Ճանճասպան

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Ճանճասպան
Ճանճասպան
Գիտական դասակարգում
Թագավորություն Սնկեր
Տիպ Բազիդիոմիցետներ
Դաս Ագարիկոմիցետներ
Կարգ Ագարիկայիններ
Ընտանիք Ճանճասպանայիններ
Ցեղ Ճանճասպան
Լատիներեն անվանում
Amanita

Wikispecies-logo.svg
Դասակարգումը
Վիքիցեղերում

Commons-logo.svg
Պատկերների որոնում
Վիքիպահեստում




Ճանճասպան (լատ.՝ Amanita), գլխարկավոր սնկերի ճանճասպանայինների ընտանիքի ցեղ։ Հայտնի է մոտ 50 տեսակ։

Հայաստանում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

ՀՀ-ում՝ 11 տեսակ։ Առավել տարածված են դժգույն գարշասունկը (A. phalloides) և կարմիր ճանճասպանը (A. muscaria

Կենսաբանական նկարագիր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Amanita muscaria

Դժգույն գարշասնկի գլխարկը (տրամագիծը՝ 5-10 սմ) ձիթապտղագույն է, կանաչավուն, մեջտեղում ավելի մուգ գունավորված, կիսագնդաձև, մետաքսանման, հարթ եզրերով։ Պըտղամիսը, թիթեղները և ոտիկը սպիտակ են։ Հասուն չորացած պտղամարմիններն ունեն տհաճ հոտ։ Ոտիկը (երկարանում է՝ 6-12 սմ, հաստանում է՝ 1,5-2 սմ) ունի սպիտակ թաղանթանման օղակ, հիմքի մոտ ուռուցիկ և ազատ է՝ պարկաձև պատյանի (վոլվա) մնացորդներով։ Արտաքինից նման է սովորական շամպինյոնին, կանաչ դառնամատիտեղին և շարքասունկ կանաչուկին, տարբերվում է սպիտակ թիթեղներով և պատյանի առկայությամբ։

Գործնական նշանակություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մահացու թունավոր սունկ է. թունավորման ախտանշաններն ի հայտ են գալիս օգտագործելուց 6-12, երբեմն՝ նույնիսկ 30 ժամ անց, երբ այլևս գործնականորեն հնարավոր չէ օգնել։ Կարմիր ճանճասպանը տարբերվում է վառ գունավորմամբ՝ նարնջակարմրից մինչև մուգ կարմիր, և գլխարկի վրա պահպանված ընդհանուր ծածկոցի մնացորդներով, որոնք լինում են սպիտակ գորտնուկների կամ լաթերի ձևով։ Թունավոր է, առաջացնում է զգայախաբություններ։

Տեսակներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Ենթադաս Amanita
    • Բաժին Amanita
    • Բաժին Caesaria Sing., 1949
A. caesarea
  • Ենթադաս Lepidella (E.-J.Gilbert) Veselý emend. Corner & Bas, 1962
    • Բաժին Amidella (E.-J.Gilbert) Konrad & Maubl., 1948
    • Բաժին Phalloideae (Fr.) Quel., 1872
    • Բաժին Validae (Fr.) Quel., 1872
    • Բաժին Lepidella (E.-J.Gilbert) Bas, 1969
      • Ենթաբաժին Vittadiniae Bas
      • Ենթաբաժին Solitariae Bas
      • Ենթաբաժին Lumbatulae Bas
      • Ենթաբաժին Gymnopodae Bas
  • Ենթադաս Amanitopsis Roze, 1876 nom. cons.
Առավել հայտնի տեսակներ
Կատեգորիա Լատիներեն անվանումը Հայերեն անվանումը
UE icon.svg Amanita franchetii
(Amanita aspera)
Ճանճասպան կոպիտ
Գերազանց
ուտելի սունկ
Amanita caesarea Կայսերական սունկ
Գերազանց
ուտելի սունկ
Amanita caesareoides Ճանճասպան կայսերական
UG icon.svg Amanita ceciliae
(Amanita inaurata)
(Amanita strangulata)
Ճանճասպան սիցիլիական
UE icon.svg Amanita citrina
(Amanita bulbosa)
(Amanita mappa)
Ճանճասպանդեղնականաչ, Ճանճասպան կիտրոն-դեղին
UE icon.svg Amanita echinocephala Ճանճասպան ծակծկող
UE icon.svg Amanita eliae
UE icon.svg Amanita excelsa Ճանճասպան բարձր
UE icon.svg Amanita flavipes Ճանճասպան դեղնավուն
UG icon.svg Amanita fulva Ճանճասպան դեղնաշականակագույն
Թունավոր
սունկ
Amanita gemmata
(Amanita junquillea)
Ճանճասպան վառ դեղին
Թունավոր
սունկ
Amanita muscaria Ճանճասպան կարմիր
G icon.svg Amanita ovoidea Ճանճասպան ձվաձև
Թունավոր
սունկ
Amanita pantherina Ճանճասպան գորշ
Skull and crossbones.svg Amanita phalloides Ճանճասպան կանաչ, Ճանճասպան սպիտակ
UE icon.svg Amanita porphyria Ճանճասպան մոխրագույն, Ճանճասպան մանուշակագույն
Թունավոր
սունկ
Amanita regalis
(Amanita muscaria var. regalis)
(Amanita muscaria var. umbrina)
(Amanita umbrina)
Ճանճասպան թագավորական
G icon.svg Amanita rubescens
(Amanita rubens)
Ճանճասպան վարդագույն
G icon.svg Amanita solitaria
(Amanita boudieri)
Ճանճասպան միայնակ
UE icon.svg Amanita spissa
(Amanita cinerea)
(Amanita ampla)
Ճանճասպան հաստ
UE icon.svg Amanita strobiliformis Ճանճասպան կոնանման
Skull and crossbones.svg Amanita verna Ճանճասպան գարնանայինй, Ճանճասպան սպիտակ
Skull and crossbones.svg Amanita virosa Ճանճասպան գարշահոտ, սպիտակ թունավոր սունկ, Ճանճասպան սպիտակ գարշահոտ, Ճանճասպան թունավոր, գունատ սպիտակ թունավոր սունկ
UE icon.svg Amanita vittadinii Ճանճասպան Վիտտադինի
Skull and crossbones.svg -մահացու թունավոր սունկ UE icon.svg- գերազանց ուտելի սունկ
G icon.svg - Լավ ուտելի սունկ UG icon.svg - պայմանականորեն ուտելի սունկ

Գրականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Фёдоров А. А. Жизнь растений в 6 тт. Т. 2. Грибы։ Просвещение, 1976
  • Вассер С. П. Флора грибов Украины. Аманитальные грибы / отв. ред. К. А. Каламээс. — К.: «Наукова думка», 1992. — ISBN 5-12-003226-5
  • Rita Lüder։ Grundkurs Pilzbestimmung. Quelle & Meyer, Wibelsheim 2007, ISBN 3-494-01341-1.
  • Marcel Bon։ Pareys Buch der Pilze: über 1500 Pilze Europas. Aus dem Englischen von Till R. Lohmeyer. Paul Parey, Hamburg - Berlin, 1988, ISBN 3-490-19818-2.
  • René Flammer, Egon Horak։ Giftpilze-Pilzgifte. Schwabe, Basel 2003, ISBN 3-7965-2008-1.
  • Egon Horak, Meinhard Moser։ Röhrlinge und Blätterpilze in Europa. 6. völlig neu bearbeitete Auflage. Spektrum Akademischer Verlag, Heidelberg 2005, ISBN 3-8274-1478-4.
  • Achim Bollmann, Andreas Gminder, Peter Reil։ Abbildungsverzeichnis europäischer Großpilze. 4. Auflage, mit Gattungs-CD. Schwarzwälder Pilzlehrschau, Hornberg 2007, ISSN 0932-920X.
  • Heinrich Dörfelt (Herausgeber)։ Wörterbuch der Mycologie. Spektrum Akademischer Verlag, Heidelberg-Berlin 2001, ISBN 3-8274-0920-9.
  • Karin Montag։ Von Schollen, Tupfen und Fransen. Der Tintling, Heft 2/2007, ISSN 1430-595-X, Seite 4.
  • Josef Breitenbach, Fred Kränzlin։ Pilze der Schweiz. Band 4. Verlag Mykologia, Luzern 1995, ISBN 3-85604-040-4.
  • Theodor Wieland։ Amatoxine, Phallotoxine - die Gifte des Knollenblätterpilzes, Chemie in unserer Zeit, 13. Jahrg. 1979, Nr. 2, S. 56-63, ISSN 0009-2851

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբանական տարբերակը վերցված է Հայաստանի բնաշխարհ հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։ CC-BY-SA-icon-80x15.png