Իսպանական Տեխաս

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Picto infobox map.png
Իսպանական Տեխաս
Tejas Español
Երկիր Իսպանական կայսրություն Իսպանական կայսրություն
Կարգավիճակ գաղութային տարածք
Մտնում է Նոր Իսպանիայի փոխարքայություն
Վարչկենտրոն Տեխաս
Հիմնական լեզու իսպաներեն
Պաշտոնական լեզուներ իսպաներեն
Santa Fe of New Mexico (location map scheme).svg
Հիմնադրված է 1690 թ.

Իսպանական Տեխաս (իսպ.՝ Tejas Español), Իսպանական կայսրության նախկին գաղութային տարածքը, որը 1690-1821 թվականներին ունեցել է Նոր Իսպանիայի փոխարքայության նահանգի կարգավիճակ[1][2]։ Ներկայումս գաղութի տարածքում գտնվում է Ամերիկայի Միացյալ Նահանգների Տեքսաս նահանգը[3]։

Իսպանական կայսրության կազմից Տեխասը դուրս է եկել 1821 թվականին՝ դառնալով նորանկախ Մեքսիկայի վարչատարածքային միավոր[3]։

Պատմություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Տեխասը Իսպանական կայսրության կազմում հայտնի է եղել որպես ենթակա Մեքսիկային պատկանող տարածք։ Տեխասի նկատմամբ Իսպանիայի հավակնություններն ի հայտ են եկել դեռևս 1689 թվականին, երբ վերջինս ֆրանսապատկան տարածք էր։ Ֆրանսիայի տիրապետության օրոք Տեխասի տարածքում եղել է Ֆորտ Սեն Լուիի գաղութը, որը Ժակ Կարտիեի ջանքերի շնորհիվ միավորվել է Արքայական Նոր Ֆրանսիա գաղութի տարածքում։ 1690 թվականին Ալոնսո դե Լեոնը արշավանք է կազմակերպում դեպի Տեխաս և առճակատման բռնկվում տեղի ֆրանսիացիների հետ։ Նույն տարում ֆրանսիական Ֆորտ Սեն Լուիի գաղութն անցնում է կայսերական Իսպանիային, իսկ երկրամասում հիմնվում են առաջին ճիզվիտների միաբանությունները։

Երկու տարի անց հիմնադրվում է Տեխասի առաջին խոշոր բնակավայրը՝ Սան Անտոնիոն։ Վերջինս անվանվում է տարածաշրջանի սուրբ Սուրբ Անտոնիոյի պատվին։ Հիմնադրմանը հաջորդում է տեղի հնդկացիական ցեղերի՝ ապաչների ապաստակությունները[4], որոնք ճնշվում են կոնկիստադորների կողմից։ Այնուամենայնիվ, հնդկացիական վայրագությունները Տեխասը հաճախակի էին կրկնվում, որի պատճառով էլ երկրամասն ամայանում և տարաբնակեցվում է։ 18-րդ դարի վերջին Տեխասը համարվում էր Նոր Իսպանիայի փոխարքայության ամենավատ բնակեցված տարածաշրջաններից մեկը։

Ճիզվիտների միաբանությունների գործունեությունը հանգեցնում էր նրան, որ կարճ ժամանակահատվածում տեղի բնակչության շրջանում լայն տարածում է գտնում կաթոլիկությունը։ Հետաքրքրական է այն հանգամանքը, որ կաթոլիկ են դառնում նաև մեծաթիվ հնդկացիներ։ Ավելի ուշ Տեխասի բնակչությունը գրեթե ամբողջությամբ ընդունում է կաթոլիկությունը՝ բացառությամբ մի քանի քոչվոր ցեղերի։

1762 թվականին կնքվում է ֆրանս-իսպանական համաձայնագիր, որով Ֆրանսիան ճանաչում է Իսպանիայի գերիշխանությունը Տեխասում և Լուիզիանայում։ Սրանից հետո Տեխասը կորցնում է իր նշանակությունը որպես բուֆերայի տարածք, շատ բնակավայրեր դադարում են գոյություն ունենալ։ Աճում է ուրբանիզացման մակարդակը և գրեթե ամբողջ բնակչությունը կենտրոնանում է Սան Անտոնիոյում։ 1799 թվականին Իսպանիան Լուիզիանան վերադարձնում է Ֆրանսիային, իսկ Նապոլեոն Բոնապարտի կառավարությունն այն վաճառում է նորահռչակ Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներին։ Լուիզիանայի Միացյալ Նահանգների կազմում ընդգրկվելուց հետո ԱՄՆ-ն ներկայացնում է նաև իր հավակնությունները Տեխասի նկատմամբ։ Սկսվում է սահմանային պայքար Իսպանական կայսրության և Միացյալ Նահանգների միջև, որն ավարտվում է բանակցությունների շնորհիվ։ Արդյունքում՝ Իսպանիան Ֆլորիդան զիջել ԱՄՆ-ին, իսկ ամերիկյան կառավարությունը ճանաչում է Իսպանական կայսրության իրավունքները Տեխասի նահանգի նկատմամբ։

1810 թվականի սեպտեմբերի 16-ին սկսվում է Մեքսիկայի անկախության պայքարն ընդդեմ իսպանական գերիշխանության։ Պատերազմների ընթացքում մեքսիկական ապստամբները կարողանում են ազատագրել Կենտրոնական Ամերիկայի իրենց պատմական նախահայրենիքը և պայքար մղել հանուն Տեխասի։ 1821 թվականին Իսպանիան կորցնում է Տեխասի նկատմամբ իր իրավունքները և երկրամասը միավորվում է նոր ձևավորված Մեքսիկական կայսրության կազմի մեջ։ 1820 թվականի տվյալներով Տեխասում շարունակվում էին բնակվել շուրջ 2000 Իսպանիայի քաղաքացիներ։

Նշանակություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Իսպանական տիրապետությունը անջնջելի հետք է թողել Տեխասի աշխարհագրության և մշակույթի վրա։ Դրա վառ ապացույցն է մինչև օրս Տեխասում իսպաներեն լեզվի և իսպանական ավանդույթների գերակայությունը։ Նույնիսկ մերօրյա իրականությունում, երբ Տեխասն ունի Ամերիկայի Միացյալ Նահանգների նահանգի կարգավիճակ, աշխարհագրական գրեթե բոլոր օբյեկտները՝ բնակավայրերը, գետերը, լճերը և լեռները ունեն իսպանական անվանումներ։ Տեսանելի է նաև իսպանական ճարտարապետության ազդեցությունը[5]։

Տես նաև[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. Jr James E. Lewis (2000-11-09)։ The American Union and the Problem of Neighborhood: The United States and the Collapse of the Spanish Empire, 1783-1829 (անգլերեն)։ Univ of North Carolina Press։ ISBN 9780807866894 
  2. Owsley Frank L., Smith Gene A. (2004-03-22)։ Filibusters and Expansionists: Jeffersonian Manifest Destiny, 1800-1821 (անգլերեն)։ University of Alabama Press։ ISBN 9780817351175 
  3. 3,0 3,1 «Texas: Map, History, Population, Facts, Capitol, Flag, Tree, Geography, Symbols»։ InfoPlease (անգլերեն)։ Վերցված է 2018-09-01 
  4. Hoig Stan (1998)։ Beyond the Frontier: Exploring the Indian Country (անգլերեն)։ University of Oklahoma Press։ ISBN 9780806130521 
  5. Nichols Roger L. (2014-10-20)։ The American Indian: Past and Present (անգլերեն)։ University of Oklahoma Press։ ISBN 9780806186146