Պատճառագիտություն

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
(Վերահղված է Էտիլոգիաից)
Jump to navigation Jump to search

Պատճառագիտություն, էտիոլոգիա (αἰτία — «դատ» + λόγος — «խոսք, ուսուցում»), ախտաբանության բաժին, ուսումնասիրում է հիվանդությունների առաջացման պատճառները։ Մի շարք հիվանդությունների (օրինակ՝ վարակիչ և մակաբուծական) համար հաստատվել են առանձնահատուկ պատճառագիտական գործոններ, հայտնի է, որ տուբերկուլոզի հարուցիչը միկոբակտերիան է, եռօրյա մալարիայինը՝ պլազմոդիումը, որոնք մարդու օրգանիզմում երբեք այլ հիվանդություն չեն առաջացնում։

Պատճառագիտական այլ բնույթի փոխհարաբերության օրինակ է սպիտակ ստաֆիլոկոկը, որն առաջացնում է ձգձգվող սեպտիկ էնդոկարդիտ (ներսրտենաբորբ), ինչպես նաև այլ հիվանդություններ (օրինակ մկնոռ կամ թոքաբորբ)։ Ձգձգվող սեպտիկ ներսրտենաբորբը կարող է առաջանալ նաև տարբեր մանրէներով (օրինակ՝ կանաչ ստրեպտոկոկով)։ Պատճառագիտական այղպիսի փոխհարաբերությունն անվանվում է ոչ առանձնահատուկ։ Պատճառագիտական գործոնի մասնակցությունը սովորաբար անհրաժեշտ, սակայն անբավարար պայման է հիվանդության առաջացման համար։ Հիվանդությունը զարգանում է միայն օրգանիզմի որոշակի ընկալունակության առկայության պայմաններում։ Տուբերկուլոզային միկրոբակաերիաներն ընկնում են մարդկանց մեծամասնության օրգանիզմ, սակայն հիվանդանում են առանձին մարդիկ։ Տուբերկուլոզի առաջացումը, տեղադրությունը, հիվանդության ծանրության աստիճանը նշանակալից չափով որոշվում է տվյալ մարդու օրգանիզմի ռեակտիվությամբ։ Բժշկությանը ստույգ հայտնի հիվանդությունների պատճառների թվին են պատկանում ոչ միայն վիրուսները, մանրէները, այլև վնասվածքներ առաջացնող ֆիզիկական (նաև ճառագայթներ), քիմիական գործոնները ևն։ Անհամեմատ բարդ է ժառանգական գործոնների պատճառագիտական դերը, որոնք պարփակված են օրգանիզմում՝ բջջային և մոլեկուլային կառուցվածքների մակարդակով։ ժառանգական հիվանդությունների հիմքում ընկած գենետիկական ինֆորմացիաների աղավաղումը նույնպես կարելի է դասել և՛ պատճառագիտության, և՛ հիվանդության զարգացման մեխանիզմների (այսինքն ախտածնության) շարքը։ ժառանգական նախատրամադրվածություն ունեցող անձանց մոտ նախատրամադրվածությունը միայն պայմաններ է ստեղծում հիվանդության առաջացման համար և այդ պատճառով էլ պատճառ–հետևանքային կախման շղթայում դասվում է ախտածնության և ոչ թե պատճառագիտական գործոնների շարքում։ Տվյալ անհատի մոտ կոնկրետ հիվանդության շրջանակներում պատճառագիտությունը միշտ կապված է մի շարք պայմանների հետ, որոնցից մի քանիսը հակազդում են, մյուսները՝ նպաստում հիվանդության առաջացմանը։ Մարդու մի շարք հիվանդությունների պատճառագիտությունը դեռևս հաստատված չէ, թեկուզ դրանցից մի քանիսի ախտածնությունը լրիվ պարզված է և առանձնացված որպես նոզոլոգիական ինքնուրույն միավոր։ Քանի որ «Պատճառագիտություն» եզրույթով ընդունված է նշել հիվանդության առաջացման գլխավոր պատճառը և ոչ թե զարգացման մեխանիզմները, դրսևորման ձևերը, բարդություններն ու հետևանքները, ուստի կարելի է նշել, օրինակ, թոքերի որոշ հիվանդությունների ալերգիական բնույթի, բայց ոչ դրանց ալերգիական պատճառագիտության մասին։

Հիվանդությունների պատճառագիտության հայտնագործումն ունի գործնական կարևոր նշանակություն, այն հնարավորություն է տալիս անցկացնել ոչ միայն ախտածնական և ախտանշանային բուժում, այլև հիվանդության պատճառի դեմ նպատակաուղղված ազդեցություն՝ բուժիչ միջոցներով (էթիոտրոպ բուժում)։

Հիվանդությունների պարզաբանված պատճառագիտությունը հանդիսանում է արդյունավետ կանխարգելման հիմքը (օրինակ՝ կանխարգելիչ պատվաստումները վարակիչ հիվանդությունների դեմ)։ «Պատճառագիտություն» եզրույթը նույն նշանակությամբ կիրառվում է նաև անասնաբուժության մեջ։

Դասակարգում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Առանձնացնում են հիվանդության հետևյալ պատճառները.

  1. Մեխանիկական (փակ և բաց վնասվածքներ, ցնցում, և այլն):
  2. Ֆիզիկական (բարձր կամ ցածր ջերմաստիճան, էլեկտրական հոսանք, և այլն):
  3. Քիմիական (արդյունաբերական թունավոր նյութեր և այլն):
  4. Կենսաբանական (ախտածին մանրէների ազդեցություն, նախակենդանիներ, վիրուսներ, սնկեր, պրիոններ և նրանց տոքսինները և այլն):
  5. Հոգեծին, այդ թվում `սոցիալական (պատերազմներ, խտրականություն, ուրբանիզացիա և այլն):
  6. Գենետիկական (ժառանգական)

Առնչվող եզրույթներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

«Էտիլոգիա» և «պաթոգենեզ» եզրույթների նմանության շնորհիվ բժշկության մեջ առաջացել է «էտիոպաթոգենոզ» եզրույթը, բայց լայն տարածում չի ստացել:

Պետք է նաև նշել՝

  • Պատճառագիտական գործոն - պատճառ, առանց որի հիվանդությունը երբեք չի զարգանում:
  • Ռիսկի գործոններ - գործոններ, որոնք բարձրացնում են հիվանդության առաջացման հավանականությունը:
  • Սանոգենեզ - պաշտպանական գործընթացների դինամիկ ամբողջություն, որոնք տեղի են ունենում, երբ ենթարկվում են ծայրահեղ գրգռիչ օրգանիզմի և վերականգնում են խախտված գործառույթները:

Տես նաև[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 9, էջ 157 CC-BY-SA-icon-80x15.png

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]