Մաունա Կեա (հրաբուխ)

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Մաունա Կեա
Mauna Kea10.jpg
Տեսակհրաբուխ
ԵրկիրFlag of the United States.svg ԱՄՆ
Վարչատարածքային միավորՀավայի շրջան
Աշխարհագրական
տեղադրություն
Հավայի
ԼեռնաշղթաHawaiian–Emperor seamount chain?
Բարձրությունը ծովի մակարդակից4207,3 մետր[1]
Հարաբերական
բարձրություն
4207,3 մետր
Նյութբազալտ
Սմիթսոնիան կոդ332030

Մաունա Կեա, վահանաձև (հավայան) տիպի հանգած հրաբուխ Խաղաղ օվկիանոսի Հավայի կղզում։ Բացարձակ բարձրությունը ծովի մակարդակից կազմում է 4202 մ, որը 35 մետրով է բարձր Մաունա Լոայից։ Նրա հարաբերական բարձրությունը օվկիանոսի հատակից մինչև գագաթը կազմում է 10203 մ, ինչը նրան դարձնում է աշխարհի ամենաբարձր գագաթը, Էվերեստից էլ բարձր, եթե վերջինս հաշվենք ծովի մակարդակից[2]։ Կազմված է օլիվինաբազալտային և անդեզիտային լավաներից։ Խառնարանը չի պահպանվել, տափարակ գագաթը գրեթե միշտ ձյունածածկ է (որից և հրաբուխը ստացել է իր անունը)[3]։

Նկարագրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մաունա Կեան մեծամասամբ գտնվում է ջրի տակ։ Ստորոտից (որը գտնվում է օվկիանոսի հատակին) գագաթ նրա հարաբերական բարձրությունը կազմում է մոտ 10 կմ։ Լեռան երկրաբանական տարիքը գնահատվում է մոտ մեկ միլիոն տարի, առավել ակտիվ փուլը տեղի է ունեցել հարյուր հազար տարի առաջ։ Ներկայիս, հետվահանային փուլում, սկսել է ավելի մածուցիկ լավա ժայթքել, որն ավելացրել է լանջերի զառիթափությունը։ Վերջին ժայթքումը տեղի է ունեցել 4,5 հազար տարի առաջ[4]։


Պատմություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հավայի կղզու տեղաբնիկների լեզվով Մաունա Կեա անվանումը նշանակում է «սպիտակ լեռ»[5]։ Հավայան առասպելաբանության մեջ Հավայի կղզու բոլոր գագաթները համարվում են սրբազան, իսկ Մաունա Կեան՝ ամենասրբազանը բոլորից, որին այցելել իրավունք ունեն միայն իրենց ցեղի բարձրաստիճան ղեկավարները[6]։

3975 մ բարձրության վրա է գտնվում ոչ մեծ Վայիաու լիճը։ Հին հավայցիները, որոնք ապրում էին հրաբխի լանջերին, հսկայական անտառներն օգտագործում էին սնունդ հայթայթելու համար։ 18-րդ դարում, երբ եվրոպացիները հայտնվեցին տարածաշրջանում, լեռան լանջերին հայտնվեցին խոշոր եղջերավոր անասուններ և ոչխարներ, որոնք բացասաբար անդրադարձան էկոլոգիական իրավիճակի վրա։

Բնություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Սոֆորա ոսկետերևիկ

Հրաբխի լանջերին հստակ երևում է բարձրադիր գոտիականությունը, որը բաղկացած է երեք հիմնական բնական գոտիներից.

  • ալպիական մարգագետիններն ամենավերևում
  • անտառներ, կազմված սոֆորա ոսկետերևիկի մացառուտներից(Sophora chrysophylla)
  • առափնյա անտառներ, սանդալի (Myoporum sandwicense) և Ակացիա կոա ծառերի գերակշռությամբ, որոնց մեծ մասը հիմնականում ավերվել են նախկինում գոյություն ունեցող շաքարի արդյունաբերության կողմից։

Վերջին տարիներին, մտահոգությունները հայրենի տեսակների պահպանման հետ կապված,  հանգեցրել են դատավարության և Հավայան կղզիների հողային և բնական պաշարների վարչությունը որոշում է կայացրել, հնարավորության սահմաններում արգելել ներմուծվող բույսերի և կենդանիների տեսակները պաշտպանված տարածքներում։

Երկրաբանություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մաունա Կեան Հավայի կղզու 5 հրաբուխներից մեկն է[7], 4-րդը՝ հնությամբ և ակտիվությամբ։ Այն ձևավորվել է որպես նախավահանային հրաբուխ՝ Հավայան թեժ կետի գործումից, շուրջ 1 միլիոն տարի առաջ և ծայրաստիճան ակտիվ դարձավ վահանայինի փուլում՝ մոտ 500.000 տարի առաջ[8]։ Հետվահանային փուլը սկսվեց 250.000-200.000 տարի առաջ[9], ներկայումս հրաբուխը չի գործում։

Մաունա Կեա-ի ծավալը կազմում է 32000 կմ³: Այն ունի ավելի փոքր զանգվածայնություն քան Մաունա Լոան։ Իր զանգվածով ճզմում է օվկիանոսային երկրակեղևի մոտ 6 կմ հատված[10]։ Հրաբուխը շարունակում է սահել և հարթվել սեփական զանգվածի տակ տարեկան առնվազն 0,2 մմ-ով։ Զանգվածի մեծ մասը ներկայիս գագաթի արևելյան մասում է։ Բարձրությունը 4205 մ է, 35 մ-ով բարձր է Մաունա Լոա-ից։ Մաունա Կեա-ի բարձրությունը օվկիանոսի հատակում գտնվող ստորոտից 10203 մ է, ինչը այն ավելի մեծ է դարձնում Էվերեստ լեռից, եթե վերջինս չափվում է ծովի մակարդակից[11][12]։ Այն Հավայի նահանգի բարձր գագաթն է[13]։

Հավայան կղզիների բոլոր հրաբուխների նման, Մաունա Կեան էլ միջնապատյանի վերին սալիկի ստեղծած թեժ կետի արդյունք է։ «Հալեցնելով» վերևից դեպի իրեն շարժվող Խաղաղ օվկիանոսային սալը, այն անընդհատ նոր հրաբուխներ է ստեղծում, մինչդեռ հները, տեղափոխվելով այդ վայրից, հանգում են և փլուզվում։ Այսպիսով, ավելի քան 70 միլիոն տարվա ընթացքում ձևավորվեց 6000 կիլոմետրանոց Հավայան լեռնաշղթան և հավայի հրաբուխները այդ գործընթացի նորագույն արդյունքն են[7]։ Գերակշռող տեսակետ է, որ թեժ օջախը անշարժ է եղել ողջ Կայնոզոյան դարաշրջանում[7][14]: Չնայած հավայան հրաբխականությունը լավ է ուսումնասիրված, թեժ կետերի առաջացման ճշգրիտ մեխանիզմը մնում է անորոշ[15]։

Լավային հոսքերի ավելացումը Մաունա Կեա- ից համընկնում էին հարևան հրաբուխների հոսքերի հետ։ Դրանցից ամենանշանավորը հյուսիսարևմուտքում (ավելի հնագույն) Կոհալա հրաբուխից և հարավում Մաունա Լոա- ից եկող լավային հոսքերն էին[10]։


Բուն հրաբխային ճեղքերը (ճեղքվածքային գոտիները) Մաունա Կեա- ի լանջերին թաղվել են հետվահանային հրաբխականության ժամանակ[9]։ Նախկինում ենթադրվում էր, որ Հիլո Ռիջ ճեղքվածքային գոտին, որն ընկած է հրաբխից արևելք, նրա դրա մի մասն է։ Սակայն այժմ ենթադրվում է, որ այն կապված է Կոհալա հրաբխի հետ[16][17]։

Աստղագիտություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մաունա Կեան աշխարհի լավագույն վայրերից մեկն է աստղագիտական դիտարկումների համար։ 1964 թվականին ճանապարհի ստեղծումից ի վեր հրաբխի գագաթին կառուցվել է 13 աստղադիտակ 11 երկրներից։ Աստղադիտարաններն օգտագործվում են էլեկտրամագնիսական սպեկտրի բոլոր տիրույթներում հետազոտությունների համար[18]։

Հավայան համայնքների որոշ բնակիչների համար «սուրբ» վայրում դրանց կառուցումը դեռ քննարկման առարկա է[19]։

Տես նաև[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Պատկերասրահ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. Mauna KeaUSGS.
  2. «Мауна-Кеа - самая высокая гора на планете. Гавайи»։ Достопримечательности мира (ru-RU)։ 2017-03-17։ Վերցված է 2021-02-22 
  3. US Department of Commerce National Oceanic and Atmospheric Administration։ «What is the highest point on Earth as measured from Earth's center?»։ oceanservice.noaa.gov (EN-US)։ Վերցված է 2021-02-20 
  4. US Department of Commerce National Oceanic and Atmospheric Administration։ «What is the highest point on Earth as measured from Earth's center?»։ oceanservice.noaa.gov (EN-US)։ Վերցված է 2021-02-20 
  5. US Department of Commerce National Oceanic and Atmospheric Administration։ «What is the highest point on Earth as measured from Earth's center?»։ oceanservice.noaa.gov (EN-US)։ Վերցված է 2021-02-20 
  6. «Мауна-Кеа - самая высокая гора на планете. Гавайи»։ Достопримечательности мира (ru-RU)։ 2017-03-17։ Վերցված է 2021-02-19 
  7. 7,0 7,1 7,2 Watson, Jim (1999-05-05)։ «The long trail of the Hawaiian hotspot» (անգլերեն)։ USGS։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-02-16-ին։ Վերցված է 2011-02-12 
  8. Blichert-Toft, J.; Weis, D.; Maerschalk, C.; Agranier, A.; and Albarède, F. Hawaiian hot spot dynamics as inferred from the Hf and Pb isotope evolution of Mauna Kea volcano(անգլ.) // Geochemistry, Geophysics, Geosystems : journal. — 2003. — doi:10.1029/2002GC000340
  9. 9,0 9,1 «Complete Report for Mauna Kea Volcano (Class B) No. 2601»։ USGS (անգլերեն)։ 2009-10-26։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-02-16-ին։ Վերցված է 2011-02-12 
  10. 10,0 10,1 Wolfe, E.W.; Wise, W.S., and Dalrymple, G.B. (1997)։ «The geology and petrology of Mauna Kea volcano, Hawaii: a study of postshield volcanism» (անգլերեն)։ USGS։ Վերցված է 2015-05-11 
  11. Schmincke, Hans-Ulrich Volcanism. — 2004. — P. 71. — ISBN 9783540436508(անգլ.)
  12. «Mountains. Highest Points on Earth» (անգլերեն)։ National Geographic։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-02-16-ին։ Վերցված է 2011-02-12 
  13. ««Science In Your Backyard: Hawaii»» (անգլերեն)։ USGS։ 2009-10-02։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-02-16-ին։ Վերցված է 2011-02-12 
  14. ««The Emperor and Hawaiian Volcanic Chains: How well do they fit the plume hypothesis?»» (անգլերեն)։ MantlePlumes.org։ 2006-03-11։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-02-16-ին։ Վերցված է 2011-01-30 
  15. Clague, David A.; Dalrymple, G. Brent «Гавайский хребет — геологическая эволюция» = «The Hawaiian-Emperor Volcanic Chain – Geological Evolution». — USGS, 1987. — P. 32.
  16. Sherrod, David R.; Sinton, John M.; Watkins, Sarah E.; Brunt, Kelly M. «Геологическая карта штата Гавайи» = «Geological Map of the State of Hawaii». — USGS, 2007. — P. 44—48.(անգլ.) (Ստուգված է 13 Փետրվարի 2011)
  17. «What in the world is the Hilo Ridge?» (անգլերեն)։ USGS։ 1998-01-08։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-02-16-ին։ Վերցված է 2011-02-13 
  18. «Обсерватория на горе Мауна-Кеа – Статьи на сайте Четыре глаза»։ www.4glaza.ru։ Վերցված է 2021-02-19 
  19. US Department of Commerce National Oceanic and Atmospheric Administration։ «What is the highest point on Earth as measured from Earth's center?»։ oceanservice.noaa.gov (EN-US)։ Վերցված է 2021-02-20 


Արտաքին հղում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 7, էջ 364 CC-BY-SA-icon-80x15.png