Էթիոլոգիա

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Bacillus anthracis Gram.jpg

Էթիոլոգիա, ախտաբանական ֆիզիոլոգիայի բաժին, որն ուսումնասիրվում են ախտաբանական գործընթացների, հիվանդությունների առաջացման պատճառները և պայմանները։ Էթիոլոգիա ծագել է aitia՝ պատճառ և logos՝ գիտություն (էթիոլոգիա՝ պատճառաբանություն)։

Տարբերում են՝

  • ընդհանուր էթիոլոգիա, երբ պարզաբանվում են ախտաբանական գործընթացների, հիվանդությունների առաջացման ընդհանուր օրինաչափությունները,
  • մասնավոր էթիոլոգիա, երբ ուսումնասիրվում են առանձին հիվանդությունների առաջացման կոնկրետ պատճառները։

Ախտաբանական պրոցեսների, հիվանդությունների առաջացման պատճառների և պայմանների պարզաբանումն ունի չափազանց կարևոր նշանակություն բուժման և հատկապես նրանց կանխարգելման խնդրում։ Այդ հարցը ճիշտ գնահատելով՝ Մուդրովը նշում է, որ «ավելի հեշտ է կանխել հիվանդությունը քան բուժել այն»։

Պաթոլոգիական պրոցեսների, հիվանդությունների առաջացման պատճառների և պայմանների պարզաբանումն ունի չափազանց կարևոր նշանակություն բուժման և հատկապես նրանց կանխարգելման խնդրում։ Իհարկե, հիվանդությունների պատճառների պարզաբանումը դժվար հարց է, առաջին հերթին այն պատճառով, որ պատճառներն ու պայմաններն օրգանիզմի վրա ազդում են ավելի շուտ քան հիվանդը դինում է բժշկին։ Բազմաթիվ հիվանդությունների, մասնավորապես ինֆեկցիոն հիվանդությունների պատճառները պարզաբանված են, սակայն մի շարք հիվանդությունների պատճառները մինչև օրս լիովին պարզաբանված չեն։ Այդպիսի հիվանդություններից են՝ նյութափոխանակության, ներզատիչ գեղձերի, հոգեկան և այլ հիվանդությունները։ Այդ հիվանդությունների թվին են պատկանում նաև չարորակ ուռուցքները։

Մարդու կյանքի պայմաններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մարդու կյանքի պայմանները կազմում են՝

  • արտաքին միջավայրը՝ սոցիալական, աշխարհագրական, ֆիզիկաքիմիական, կենսաբանական,
  • ներքին միջավայրը՝ օրգանիզմի կազմն ու հատկությունները, ինչպես նաև նրա առանձին օրգանների և համակարգերի, բջիջների և ոչ բջջային կազմությունների առանձնահատկությունները։

Ֆիզիկական, քիմիական, կենսաբանական գործոններն օրգանիզմի վրա ազդեցության ժամանակ լինելով հիվանդության անմիջական պատճառները, այս կամ այն չափով կապված են սոցիալական, հասարակական պայմանների հետ։ Բոլոր հիվանություններն առաջանում են աշխատանքի և կենցաղի որոշակի պայմաններում։ Իսկ այդ պայմանները սոցիալական գործոնների ազդեցության հետևանքներն են։

Հետագայում հիվանդությունների վերաբերյալ պատկերացումների վերաբերյալ պատկերացումն անընդհատ լայնանում է՝ իր մեջ ընդգրկելով օրգանիզմի արտաքին և ներքին միջավայրի նորանոր գործոններ։ Ներկայումս այդ գործոնների թվին են դասվում՝

  1. մեխանիկական - վնասվածքներ,
  2. ֆիզիկական - ջերմային ազդեցություն, իոնիզացնող ճառագայթում, էլեկտրականություն, մթնոլորտային ազդեցություն,
  3. քիմիական - թթուներ, հիմքեր, տարբեր թույներ,
  4. կենսաբանական - ախտածին մանրէներ, վիրուսներ, էնդոգեն տարբեր նյութեր, դիսհորմոնալ խանգարումներ,
  5. հոգեբանական,
  6. սոցիալական

Հիվանդությունը կարող է պայմանավորված լինել նաև կարևոր նյութերի պակասով, որոնք առաջանում են օրգանիզմի և արտաքին միջավայրի մեջ և անհրաժեշտ են օրգանիզմի կենսագործունեության համար (քաղց, ավիտամինոզներ, իմունադեֆիցիտային վիճակներ և այլն)։ Հիվանդությունների պատճառները հանդիսանում են էկզոգեն (արտաքին) և էնդոգեն (ներքին) ազդակները։ Հիվանդության պատճառը պայմանավորում է նրա յուրահատկությունները և որակը։

Էթիոլոգիայի ուղղություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Էթիոլոգիան պաթոլոգիական ֆիզիոլոգիայի և ընդհանրապես բժշկության այն բաժինն է, որտեղ առկա է իդեալիստների և մատերիալիստների անհաշտ պայքար։ Էթիոլոգիայի վերաբերյալ եղել են հետևյալ ուղղությունները՝

  1. Կաուզալիզմ (causa՝ պատճառ)
  2. Կոնդիցիոնալիզմ (conditio՝ պայման)
  3. Կոնստիտուցիոնալիզմ (constitutio՝ կառուցվածք)
  4. Էթիոլոգիայի վերաբերյալ մատերիալիստական տեսություն

Կաուզալիզմ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

19-րդ դարում՝ Պաստյորի, Կոխի, Էբերտի և այլ գիտնականների ղեկավարությամբ մեկը մյուսի հետևից հայտնաբերվեցին հիվանդությունների հարուցիչները։ Դրանով ժխտվեցին հիվանդությունների պատճառների միազմատիկ, հիպոթետիկ տեսակետները։ Դրանից հետո էթիոլոգիայի վերաբերյալ ստեղծվեց միակողմանի պատկերացում, որ հիվանդության առաջացման համար բավական է միայն մանրէի թափանցումը օրգանիզմ։ Այս ուղղությունը կոչվեց կաուզալիզմ։

Կաուզալիզմի ուղղություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. մոնոկաուզալիզմ
  2. պլյուլեկաուզալիզմ

Մոնոկաուզալիզմ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ըստ այս ուղղության հիվանդություններն այնքան են, ինչքան մանրէներ կան։ Մոնոկաուզալիստները ժխտում են այն պայմանների նշանակությունը, որոնց առկայությամբ պատճառը ազդում է օրգանիզմի վրա։ Նրանք թերագնահատում են օրգանիզմի գործոնը, նրա ամբողջականությունը։

Հետագայում պարզվեց, որ միայն պատճառը չէ, որ անհրաժեշտ է հիվանդության առաջացման համար։ Այստեղ կարևոր են նաև օրգանիզմի վիճակը և իմունիտետը։ Նույնիսկ ոչ բոլոր դեպքերում է, որ միկրոբների ներարկումը հարուցում է հիվանդություն։

Մոնոկաուլիզմի հիմնական թերություններից է նաև այն, որ նրանք գտնում են՝ պատճառը և հետևանքը իրար ուղիղ համեմատական են։ Այսինքն, եթե պատճառի ուժը մեծանա, ապա հիվանդության ընթացքը կծանրանա ուղիղ համեմատական ձևով։ Այս խնդրում մոնոկաուզալիստները մեխանիկորեն տեղափոխում են մեխանիկայի հիմնական օրենքները կենդանական աշխարհ։ Մեխանիկայում, իհարկե, ճիշտ է պատճառի և հետևանքի ուզիզ համեմատականությունը՝ որքն գնդակին ուժեղ հարվածվի, այնքան նա հեռու կթռչի։ Բայց օրգանիզմի վերաբերյալ այդ բացատրությունը ճիշտ չէ։ Կարող է միկրոբի ազդեցությունը թույլ լինել, բայց հիվանդությունը ծանր ընթանալ և հակառակը։

Այսպիսով, մոնոկաուզալիզմը հանդիսանում է մատերիալիստական տեսակետ, քանի որ նա ընդունում է մատերիայի-պատճառի դերը, բայց այն մեխանիստական է և իր մեջ ընդգրկում է այդ աշխարհայացքի բոլոր բացասական կողմերը։

Պլյուլեկաուզալիզմ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ըստ այս տեսության, հիվանդության զարգացման համար անհրաժեշտ են մեկից ավելի պատճառներ։ Առաջին հայացքից պլյուլեկաուզալիզմը վերացնում է մոնոկաուզալիզմի թերությունը՝ միայն մեկ պատճառի նշանակությունը։ Սակայն այդպես միայն թվում է։ Պլյուլեկաուզալիզմը ընդունում է աշխարհի բազմազանությունը, բարդությունը, սակայն լիովին չի պատկերացնում աշխարհի բազմազանությունը։ Նրանք գտնում են, որ երևույթները միմյանց հետ կապված են մեխանիկորեն։ Ըստ պլյուլեկաուզալիզմի հիվանդությունը մի շարք պայմանների հասարակ գումարային ազդեցություն է։ Մոնոկաուզալիստների նման պլյուլեկաուզիստները հիվանդությունների զարգացման մեջ ժխտում են օրգանիզմի դերը։

Նրանք հիվանդությունների առաջացման էթիոլոգիայում նշում են պատճառի և հետևանքի ուղղակի կապը։

Կոնդիցիոնալիզմ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ըստ այս տեսության, հիվանդությունների առաջացման խնդրում պատճառը ոչ մի նշանակություն չունի և դրա հաշվի առնելը գիտական չէ։ Կարևոր է պայմանների նշանակությունը։ Նրանք գտնում են, որ մեկ պայմանը կարևոր չէ, այլ կաևոր են մի շատք պայմաններ։ Ըստ նրանց բոլոր պայմանները միատեսակ նշանակություն ունեն ու գոյություն չունեն գլխավոր և երկրորդական պայմաններ։ Հետևաբար, ըստ նրանց, ինֆեկցիոն հիվանդությունների էթիոլոգիայում կարիք չկա հայտնաբերել միկրոօրգանիզմները, այլ հարկավոր է պարզել այն պայմանները, որոնց առկայությամբ դրանք սկսում են գործել։

Կոնդիցիոնալիզմի հիմնադիրներից է համարվում գերմանացի հայտնի պաթոլոգ Հանզերմանը։ Նա ճիշտ է նկատել, որ տուբերկուլոզի առաջացման համար Կոխի ցուպիկի ներթափանցումն օրգանիզմ բավարար պայման չէ, որպեսզի զարգանա հիվանդություն։ Հիվանդություն զարգացման համար անհրաժեշտ են նաև այլ կողմնակի պայմաններ, որոնց թվում են վատ սնունդը, կենցաղային անբարենպաստ պայմանները, ավշային հանգույցների վիճակը և այլն։ Սակայն չնայած այս ճիշտ ենթադրություններին, նա հանգում է սխալ եզրակացության, որ տուբերկուլոզի պատճառ գոյութնուն չունի այլ այն առաջանում է մի շարք պայմանների առկայության դեպքում։

Կոնդիցիոնալիստները ժխտելով պատճառի նշանակությունը, համարվում են նաև ագնոստիկներ, քանի որ ագնոստիցիզմը խնդրում ժխտում է պատճառի նշանակությունը։ Կոնդիցիոնալիզմն անջատելով իրարից օրգանիզմի ներքինն ու արտաքինը, չի բացահայտում պաթոլոգիական երևույթների օբյեկտիվ օրինաչափությունները և հասցնում է նրանց անճանաչելիության։

Այդ ռեակցիոն ուղղությունը զինաթափում է բժկին կանխարգելիչ կամ բուժական միջոցառումներ ձեռնարկելիս։

Կոնստիտուցիոնալիզմ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կաուզալիզմին և կոնդիցիոնալիզմին հակառակ, որոնք հիվանդության պատճառները համարում են էկզոգեն գործոնները, Կոնստիտուցիոնալիզմն ընկել է մեկ այլ ծայրահեղության մեջ։ Նրանք բացարձակապես ժխտում են թկզոգեն գործոնի դերը և նշանակություն են տալիս միայն օրգանիզմի առանձնահատկություններին և կոնստիտուցիային, որտեղից և ուղղությունը կոչվում է կոնստիտուցիոնալիզմ։

Այս ուղղության կողմնակիցներից են Վեյսմանը, Մորգանը, Մենդելը և ուրիշներ։ Ըստ նրանց հիվանդության առաջացման պատճառ են ոչ թե արտաքին գործոնները, այլ ծնողներից ստացվող ոչ լիարժեք գեները։ Այս տեսակետը ճիշտ է այնքանով, որ շատ հիվանդություններ ունեն ժառանգական բնույթ կամ ժառանգական նախատրամադրվածություն, սակայն դա դեռևս չի կարող հիմք հանդիսանալ կարծելու, որ միայն ժառանգական գործոնը բավարար է հիվանդության զարգացման համար։ Շատ դեպքերում մարդը կարող է լինել հիվանդության կրող սակայն ոչ հիվանդ (հիվանդության զարգացմանը նպաստող գործոնների բացակայության դեպքում հիվանդությունը կարող է չարտահայտվել)։

Էթիոլոգիայի վերաբերյալ մատերիալիստական տեսությունը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ըստ այս տեսության հիվանդությունների առաջացման համար անհրաժեշտ են 3 գործոններ՝

  • հիվանդությունների առաջացման պատճառներ,
  • հիվանդությունների առաջացման պայմաններ,
  • օրգանիզմի ռեակտիվականությունը, նրա պաշտպանողական հատկությունները։

Այս երեքից ամենակարևորը պատճառն է։ Հիվանդության պատճառները նրանք են, որոնք որոշում են հիվանդության յուրահատկությունները և առանց որոնց հիվանդությունը չի զարգանա։ Օրինակ առանց Կոխի ցուպիկի տուբերկուլիոզ չի զարգանա։ Սակայն միայն ցուպիկի առկայությունը բավական չէ հիվանդության զարգացման համար։ Այստեղ արդեն մեջտեղ է գալիս երկրորդ պայմանի՝ այսինքն պայմանի անհրաժեշտությունը։

Պայմանները հիվանդություններ առաջացնել չեն կարող, սակայն կարող են նպաստել հիվանդությունների առաջացմանը։ Օրինակ, գորտերը խոլերայով չեն հիվանդանում։ Եթե նորմալ պայմաններում գորտերին վարակենք խոլերայի էմբրիոններով, ապա խոլերա չի առաջանա, իսկ եթե գորտերին նախօրոք տաքացնենք թերմոստատներում, և նոր վարակենք, ապա խոլերան կզարգանա։

Հիվանդությունների զարգացման երրորդ կարևոր գործոնը օրգանիզմի դիմադրողականությունն է։ Եթե մի քանի մարդ նույն պայմաններում վարակվում են նույն հիվանդությամբ, ապա նրանցից ոչ բլորն են հիվանդանում, ինչը և պայմանավորված է անհատական իմունիտետով։

Պատճառների տեսակները[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Պատճառները կարելի է բաժանել 2 խմբի՝

  • ոչ բարենպաստ,
  • բարենպաստ։

Ոչ բարենպաստ պայմաններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ոչ բարենպաստ պայմանները ազդելով օրգանիզմի վրա իջեցնում են նրա դիմադրողականությունը և հետևաբար ուժեղացնում են պատճառի պաթոգեն ազդեցությունը։ Օրինակ սառեցումը, գերհոգնածությունը, անբավարար սնունդը, հիվանդության կրումը, թուլացնելով օրգանիզմի դիմադրողականությունը պայմաններ են ստեղծում այլ հիվանդությունների առաջացման համար, օրինակ՝ տուբերկուլիոզի։

Բարենպաստ պայմաններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Բարենպաստ պայմանները հակառակ ոչ բարենպաստ պայմանների ուժեղացնում են օրգանիզմի պաշտպանողական հատկությունները և դրանով թուլացնում են պաթոգեն ազդակի ուժը։ Օրինակ լիարժեք սնունդը, նյութապես լավ բավարարվածությունը և այլն, բարենպաստ պայմաններ են հանդիսանում օրգանիզմի պաշտպանողական հատկությունների ուժեղացման համար։

Դիալեկտիկա - մատերիալիստական պատկերացում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Այսպիսով, պետք է ընդունել պաթոլոգիայում մեկ պատճառաբանություն՝ դիալեկտիկա - մատերիալիստական պատկերացում։ Դրանք են՝

  • բնության մեջ բոլոր երևույթներն ունեն իրենց պատճառները
  • պատճառը նյութական է, այն գոյություն ունի մեզանից դուրս, մեզանից անկախ
  • հիվանդության պատճառներն օրգանիզմի հետ գտնվում են փոխազդեցության մեջ, այսինքն փոփոխելով օրգանիզմը, փոփոխվում է ինքը պատճառը
  • պատճառը պրոցեսին (հիվանդությանը) տալիս է որոշակի յուրահատկություն
  • պատճառը գործում և ազդում է որոշակի պայմաններում

Նման պատկերացման մեջ ամենակարևորը պատճառի օբյեկտիվ իրականության ընդունումն է, այնուհետև՝ պատճառի և օրգանիզմի փոխազդեցությունը։ Սա պետք է ընգծել, քանի որ ոչ մի նյութական գործոն (միկրոբ, կանցերոգեն նյութեր, թույն) հիվանդության պատճառ չէ մինչև այն ժամանակ, քանի դեռ դրանք չեն ազդել օրգանիզմի վրա և վերջինս ռեակցիա չի տվել, որից հետո նոր առաջանում է ֆուրունկուլյոզ, քաղցկեզ, թունավորում։ Այս դեպքում փոխվում են երկու կողմերը՝ օրգանիզմում առաջանում են հակամարմններ, իսկ միկրոբում առաջանում է մուտացիա և փոխվում են ժառանգական հատկությունները։ Այսպիսով առանց փոխազդեցության պատճառ գոյություն չունի, ճիշտ է ասել, որ պատճառը օրգանիզմի վրա ազդում է կոնկրետ պայմաններում, որոնք կամ նպաստում, կամ խանգարում են պատճառի ազդեցությանը։

Բուժում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Պատճառը կարող է լինել այն գործոնը, որը պրոցեսին տալիս է յուրահատկություն։ Մյուս բոլոր գործոնները դրանք պայմաններ են։ Ուրեմն բժիշկը պետք է փնտրի հիմնական պատճառը և ազդելով նրա վրա կամ բուժի, կամ կանխի հիվանդությունը։ Օրինակ, նորից տուբերկուլիոզի օրինակը։ Այն կառաջանա միայն Կոխի ցուպիկի ազդեցությունից, բայց նշանակություն ունի նաև ժառանգականությունը, նախատրամադրողականությունը, աշխատանքի և կենցաղի պայմանները և այլն։ Վերջերս հիվանդությունների առաջացման պատճառների և պայմանների վերաբերյալ խոսելիս, խոսում են «ռիսկի գործոնների մասին»։

Պետք է հաշվի առնել, որ ռիսկի գործոններ են համարվում այն գործոնները, որոնք հանդիսանում են տվյալ հիվանդության պատճառներից, պայմաններից, կամ էլ նրա պաթոգենեզի օղակներից մեկը։

Գրականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Ս. Հ. Խաչատրյան, Պաթոլոգիական ֆիզիոլոգիա, Երևանի համալսարանի տպարան, Երևան, 2003, 570