Ֆուրունկուլ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Ֆուրունկուլ
Furuncle-DSC08137.jpg
ՀՄԴ-9 680.9
ՀՄԴ-10 L02
Հիվանդությունների բազա 29434
MedlinePlus 001474 և 000825
Furuncles Վիքիպահեստում

Ֆուրունկուլ (lang-lat|furunculus), չիբան, մազապարկի և շրջապատող շարակցական հյուսվածքի սուր թարախամեռուկային բորբոքում։

Ընդհանուր նկարագրությունը և տեսակները[խմբագրել]

Ֆուրունկուլները կարող են առաջանալ միայնակ և հետագայում չկրկնվել կամ կարող են նորից առաջանալ, սակայն մեծ ընդմիջումներից հետո (մի քանի ամիս և ավելի), սրանք կոչվում են միայնակ ֆուրունկուլներ[1]: Ֆուրունկուլի կրկնումները կամ մեծ քանակությամբ ցանավորումը խոսում են ֆուրունկուլյոզի մասին[2]։ Ֆուրունկուլների ցանավորումը կարող է տեղի ունենալ կամ մաշկային ծածկույթի սահմանափակ տեղամասում (օրինակ, նախաբազկի, պարանոցի, զոտկատեղի, որովայնի մաշկի վրա)` տեղակայված ֆուրունկուլյոզ կամ ցրված մաշկային ծածկույթի տարբեր տեղամասերում՝ ընդհանուր ֆուրունկուլյոզ[3]։

Ըստ որում ֆուրունկուլների մեծաքանակ ցանավորումը կարող Է տեղի ունենալ սուր, գրեթե միաժամանակ՝ սուր տեղակայված և սուր ընդհանուր ֆուրունկուլյոզ, կամ շարունակվել շատ ամիսների և անգամ տարիների ընթացքում, երբեմն կարճ ընդմիջումներով՝ խրոնիկական տեղակայված և խրոնիկական ընդհանուր ֆուրունկուլյոզ[1][4][5][6]։

Ֆուրունկուլները կարող են առաջանալ մաշկային ծածկույթի ցանկացած տեղամասում, բացառությամբ ափերի ու ներբանների մաշկի[7]: Միայնակ ֆուրունկուլներն ամենից հաճախ տեղակայվում են նախաբազուկների, դեմքի, պարանոցի ետին մակերեսի, գոտկատեղի, որովայնի, հետույքի և ազդրերի մաշկի վրա։ Մաշկային ծածկույթի այդ նույն տեղամասերը հանդիսանում են ամենահաճախակի տեղակայման վայրեր նաև տեղային՝ սուր կամ խրոնիկական ֆուրունկուլյոզի համար։ Ընդհանուր ֆուրունկուլյոզի ժամանակ ֆուրունկուլների տեղակայոլմր կարող է լինել շատ բազմազան[8]։

Միայնակ ֆուրունկուլներր մեծամասամբ ընթանում են առանց ընդհանուր երևույթների[9]։ Միայն առանձին հիվանդների մոտ ֆուրունկուլի հասունացումը կարող է ուղեկցվել օրգանիզմի ջերմաստիճանի բարձ֊րացմամբ և ընդհանուր տկարության զգացումով[1][5][6]։ Զգալիորեն ավելի հաճախ ընդհանուր երևույթներր դիտվում են ֆուրունկուլյոզով, հատկապես սուր ֆուրունկուլյոզով տառապողների մոտ[10]։ Առանձին դեպքերում ֆուրունկուլները կարող են բարդանալ լիմֆանգիտով կամ լիմֆադենիտով։ Ամենածանր բարդությունները դիտվում են այն դեպքերում, երբ ֆուրունկուլներր տեղակայվում են դեմքի, հատկապես շրթունքների, քիթշրթային եռանկյան մաշկի և քթի վրա[11]։ Դրանք կարող են պատճառ դառնալ դիմային երակների թարախային թրոմբոֆլեբիտի, հետագայում թարախային սեպսիսի, սեպտիկոպիեմիայի զարգացմանը, ինչպես նաև տարրեր օրգաններում և հյուսվածքներում բազմաթիվ թարախակույտերի առաջացմանը, որոնք ժամանակին չբուժելու դեպքում կարող են հիվանդի մահվան պատճառ հանդիսանալ: Այսպիսի չարորակ ֆուրունկուլի կլինիկական պատկերը բնութագրվում է բորբոքային ինֆիլտրատի հարաճուն ավելացումով և աճող այտուցով, որի ազդեցությամբ հյուսվածքները ձեռք են բերում յուրահատուկ լարվածություն ու պնդացում[12]։ Երբեմն այտուցի սահմաններից դուրս հաջողվում է շոշափել թրոմբոֆլեբիտով ախտահարված երակները (ամուր փոկերի ձևով)։ Ցավային զգացումները խիստ ուժեղանում են։ Միաժամանակ ի հայտ են գալիս նոր նշաններ, օրգանիզմի ջերմաստիճանի բարձրացում, ոչ հազվադեպ մինչև 40°, գլխացավ, գիտակցության մթագնում և այլն: Չարորակ ֆուրունկուլի զարգացման համար որպես առիթ կարող են հանդիսանալ ֆուրունկուլի ճզմումը, սափրվելու ժամանակ ֆուրունկուլի սկզբնական տարրերի կտրումր, ոչ ռացիոնալ տեղային բուժումը[13]։

Հյուսվածքաբանական նկարագրություն[խմբագրել]

Ֆուրունկուլի զարգացման սկզբնական փուլում էպիթելում՝ մազապարկի մուտքի մեջ դիտվում է խոռոչի գոյացում, լցված նեյտրոֆիլներով ու մեծաքանակ ստաֆիլոկոկերով (նման օստիոֆոլիկուլիտին)։ Աստիճանաբար ստաֆիլոկոկերը, թափանցելով ֆոլիկուլի խորքը, առաջացնում են վերջինիս ու նրան շրջապատող շարակցական հյուսվածքի մեռուկացում։ Մեռուկացած միջուկի շուրջ գոյանում է լայն գոտի՝ կազմված նեյտրոֆիլներից ու մակրոֆագերից, որոնք թափանցում են մեռուկացած հյուսվածքի շրջանը և ֆագոցիտոզի ենթարկում ստաֆիլոկոկերին։ Շրջակա շարակցական հյուսվածքում նկատվում է այտուց, անոթների լայնացում և շուրջանոթային ինֆիլտրացիա՝ գերազանցապես նեյտրոֆիլներից ու լիմֆոցիտներից։

Ֆուրունկուլի սկիզբն[խմբագրել]

Ֆուրունկուլի սկիզբն առավել հաճախ հանդիսանում է օստիոֆոլիկուլիտը կամ բորբոքային հանգուցիկր՝ տեղադրված մազապարկի բացվածքի շուրջը դուրս թափանցված մազով[14]։ Առավել հազվադեպ նրա զարգացումն սկսվում է մազապարկի ավելի խորր բաժիններից՝ բուն մաշկի հաստության մեջ սիսեռի մեծության ցավոտ հանգույցիկի առաջացումով, որի վրա մաշկը սկզբում ունենում է բնականոն գունավորում։ Անկախ այս կամ այն սկզբնավորությունից, 1-2 օր անց դերմայում սկսում է շոշափվել ինֆիլտրատ, ոչ խիստ սահմանագծված հանգույցի ձևով, որն արագորեն մեծանում է ու քիչ կոնանման վեր բարձրանում առողջ մաշկի մակարդակից։ Մաշկը ինֆիլտրատի վրա ստանում է կապտակարմիր գույն[1][6]։ Ինֆիլտրատի զարգացումն ուղեկցվում է սաստկացող ցավոտությամբ։ Ինֆիլտրատի շրջապատում նկատվում է այտուցում, որր ֆուրունկուլի որոշ տեղակայումների ժամանակ, օրինակ՝ դեմքի վրա, հատկապես շրրթունքների և աչքերի մոտ, ինչպես նաև փոշտի վրա, կարող է լինել սուր արտահայտված[15]։ Երրորդ, չորրորդ օրը ինֆիլտրատի կենտրոնում սկսում է նշմարվել ծփանք։ Այդ ժամանակում սկզբնական պուստուլան չորանում է, նրա տեղում առաջանում է նորը, որր երբեմն հասնում Է ոսպի մեծության։ Փափկումից հետո շուտով .ֆուրունկուլը բացվում է, և նրանից դուրս է գալիս ոչ մեծ քանակությամբ թարախ։ Թարախի հեռացումից հետո բացված տեղում հայտնաբերվում է կանաչ գույնի մեռուկացած հյուսվածք, այսպես կոչված մեռուկացած միջուկ[16]։ Հետագայում արտադրվող թարախի քանակն ավելանում է, և 2-3 օր անց թարախի և արյան հետ մեկտեղ հեռանում է նաև մեռուկացած միջուկը[17]։ Նրա հեռացումից հետո գոյանում է բավական խոր, հրաբխի խառնարան հիշեցնող խոց[18][19]։ Ցավն արագորեն թուլանում է, բորբոքային ինֆիլտրատն ու այտուցը իջնում են, խոցի հատակը լցվում է գրանուլացիաներով, և 2-3 օր անց տեղի է ունենում լրիվ առողջացում՝ ոչ մեծ, փոս ընկած սպիի առաջացումով[18]։

Ֆուրունկուլի զարգացման ամբողջ ցիկլը[խմբագրել]

Տևում է 8՝-10 օր և հազվադեպ է ձգվում ավելի երկար ժամանակով։ Ֆուրունկուլի միջին մեծությունը շագանակի չափերի է հասնում [20]։ Երբեմն լինում են մանր բալի կամ նույնիսկ սիսեռի մեծության և թողնում են սովորական ֆոլիկուլիտի տպավորություն, սակայն վերջիններից տարբերվում են կենտրոնական մեռուկացած միջուկի գոյացումով։ Ֆուրունկուլի ծավալի մեծացումը տեղի է ունենում թարախի առատ կուտակման հետևանքով[21]։ Այսպիսի դեպքերում մեռուկացած միջուկր ենթարկվում է գրեթե լրիվ լուծման, և ֆուրունկուլը վեր Է ածվում թարախակույտի, այսպես կոչված թարախակույտային ֆուրունկուլի[22]։ Որոշ դեպքերում ֆուրունկուլներն ընթանում են շատ աննշան թարախակալումով, վերջիններս կոչվում են չոր ֆուրունկուլներ։


Ախտապատճառները և ախտածնությունը[խմբագրել]

Միայնակ ֆուրունկուլներն ու տեղակայված ֆուրունկուլյոզն ամենից հաճախ առաջանում են արտաքին նախատրամադրող գործոնների ազդեցության տակ[23]։ Վերջիններիս պատճառներն են մաշկի, մասնավորապես մազապարկերի բացվածքների կեղտոտումը, մաշկի անբավարար խնամքը և անձնական հիգիենայի կանոնների խախտումները[24]։ Մեծ դեր են կատարում մաշկի կեղտոտումները արտադրության մեջ արտադրվող քիմիական նյութերով՝ քսայուղերով, այրվող հեղուկներով, սառեցնող խառնուրդներով, ինչպես նաև կոպիտ փոշեհատիկներով[25]։ Հատկապես նպաստավոր պայմաններ են ստեղծվում, երբ մաշկը կեղտոտվելու հետ միասին երկար ժամանակ շփվում է հագուստի հետ[26]։ Պակաս դեր չեն խաղում մաշկի սեկրետոր գործունեության խանգարումները, հատկապես գերքրտնոտությունը, հազվադեպ՝ միկրոտրավմաները (սրսկումներ, կտրվածքներ, քերծվածքներ, միջատների խայթում)։ Կրկնվող միայնակ ֆուրունկուլների առաջացումը. սովորաբար կապված է ստաֆիլոկոկային ինֆեկցիայի նկատմամբ մաշկի աճող սենսիբիլիզացիայի հետ[27]։

Ընդհանուր ֆուրունկուլյոզը սովորաբար առաջանում է էնդոգեն նախատրամադրող գործոնների ազդեցության տակ, ինչպիսիք են՝ հյուծող րնդհանուր հիվանդությունները, սնուցման անկումը, հիպովիտամինոզը (A, C), արյունապակասությունները, խրոնիկական աղիքային ինտոքսիկացիաները, երկարատև ֆիզիկական գերհոգնածությունները, նյութերի փոխանակության (մասնավորապես, ածխաջրային) խանգարումները, ինչպես նաև նյարդային համակարգի ֆունկցիոնալ խանգարումները և ստաֆիլոկոկերի նկատմամբ սենսիբիլիզացիան[28] ։ Սուր ֆուրունկուլյոզը (ինչպես տեղակայված, այնպես էլ ընդհանուր) ոչ հազվադեպ առաջանում է տեղային կամ ընդհանուր գերսառեցման, կամ գերտաքացման հետևանքով[29]:

Բուժումը[խմբագրել]

Ֆուրունկուլների արտաքին բուժումը տարվում է հիմնականում ներծծեցնող և ավելի պակաս չափով ախտահանող միջոցների օգտագործմամբ[4]։ Հանձնարարվում է չբացված ֆուրունկուլներին քսել իխթիոլ, վրան դնելով բամբակի շերտ (իխթիոլային ծեփուկներ)։ Քսումներր կատարվում են օրը 1-2 անգամ։ Նախորդ ծեփուկները լվացվում-հեռացվում են գոլ ջրով[30]։ Ֆուրունկուլների բացվելուց հետո դրվում է մի քանի շերտով մառլյա, թրջված կերակրի աղի հիպերտոնիկ լուծույթով, կամ օգտագործվում են ախտահանիչ քսուք՝ 2 %-անոց սպիտակ սնդիկային, 5%-անոց քլորտետրացիկլինային դեղամիջոցները։ Վրայից դրվում է մառլյայի ոչ մեծ կտոր և ամրացվում կլեոլով[31]։

Սրա հետ մեկտեղ նպատակահարմար է չոր ջերմության օգտագործումը (ջեռուկ, սոլյուքս լապտերով լուսավորում, Մինինի ջերմարձակ, ինչպես նաև տաքացում УВЧ էլեկտրամագնիսական դաշտով)[32]։ Խոնավ ջերմությունից, մասնավորապես տաքացնող կոմպրեսների, օգտագործումից պետք է խուսափել, նկատի ունենալով վարակի հնարավոր ցրումը, ինչպես նաև շրջապատող առողջ մաշկի թրմեցումը[33]։ Արդյունավետ է առանձին ֆուրունկուլների բուժումը, մասնավորապես դեմքի վրա, ռենտգենյան ճառագայթներով, (հոսանքի լարվածությունր՝ 150 կվ, հոսանքի ուժր՝ 3 ՄԱ, ալյումինիումի ֆիլտր 3 մմ, 2-3 օրը մեկ անգամ 50 ռ)[34]։ Անկախ օգտագործված բուժման մեթոդից ֆուրունկուլի շրջակայքի մաշկը պետք է մանրազնին ախտահանել 2 %-անոց սալիցիալային կամ բորային սպիրտով, մոնոքլորամինի, անուշադրի 0,5 %-անոց ջրային լուծույթով[35]։

Մաշկի շփումր պետք է կատարել ծայրամասից դեպի կենտրոն[36]։ Լողանալը բաղնիքում, լոգարանում կամ ցնցուղի տակ՝ մեկ կամ մի քանի ֆուրունկուլների առկայության դեպքում, հակացուցված է։ Ֆուրունկուլի շրջակայքի մազերը պետք է կարճ կտրել, սակայն ոչ սափրել։ Ցրումը կանխելու համար անհրաժեշտ է խուսափել մեծ օղակավոր վիրակապեր դնելուց։ Վիրաբուժական միջամտումը (կտրումը) ցուցված է միայն թարախակույտային ֆուրունկուլների դեպքում[37]։

Հակաբիոտիկների կիրառությունը բուժման մեջ[խմբագրել]

Ֆուրունկուլների բուժման ժամանակ լայն կիրառում ունեն հակաբիոտիկները[38]։ Չկանխելով կրկնումները, նրանք նպաստում են ֆուրունկուլների արագ ներծծմանը և վերացնում են բարդությունները։ Օգտագործվում է պենիցիլին (միջմկանային 50 000 ԱՄ, 3 ժամը մեկ), նրա դյուրանտ պրեպարատներր (բիցիլին), մինչ 1,5-2 մլ ինքնարյան հետ։ Բացի պենիցիլինից կարելի է նշանակել օքսացիլին, մետացիլին, քլորտետրացիկլին, տետրացիկլին, օլիանդոմիցին, օլետետրին, սիգմոմիցին, ռոնղոմիցին։ Չբարդացած միայնակ ֆուրունկուլների դեպքում բուժումը հակաբիոտիկներով պարտադիր չէ[39]։ Միայն դեմքի մաշկի ֆուրունկուլների (ինչպես չբարդացած, այնպես էլ, հատկապես բարդացած), ինչպես նաև լիմֆադենիտով ու լիմֆանգոիտով բարդացած ֆուրունկուլների դեպքում, հակաբիոտիկները հանդիսանում են բացարձակ ցուցված, իսկ չարորակ ֆուրունկուլների դեպքում՝ կենսականորեն անհրաժեշտ։ Հակաբիոտիկների օգտագործումր ցուցված է նաև ֆուրունկուլյոզի ժամանակ՝ մեծ թվով ֆուրունկուլների ցանավորման շրջանում[5]։ Հակաբիոտիկների բացակայության դեպքում կարելի է օգտագործել սուլֆանիլամիդներ (նորսուլֆազոլ, սուլֆադիմեզին, էթազոլ, սուլֆաղիմետոքսին և այլն)[19]։

Բացի դրանից խրոնիկական ֆուրունկուլյոզի, ինչպես նաև կրկնվող միայնակ ֆուրունկուլների դեպքում օրգանիզմի դիմադրողականության բարձրացման և կրկնումները կանխելու նպատակով խորհուրդ է տրվում ոչ սպեցիֆիկ խթանիչ բուժում (աուտոհեմոթերապիա), ինչպես նաև սպեցիֆիկ իմունոթերապիա սրսկումների ձևով.

  • ստաֆիլոկոկային վակցինայի (բազմավալենտ կամ աուտովակցինայի) ենթամաշկային կամ ներմաշկային ներմուծում 0,1-0,2 մլ-ից մինչև 1 մլ, 2-3 օրյա ընդմիջումներով, րնդամենր 8-10 սրսկում,
  • ստաֆիլոֆիլտրատի (անտիվիրուսի) միջմաշկային սրսկումները նույն դոզաներով, ինչ որ վակցինան,
  • ստաֆիլոկոկային անատոքսինի (ստաֆիլոկոկային տոքսինի, որը ֆորմալինի ավելացման միջոցով զրկված է տոքսիկ հատկություններից, անտիգենայինների պահպանումով) կամ A2 պրեպարատի ենթամաշկային ներմուծումներ, սկսած 0,5 մլ-՚ից, հետագայում՝ 1,0-1,5-2 մլ, ընդամենը 6-8 սրսկում, 2-3 օրյա ընդմիջումներով,
  • ստաֆիլոկոկային. անտիֆագինի ենթամաշկային ներմուծում, ամեն օր, սկսած 0,2 մլ-ից, ավելացնելով դոզան յուրաքանչյուր հաջորդ սրսկման ժամանակ 0,1 մլ մինչ բարձրագույն դոզան՝ 1 մլ, բուժման կուրսի համար՝ 10 սրսկում։ Առանձնապես համառ րնթացող դեպքերում ներմուծում են գամմագլոբուլին[17]։

Խրոնիկական ֆուրունկուլյոզի ժամանակ հիվանդին մանրազնին քննում են՝ հիվանդությանը նախատրամադրող պատճառներր հայտնաբերելու ու համապատասխան անհատական բուժում նշանակելու նպատակով:

Ծանոթագրություններ[խմբագրել]

ծանցանկ

ՀՍՀ

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 MedlinePlusEncyclopedia|001474|Furuncle
  2. cite web|url = http://www.healthguidance.org/entry/11040/1/Causes-and-Cures-of-Skin-Boils.html%7Ctitle= Causes and Cures of Skin |author= |date= |website= Healthguidance.org |publisher= |accessdate= 26 July 2014
  3. MedlinePlusEncyclopedia|000825|Carbuncle
  4. 4,0 4,1 cite book |author=Blume JE, Levine EG, Heymann WR |chapter=Bacterial diseases |editor=Bolognia JL, Jorizzo JL, Rapini RP |title=Dermatology |publisher=Mosby |year=2003 |isbn=0-323-02409-2 |page=1126
  5. 5,0 5,1 5,2 cite book |author=Habif, TP |chapter=Furuncles and carbuncles |title=Clinical Dermatology: A Color Guide to Diagnosis and Therapy |publisher=Mosby |location=Philadelphia PA |year=2004 |edition=4th
  6. 6,0 6,1 6,2 cite book |author=Wolf K |chapter=Section 22. Bacterial infections involving the skin |title=Fitzpatrick's Color Atlas & Synopsis of Clinical Dermatology |publisher=McGraw-Hill |year=2005 |edition=5th |display-authors=etal
  7. cite journal |author=Steele RW, Laner SA, Graves MH |title=Recurrent staphylococcal infection in families |journal=Arch Dermatol |volume=116 |issue=2 |pages=189–90 |date=February 1980 |pmid=7356349 |url=http://archderm.ama-assn.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=7356349 |doi=10.1001/archderm.116.2.189
  8. cite web|url = http://www.healthguidance.org/entry/11040/1/Causes-and-Cures-of-Skin-Boils.html%7Ctitle= Boils, Carbuncles and Furunculosis |author= |date= |website= Patient.co.uk |publisher= |accessdate= 26 July 2014
  9. cite web|url = http://www.kidshealth.org.nz/boils%7Ctitle= Boils, Kidshealth |author= |date= |website= http://www.kidshealth.org.nz |publisher= |accessdate= 26 July 2014
  10. cite journal |author=Tamir J, Haik J, Schwartz E |title=Myiasis with Lund's fly (Cordylobia rodhaini) in travellers |journal=J Travel Med |volume=10 |issue=5 |pages=293–5 |year=2003 |pmid=14531984 |doi=10.2310/7060.2003.2732
  11. cite journal |author=Scheinfeld NS |title=Furunculosis |journal=Consultant |volume=47 |issue=2 |year=2007 |url=http://www.consultantlive.com/display/article/10162/36304
  12. Քաղվածելու սխալ՝ Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named Demo2012
  13. Քաղվածելու սխալ՝ Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named Laube02
  14. Mayo Clinic
  15. ref=http://www.mayoclinic.com/health/boils-and-carbuncles/DS00466/DSECTION=complications
  16. cite journal |author=Nagaraju U, Bhat G, Kuruvila M, Pai GS, Babu RP |title=Methicillin-resistant staphylococcus aureus in community-acquired pyoderma |journal=Int J Dermatol |volume=43 |issue=6 |pages=412–4 |year=2004 |pmid=15186220 |doi=10.1111/j.1365-4632.2004.02138.x
  17. 17,0 17,1 chapitre |prénom1=Maud |nom1=Bergis |titre chapitre=Folliculite et furoncle |éditeur= Elsevier Masson |titre ouvrage= Dermatologie |date= 5 octobre 2011 |passage=288 |ISBN=229471038X
  18. Քաղվածելու սխալ՝ Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named Lyon
  19. 19,0 19,1 lien web |titre=Furoncle |auteur=vulgaris-medical |éditeur=vulgaris-medical |url=http://www.vulgaris-medical.com/encyclopedie-medicale/furoncle |consulté le= 29 janvier 2013
  20. article |langue=en |prénom1=U. |nom1=Bhat |prénom2=G. |nom2=Kuruvila |prénom3=M. |nom3=Pai |prénom4=G. S. |nom4=Babu |titre=Methicillin-resistant Staphylococcus aureus in community-acquired pyoderma |périodique=Lang|en|texte=Int J Dermatol |volume=43 |numéro=6 |passage=412–414 |année=2004 |pmid=15186220 |doi=10.1111/j.1365-4632.2004.02138.x
  21. Chapitre |titre chapitre=La médecine naturelle de A à Z |titre ouvrage=Guide de l'anti consommateur|édition=Éditions serghers|prénom1=Dorothée |nom1=Koechlin Schwartz|éditeur=université de Lyon |année=1975
  22. lien web |auteur=Creapharma|titre=Furoncle|éditeur=Creapharma|url=http://www.creapharma.fr/N34080/furoncle.html%7Cconsulté le= 29 janvier 2013
  23. lien web |langue=en |titre=Boils and carbuncles |éditeur=Mayo Clinic|url=http://www.mayoclinic.com/health/boils-and-carbuncles/DS00466/DSECTION=symptoms |consulté le= 29 janvier 2013
  24. Chapitre |langue=en |nom1=Fitzpatrick |prénom1=J. E. |titre chapitre=Lang|en|texte=Bacterial infection |titre ouvrage=Lang|en|texte=Dermatology secrets |éditeur=Hanley and Belfus |année=1996 |passage=174
  25. article |langue=en |nom1=Demircay |prénom1=Z. |nom2=Eksioglu-Demiralp |prénom2=E. |nom3=Ergun |prénom3=T. |titre=Lang|en|texte=Phagocytosis and oxidative burst by neutrophils in patients with recurrent furunculosis |périodique=Lang|en|texte=Br J Dermatol |volume=138 |numéro=6 |passage=1036–1038 |année=1998 |pmid=9747369 |doi=10.1046/j.1365-2133.1998.02274.x
  26. lien web |langue=en |titre=Staphylococcus (cont.) |éditeur=Emedicinehealth |url=http://www.emedicinehealth.com/staphylococcus/page4_em.htm |consulté le= 29 janvier 2013
  27. lien web |langue=fr |titre=Antibiothérapie d'un furoncle chez l'adulte, synthèse des recommandations par Antibioclic |date=25 février 2013 |éditeur=CNGE |url=http://www.antibioclic.com/index.php?phase=reponse&pathologie=furoncle&groupe_age=adulte |consulté le=3 Avril 2013
  28. article |langue=en |nom1=Lina |prénom1=G. |nom2=Piémont |prénom2=Y |nom3=Godail-Gamot |prénom3=F. |nom4=Bes |prénom4=M. |nom5=Peter |prénom5=M. O. |nom6=Gauduchon |prénom6=V. |nom7=Vandenesch |prénom7=F. |nom8=Etienne |prénom8=J. |titre=Involvement of Panton-Valentine leukocidin-producing Staphylococcus aureus in primary skin infections and pneumonia |périodique=Lang|en|texte=Clin Infect Dis |volume=29 |numéro=5 |passage=1128–1132 |date=novembre 1999 |pmid=10524952 |url=http://www.cid.oxfordjournals.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=10524952 |doi=10.1086/313461
  29. lien web |auteur=Jacques Bejot|titre=Furoncle|éditeur=Encyclopædia Universalis|url=http://www.universalis.fr/encyclopedie/furoncle/%7Cconsulté le= 29 janvier 2013
  30. article |langue=en |nom1=El-Gilany |prénom1=A. H. |nom2=Fathy |prénom2=H. |titre=Risk factors of recurrent furunculosis |périodique=Lang|en|texte=Dermatol Online J |volume=15 |numéro=1 |passage=16 |date=janvier2009 |pmid=19281721 |url=http://dermatology.cdlib.org/1501/letters/furunculosis/elgilany.html
  31. article |langue=en |nom1=Scheinfeld |prénom1=N. S. |titre=Furunculosis |périodique=Consultant |volume=47 |numéro=2 |année=2007 |url=http://www.consultantlive.com/display/article/10162/36304
  32. article |langue=en |prénom1=R.W.|nom1=Steele|prénom2=S.A.|nom2=Laner|prénom3=M.H.|nom3=Graves |titre=Lang|en|texte=Recurrent staphylococcal infection in families |périodique=Lang|en|texte=Arch Dermatol |volume=116 |numéro=2 |passage=189–190 |date=février 1980 |pmid=7356349 |url=http://archderm.ama-assn.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=7356349 |doi=10.1001/archderm.116.2.189
  33. chapitre |langue=en |prénom1=Dirk M. |nom1= Elston |titre chapitre=Furuncle/carbuncle |éditeur= Manson Publishing Ltd |titre ouvrage= Infectious Disease of the skin |date= 27 mars 2009 |pages=160 |ISBN= 1840761075
  34. chapitre |langue=en |nom1=Shah |prénom1=K. S. |nom2=Hansotia |prénom2=M. F. |titre chapitre=Personal hygiene |auteurs ouvrage=M. Ilyas |titre ouvrage=Lang|en|texte=Community medicine and public health |éditeur=Time Traders |lieu=Karachi |année=2005 |passage=557
  35. Lien web|url=http://www.docteurclic.com/maladie/furoncle.aspx%7Ctitre=Furoncle |auteur=Dr. Denise Cazivassilio |éditeur=Docteurclic|consulté le= 9 février 2013
  36. article |langue=en |nom1=Tamir |prénom1=J. |nom2=Haik |prénom2=J. |nom3=Schwartz |prénom3=E. |titre=lang|en|Myiasis with Lund's fly (Cordylobia rodhaini) in travelers|périodique=Lang|en|texte=J Travel Med |volume=10 |numéro=5 |passage=293–295 |année=2003 |pmid=14531984
  37. article |nom1=CEDEF |éditeur=Elsevier Masson SAS |titre=Infections cutanéo-muqueuses bactériennes |périodique=Annales de dermatologie de vénéréologie |mois=novembre |année=2008 |volume=135 |numéro= 118 |présentation en ligne=http://www.em-consulte.com/article/187832 |doi=10.1016/j.annder.2008.07.014
  38. lien web |titre=La flore cutanée normale - 2. Furoncle |éditeur=université Paris Descartes |url=http://www.uvp5.univ-paris5.fr/CAMPUS-DERMATOLOGIE/Cycle2/Poly/0800faq.asp |consulté le= 27 octobre 2012
  39. Chapitre |prénom1=Thomas P. |nom1=Habif |prénom2=James I. |nom2=Campbell Jr. |prénom3=M. Shane |nom3=Chapman |prénom4=James G. H. |nom4=Dinulos |titre chapitre=Folliculite |éditeur= Elsevier Masson |titre ouvrage= Maladies cutanées : diagnostic et traitement |année= 2012 |pages=700 |ISBN=229472125X