Ծղիկային նյարդի ճզմում

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Ծղիկային նյարդի ճզմում
Ulnarisrillensyndrom.png
Ծղիկային նյարդի ճզմման դեպքում թմրում են ճկույթը և մատանեմատի ծղիկային կեսը
Հիվանդության ախտանշաններՄատանեմատի կեսի և ճկույթի թմրածություն, ծակծկոց, «մանկաբարձի ձեռք», բռունցքի թուլություն
Բժշկական մասնագիտությունՁեռքի վիրաբուժություն
ՀՄԴ-9354.2
ՀՄԴ-10G56.2
Ծղիկային նյարդի հնարավոր ճզմման տեղերը. 2 կարմիր գիծ՝ Գիյոնի խողովակ կամ ծղիկային թունել, 3 կարմիր գիծ՝ արմնկային թունել կամ կուբիտալ խողովակ:

Ծղիկային նյարդի ճզմումը մի վիճակ է, որի դեպքում ծղիկային նյարդը մեխանիկորեն սեղմվում կամ ճմլվում է, ինչը հանգեցնում է ձեռքի ճկույթի և մատանեմատի ցավի, թմրածության և/կամ թուլության:

Դասակարգում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծղիկային նյարդի ճզմումը դասակարգվում է ըստ ճզմման տեղակայման: Վերին վերջույթի միջային մակերեսի երկայնքով անցնելիս ծղիկային նյարդն ընթանում է 2 փոքր թունելանման տարածություններով՝ խողովակներով, և հենց այդ տեղերում նյարդը կարող է ենթարկվել սեղմման կամ ճզմման: Այսպիսով, ծղիկային նյարդի ճզմման առավել հաճախակի տեղակայումներն են արմունկը և դաստակը[1]։ Ծղիկային նյարդը կարող է ճզմվել նաև ավելի վերևում՝ կրծքավանդակի և պարանոցի շրջանում:

Ծղիկային նյարդի ճզմում կարող են հարուցել հետևյալ պատճառները կամ կառույցները.[2]

  • Պարանոցի շրջանում ծագող խնդիրներ՝ կրծքային ելքի համախտանիշ, պարանոցային ողերի պաթոլոգիա («օստեոխոնդրոզ»), սեղմում առաջային սանդղաձև մկանով:
  • Կրծքավանդակի շրջանում ծագող խնդիրներ՝ սեղմում փոքր կրծքամկանով:
  • Բազկահյուսակի անոմալիաներ: 
  • Արմունկ՝ կոտրվածքներ, արմնկային թունելի համախտանիշ, ծալիչ-վարհակիչ ապոնևրոզ, Ստրադերսի աղեղ (Struthers' arcade)[3]։
  • Նախաբազուկ` դաստակի ծղիկային ծալիչ մկանի պնդացում[4]։
  • Դաստակ՝ կոտրվածքներ, ծղիկային թունելի (Գիյոնի խողովակի) համախտանիշ, հիպոթենարի մրճային համախտանիշ:
  • Զարկերակային անևրիզմ կամ թրոմբոզ:
  • Այլ՝ ինֆեկցիա, ուռուցք, շաքարային դիաբետ, հիպոթիրեոզ, ռևմատիզմալկոհոլիզմ:

Արմնկային թունելի համախտանիշ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Արմնկի հատվածում ծղիկային նյարդը ամենից հաճախ ճզմվում է արմնկային (կուբիտալ) թունելում, ինչը կոչվում է արմնկային թունելի համախտանիշ: Այդ թունելը ձևավորվում է բազկոսկրի միջային վերկոճով, ծղիկոսկրի արմունկելունով և դաստակի ծղիկային ծալիչ մկանի բազկային և ծղիկային գլխիկները միմյանց միացնող ջլային աղեղով[5]։ Թեև շատ դեպքերում վնասվածքներն աննշան են լինում և ժամանակի ընթացքում ինքնուրույն անցնում են, սակայն քրոնիկ սեղմումը կամ կրկնվող վնասվածքները կարող են հանգեցնել ավելի տևական խնդիրների։ Ամենից հաճախ դիտվում են նմանատիպ սցենարներ՝

  • Քնել՝ արմունկները ծալած, ձեռքերը ծոծրակին:
  • Արմունկ(ներ)ը սեղմել բազկաթոռի բազուկների վրա՝ համակարգչով աշխատելիս:
  • Արմունկը ծալած երկար ժամանակ պահել ավտոմեքենայի պատուհանից դուրս հանած վիճակում:
  • Հրում պառկած դիրքից:
  • Արմունկը ներառող ինտենսիվ մարզումներ և ձգումներ:

Ծղիկային թունելի (Գիյոնի խողովակի) համախտանիշ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծղիկային նյարդի ճզմումը դաստակի՝ Գիյոնի խողովակ կոչվող հատվածում կոչվում է Գիյոնի խողովակի համախտանիշ կամ ծղիկային թունելի համախտանիշ[6]։ Այդ տեղամասում ծղիկային նյարդի ճզմման հայտնի պատճառներից են տեղային վնասվածքը, կոտրվածքները, գանգլիոնը,[7] ինչպես նաև կրկնվող վնասվածքը հեծանվի ղեկի բռնակներն ամուր բռնող մոլի հեծանվորդների մոտ[8]։ Ծղիկային նեյրոպաթիայի այս ձևը ներառում է աշխատանքի հետ կապված երկու համախտանիշներ՝ այսպես կոչված «հիպոթենարի մրճային համախտանիշը», որը լինում է մուրճով աշխատողների մոտ և «մասնագիտական նյարդաբորբը», որը լինում է սեղանի մակերեսին կրկնվող, երկարատև ու կոպիտ սեղմման արդյունքում:

Կլինիկական պատկեր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ընդհանուր առմամբ, ծղիկային նեյրոպաթիան հանգեցնում է այդ նյարդի կողմից նյարդավորվող տեղամասերում ի հայտ եկող ախտանշաններով՝ ախտահարելով ճկույթը, մատանեմատի ծղիկային կեսը, ինչպես նաև ձեռքի ներքին (սեփական) մկանները:

Կոնկրետ ախտանշանները կախված են լինում ծղիկային նյարդի ճզմման կոնկրետ տեղամասից: Կարող են լինել զգացողական, շարժողական ախտանիշներ կամ երկուսը միասին՝ կախված նյարդի վնասման մակարդակից: Զգացողական ախտանշաններից են պարեսթեզիաները (թմրածություն, ծակծկոց, քոր) և ցավը, իսկ շարժողականներից՝ մկանային թուլությունը:

  • Մերձադիր (պրոքսիմալ, բարձր) ճզմումն ուղեկցվում է խառը՝ զգայաշարժական ախտանիշներով, քանի որ մերձադիր հատվածներում ծղիկային նյարդը պարունակում է ինչպես զգացող, այնպես էլ շարժիչ նյարդաթելեր:
  • Հեռադիր (դիստալ, ցածր) ճզմումն ուղեկցվում է զգացողական և/կամ շարժողական ախտանիշներով, քանի որ դաստակի շրջանում ծղիկային նյարդը բաժանվում է առանձին զգացող և շարժիչ ճյուղերի:

Արմնկային թունելի համախտանիշի դեպքում (մերձադիր ճզմում) զգացողական և շարժողական ախտանիշներն ի հայտ են գալիս որոշակի հաջորդականությամբ: Նախ կարող է ի հայտ գալ ճկույթի և մատանեմատի ծղիկային կեսի թմրածություն (ինչպես ափային, այնպես էլ թիկնային մակերեսին), որը կարող է լինել անցողիկ: Եթե ճզմումը չի վերացվում, թմրածությունը կարող է դառնալ մնայուն և վերաճել ձեռքի թուլության՝ շարժողական ախտանիշներով: Այդ դեպքում ձեռքը հանգիստ վիճակում ստանում է բնորոշ «մանկաբարձի ձեռքի» տեսք, երբ ճկույթն ու մատանեմատը մնում են կրկված վիճակում, ինչը խոսում է հիվանդության տևականության և ծանր նեյրոպաթիայի մասին:

Իսկ ծղիկային թունելի համախտանիշի դեպքում (հեռադիր ճզմում) շարժողական ախտանիշներն ու «մանկաբարձի ձեռքը» կարող են ավելի արտահայտված լինել: Բացի այդ, տուժում է ճկույթի և մատանեմատի ծղիկային կեսի միայն ափային զգացողությունը:

Ախտորոշում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ձեռքի բնորոշ նյարդավորումը սովորաբար թույլ է տալիս հեշտությամբ հաստատել ծղիկային նյարդի ճզմումը՝ հիմնվելով միայն կլինիկական պատկերի՝ ախտանիշների վրա: Ծղիկային նյարդի ախտահարումը, որը հանգեցնում է ձեռքի ներքին մկանների կաթվածի, ի վերջո դրսևորվում է «մանկաբարձի ձեռք» դեֆորմացիայով: Կլինիկական թեստերից ծղիկային նյարդի գնահատման համար բավականին ինֆորմատիվ է քարտի թեստը, որի միջոցով հայտնաբերվում է Ֆրոմանի (Froment) նշանը` ստուգվողը փորձում է բթամատի և ցուցամատի հիմի միջև պահելը քարտը. եթե քարտը մատների արանքից «պլստում» է կամ քարտը պահելու համար ստուգվողը ստիպված է լինում բթամատի միջմատոսկրային հոդը ծալել, ապա Ֆրոմանի նշանը համարվում է դրական: 

«Մանկաբարձի ձեռք». ճկույթի և մատանեմատի նախադաստակ-մատոսկրային հոդերը տարածված են (ուղիղ են), իսկ նույն մատների միջմատոսկրային հոդերը ծալված են:

Սակայն լիարժեք ախտորոշման համար կլինիկական քննությունից բացի հաճախ անհրաժեշտ է լինում կատարել նաև գործիքային այնպիսի հետազոտություններ, ինչպիսիք են էլեկտրոնեյրոմիոգրաֆիան (ԷՆՄԳ), ռենտգենագրությունը, ուլտրաձայնային հետազոտությունը (ՈւՁՀ, սոնոգրաֆիա) կամ մագնիսառեզոնանսային տոմոգրաֆիան (ՄՌՏ)[9]։

Տարբերակիչ ախտորոշում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծղիկային նեյրոպաթիայի կամ նյարդաբորբի ախտանիշները պարտադիր չէ, որ վկայեն նյարդի մեխանիկական ճզմման մասին. ծղիկային նյարդի ցանկացած ախտահարում կարող է հանգեցնել նմանատիպ ախտանիշների: Բացի այդ, որոշ ֆունկցիոնալ խանգարումներ կարող են առաջացնել նյարդի գրգռում և իրենցից իրական «ճզմում» չեն ներկայացնում: Օրինակ, արմնկի միջային վերկոճի վրայով ծղիկային նյարդի առաջային տեղաշարժն ու «չխկոցը» կարող են հանգեցնել ծղիկային նեյրոպաթիայի[10]։

Ծղիկային և արմնկային թունելների համախտանիշը չպետք է շփոթել դաստակային թունելի համախտանիշի հետ, որի դեպքում թմրում են ոչ թե ճկույթն ու մատանեմատը, այլ բթամատը, ցուցամատն ու միջնամատը: Մատների զգացողությունն ապահովող մյուս՝ ճաճանչային նյարդի զգացող ճյուղի ճզմման դեպքում էլ թմրում են ոչ թե ճկույթի և մատանեմատի, այլ բթամատի, ցուցամատի և միջնամատի թիկնային մակերեսները:

Բացի այդ, եթե ծղիկային նյարդի ճզմման դեպքում նվազում է ճկույթի և մատանեմատի ծայրերի ծալման ուժը, իսկ միջնակ նյարդի ճզմման դեպքում՝ ցուցամատի և միջնամատի: 

Որոշ դեպքերում առկա է լինում ծղիկային նյարդի միաժամանակյա ճզմում մի քանի մակարդակներում, կամ միանգամից մի քանի նյարդի ճզմում, ինչը կարող է դժվարացնել ախտորոշումը: Պետք է նաև հիշել, որ երբեմն ձախ ձեռքի ճկույթի թմրածության զգացողությունը կարող է սրտային հիվանդության անուղղակի նշան լինել, ուստի, հատկապես ռիսկային խմբի մարդկանց մոտ, ցանկալի է բացառել նաև սրտի հետ կապված խնդիրները:

Կանխարգելում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Արմնկային թունելի համախտանիշը կարելի է կանխել կամ թեթևացնել լավ կեցվածք պահպանելու և արմնկի ու ձեռքրի ճիշտ օգտագործման շնորհիվ: Երբեմն օգնում է քնած ժամանակ արմնկային օրթեզի կրումը, որը արմունկը պահում է ուղիղ դիրքում և նպաստում արմնկային թունելում ճնշման անկմանը[11]։ 

Բուժում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Թեև ցավային ախտանշանները կարող են արդյունավետորեն վերահսկվել այնպիսի դեղորայքի միջոցով, ինչպիսիք են ՈՍՀՄ-ները, ստերոիդի ներթունելային ներարկումը, ամիտրիպտիլինը կամ վիտամին B6-ը, արդյունավետ բուժումը, որպես կանոն, պահանջում է վերացնել արմատական պատճառները:

Թույլից չափավոր ախտանիշները, ինչպիսիք են ցավը կամ պարեսթեզիաները, բուժվում են ոչ վիրահատական եղանակներով: 

Տարբեր աստիճանի արդյունավետության ֆիզիոթերապևտիկ միջոցներից են.

  • Հոդի մոբիլիզացիան
  • Նյարդի սահման վարժությունները
  • Ամրացման/ձգման վարժությունները
  • Սովորութային շարժումների փոփոխությունները[12]։

Կարևոր է պարզել, թե որ դիրքերն ու գործողություններն են խորացնում ախտանշանները և գտնել դրանցից հնարավորինս խուսափելու ուղիներ: Օրինակ, եթե ախտանշաններն ի հայտ են գալիս հեռախոսը ականջի մոտ պահելիս՝ արմունկը ծալած դիրքում, ապա պետք է օգտագործել հեռախոսային ականջակալ: Արմնկային թունելի համախտանիշի ժամանակ խորհուրդ է տրվում խուսափել արմնկի կրկնվող ծալումներից, ինչպես նաև քնած ժամանակ արմունկը երկար ժամանակ ծալած պահելուց, քանի որ այդ դիրքում ծղիկային նյարդը լարվում-ձգվում է[13]։

Վիրահատություն խորհուրդ է տրվում նրանց, ովքեր չեն արձագանքում պահպանողական բուժմանը կամ ովքեր ունեն ծանր կամ հարաճուն ախտանիշներ: Վիրահատական մոտեցումները տարբերվում են և կարող են կախված լինել ճզմման տեղակայումից կամ պատճառից: Ինչպես ծղիկային, այնպես էլ արմնկային թունելների բացազատումը կարելի է կատարել «արթուն» անզգայացմամբ՝ առանց նարկոզի, շրջանային անզգայացման, սեդացիայի և տուրնիկետի[14]։

Տարածվածություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Շաքարախտով հիվանդների մոտ ցանկացած տեսակի ծայրամասային նեյրոպաթիայի, այդ թվում նաև ծղիկային նյարդի ճզմման, ռիսկն ավելի բարձր է:

Արմնկային թունելի համախտանիշ ավելի հաճախ հանդիպում է այն մարդկանց մոտ, ովքեր երկար ժամանակ են ծախսում արմունկները ծալած վիճակում, օրինակ, հեռախոսն ականջին պահած։ Արմունկի ծալած և դրա վրա կոպիտ մակերեսին (օրինակ, սեղանի եզրին) հենված վիճակը էական ռիսկի գործոն է: Վիբրացիոն գործիքների օգտագործումը կամ կրկնակի գործողություններ պահանջող այլ աշխատանքը մեծացնում է ծղիկային նյարդի ճզմման վտանգը:

Արմնկահոդի վնասումը կամ ձևախախտումը նույնպես մեծացնում է արմնկային թունելի համախտանիշի ռիսկը: Բացի այդ, վերջույթի այլ տեղերում, օրինակ, ուսի շրջանում, նյարդ(եր)ի ճզմում ունեցող մարդիկ ենթակա են ծղիկային նյարդի ճզմման ավելի բարձր ռիսկի: Կան որոշ ապացույցներ, որ նյարդային ուղու փափուկ հյուսվածքային սեղմումը ուսի հատվածում կրծկալի ժապավենի կողմից տարիների ընթացքում կարող է առաջացնել ծղիկային նեյրոպաթիայի ախտանիշներ, հատկապես շատ մեծ կրծքով կանանց մոտ:

Կանխատեսում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Արմնկային թունելի համախտանիշ ախտորոշմամբ հիվանդներից շատերը դիմում են հիվանդության արդեն խորացած փուլում (մշտական թմրածություն, մկանների ատրոֆիա, թուլություն), ինչը կարող է վկայել նյարդի անդարձելի վնասման մասին և հնարավոր է չվերականգնվի նույնիսկ վիրահատությունից հետո[15]։ Երբ ախտորոշումը հաստատվում է մինչև ատրոֆիան, թուլությունը կամ մշտական թմրածությունը, հիվանդությունը կարել է լինում վերացնել բուժման միջոցով: Թեթև և ոչ մշտական ախտանիշները հաճախ ինքնուրույն անցնում են:

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. Posner M. A. (September 1998)։ «Compressive ulnar neuropathies at the elbow: I. Etiology and diagnosis»։ The Journal of the American Academy of Orthopaedic Surgeons 6 (5): 282–288։ ISSN 1067-151X։ PMID 9753755 
  2. «Ulnar Neuropathy: Background, Anatomy, Pathophysiology»։ 2017-05-23 
  3. Miller Theodore T., Reinus William R. (2010-09-01)։ «Nerve Entrapment Syndromes of the Elbow, Forearm, and Wrist»։ American Journal of Roentgenology 195 (3): 585–594։ ISSN 0361-803X։ doi:10.2214/AJR.10.4817 
  4. «19 Insanely Effective Treatments for the Ulnar Nerve so you can Sleep Longer»։ Huntington Beach Sports Chiropractor - Huntington Beach, Orange County, CA (en-US)։ Վերցված է 2017-09-13 
  5. Cutts Steven (January 2007)։ «Cubital tunnel syndrome»։ Postgraduate Medical Journal 83 (975): 28–31։ ISSN 1469-0756։ PMC PMC2599973 ։ PMID 17267675։ doi:10.1136/pgmj.2006.047456 
  6. «Beyond Carpal Tunnel: Neuropathy of the Wrist and Elbow»։ Verywell։ Վերցված է 2017-09-13 
  7. Shea J. D., McClain E. J. (September 1969)։ «Ulnar-nerve compression syndromes at and below the wrist»։ The Journal of Bone and Joint Surgery. American Volume 51 (6): 1095–1103։ ISSN 0021-9355։ PMID 5805411 
  8. Patterson J. Megan M., Jaggars Marissa M., Boyer Martin I. (July 2003)։ «Ulnar and median nerve palsy in long-distance cyclists. A prospective study»։ The American Journal of Sports Medicine 31 (4): 585–589։ ISSN 0363-5465։ PMID 12860549։ doi:10.1177/03635465030310041801 
  9. Miller Theodore T., Reinus William R. (September 2010)։ «Nerve entrapment syndromes of the elbow, forearm, and wrist»։ AJR. American journal of roentgenology 195 (3): 585–594։ ISSN 1546-3141։ PMID 20729434։ doi:10.2214/AJR.10.4817 
  10. «Snapping Triceps –»։ www.radsource.us (en-US)։ Վերցված է 2017-09-13 
  11. «'Cell Phone Elbow' -- A New Ill for the Wired Age»։ Health.com (անգլերեն)։ Վերցված է 2017-09-13 
  12. «Is This Serious? Why is My Pinky Finger Numb?»։ pt Health (en-US)։ 2016-07-06։ Վերցված է 2017-09-13 
  13. «Ulnar Neuropathy Treatment & Management: Approach Considerations, Nonsurgical Therapy, Options for Surgical Intervention»։ 2017-05-23 
  14. «The wide-awake approach to ulnar nerve entrapment: results of an integrated one-stop wide-awake surgical pathway.OA Case Reports»։ www.oapublishinglondon.com։ Վերցված է 2017-09-13 
  15. Mallette Paige, Zhao Meijuan, Zurakowski David, Ring David (July 2007)։ «Muscle atrophy at diagnosis of carpal and cubital tunnel syndrome»։ The Journal of Hand Surgery 32 (6): 855–858։ ISSN 0363-5023։ PMID 17606066։ doi:10.1016/j.jhsa.2007.03.009