շագանակագեղձի ներմիզուկային հատում՝ միզապարկի վզիկի բարձր լինելու դեպքում և երբ գեղձի բլթերն արտահայտված չեն։
  • Բաց ադենոմէկտոմիա, որը կարող է կատարվել ներմիզապարկային և հետցայլքային եղանակներով; վերջինիս դեպքում միզապարկը չի բացվում։

Մինիմալ ինվազիվ բուժում[խմբագրել]

Մինիմալ ինվազիվ բուժման տարբերակներից են հետևյալները՝ լազերային թերապիան, որն ավելի և ավելի մեծ տարածում է գտնում, շագանակագեղձի ներմիզուկային վապորիզացիան, հիպերթերմիան, շագանակագեղձի ներմիզուկային ասեղային աբլացիան, բարձր ինտենսիվության ֆոկուսավորված գերձայնային բուժումը, ներմիզուկային սթենտերը և, վերջապես, ներմիզուկային բալոնային դիլատացիան։ Այս բուժման եղանակների ճնշող մեծամասնությունը կիրառվում է հատուկ ցուցումների դեպքում և երբ հնարավոր չէ կատարել շագանակագեղձի ներմիզուկային մասնահատում։

Աղբյուրներ[խմբագրել]

  1. Smith's General Urology, Seventeenth Edition (Authors, Donald Ridgeway Smith, Emil A. Tanagho, Jack W. McAninch)
  2. European Association of Urology (EAU) - Guidelines
  3. Campbell-Walsh Urology, 10th Edition (By Alan J. Wein, MD, PhD, Louis R. Kavoussi, MD, Andrew C. Novick, MD, Alan W. Partin, MD, PhD and Craig A. Peters, MD, FACS, FAAP)
  4. Urology Secrets։ 3rd Edition (Martin I. Resnick, Andrew C. Novick)

Հղումներ[խմբագրել]