Աբբա Կովներ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Picto infobox auteur.png
Աբբա Կովներ
Abba Kovner at Eichmann trial1961.jpg
Ծնվել է մարտի 14, 1918({{padleft:1918|4|0}}-{{padleft:3|2|0}}-{{padleft:14|2|0}})[1][2]
Ծննդավայր Ռուսական կայսրություն
Վախճանվել է սեպտեմբերի 25, 1987({{padleft:1987|4|0}}-{{padleft:9|2|0}}-{{padleft:25|2|0}})[1][2] (69 տարեկանում)
Վախճանի վայր Իսրայել
Մասնագիտություն գրող և բանաստեղծ
Լեզու եբրայերեն[3] և իդիշ
Ազգություն հրեա
Քաղաքացիություն Flag of Israel.svg Իսրայել
Կրթություն Վիլնյուսի համալսարան
Պարգևներ Իսրայելի մրցանակ և Բյալիկի անվան գրական մրցանակ
Ամուսին Վիտկա Կեմպներ
Abba Kovner Վիքիպահեստում
Աբբա Կովները (կանգնած է կենտրոնում) հրեա պարտիզանների ու ընդհատակայինների հետ գետտոյում 1944 թվականի հուլիսի 14-ին

Աբբա Կովներ (ծննդյան անունը՝ Աբել Կովներ, իդիշից ընդունված տառադարձմամբ՝ Աբա Կովներ, մարտի 14, 1918({{padleft:1918|4|0}}-{{padleft:3|2|0}}-{{padleft:14|2|0}})[1][2], Ռուսական կայսրություն - սեպտեմբերի 25, 1987({{padleft:1987|4|0}}-{{padleft:9|2|0}}-{{padleft:25|2|0}})[1][2], Իսրայել), իսրայելցի բանաստեղծ և արձակագիր, Վիլնյուսի գետտոյի ընդհատակային, պարտիզան, Իսրայելի պետական մրցանակի դափնեկիր 1970 թվականին: Ստեղծագործել է եբրայերենով և իդիշով:

Աբբա Կովների ազգականն է իսրայելցի քաղաքական գործիչ, կոմունիստ Մեիր Վիլները:

Կենսագրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Աբբա Կովները ծնվել է 1918 թվականի մարտի 14-ին Լեհաստանի Օշմյանի քաղաքում[4], կաշվի առևտրով զբաղվող Իսրայել Կովների (1876, Օշմյանի – 1934, Վիլնա) և Ռուխել (Ռոզա) Տաուբմանի (1885, Սոկոլուվ Պոդլյասկի – ?)[Ն. 1]: Ունեցել է երկու եղբայր՝ Գդալյան (1911, Վիլնա)[Ն. 2] և Միխլը (1923, Օշմյանի): 1927 թվականի սեպտեմբերի 9-ին Աբբա Կովներն իր կրտսեր եղբոր ու մոր հետ Օշմյանիից տեղափոխվել է Վիլնա (ուր դրանից առաջ հաստատվել էին հայրն ու ավագ եղբայրը): Մինչ 1935 թվականը սովորել է «Տարբուտ» մասնավոր գիմնազիայում, որտեղ դասավանդումը եբրայերենով էր (ավարտել է վեցերորդ դասարանը): Այնտեղ էլ ընդունվել է նախ սիոնիստական Խա շոմեր խա ցաիր կազմակերպություն: Ընտանիքն ապրել է փող. Popławska 7, բն. 1 հասցեում, իսկ հայրն ունեցել է խանութ Juljusza Klaczki 13 փողոցում:

1939 թվականի հոկտեմբերին Աբբա Կովները՝ որպես ազատ ունկնդիր, ընդունվել է Ստեֆան Բատորիի համալսարանի արվեստի ֆակուլտետի առաջին կուրս, իսկ նույն թվականի դեկտեմբերի 15-ից զուգահեռաբար սկսել է հաճախել «Տարբուտ» եբրայերեն ուսուցչական դասընթացների, որ ավարտել է 1940 թվականի ապրիլի 18-ին:

1942 թվականի հունվարին Վիլնյուսի գետտոյում ստեղծվել է «Պարտիզանական միացյալ կազմակերպությանը» (իդիշ՝ פֿאַראײניקטע פּאַרטיזאַנער אָרגאַניזאַציִע), որ գլխավորում էին Իցիկ Վիտենբերգը, Իոսիֆ Գլազմանը և Աբբա Կովները: Կազմակերպության նպատակներ են հայտարարվել գետտոյի զանգվածային ինքնապաշտպանության կազմակերպումը, սաբոտաժը, պարտիզաններին ու Կարմիր բանակին միանալը[5]:

Այն բանից հետո, երբ 1943 թվականի հուլիսի 15-ին Իցիկ Վիտենբերգն ստիպված է եղել հանձնվել գերմանացիներին, քանի որ նրանց սպառնացել էին չհանձնվելու դեպքում ոչնչացնել ողջ գետտոն, Աբբա Կովները դարձել է ընդհատակի ղեկավար[6]:

1943 թվականի սեպտեմբերին՝ գետտոյի լիկվիդացիայի ժամանակ, Աբբա Կովները մի քանի մարտիկների հետ հեռացել է անտառ, որտեղ իր ղեկավարությամբ ստեղծել է հրեական պարտիզանական ջոկատ, որի կազմում ընդգրկվել են մարտիկներ Վիլնյուսի գետտոյից ու «Նեկամ» («Վրեժ») խմբից: Ջոկատում Կովները ծանոթացել է իր ապագա կնոջ՝ Վիտկա Կեմպների հետ:

Պատերազմից հետո[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ավարտից հետո Աբբա Կովները կազմակերպել է վրիժառուների «Նոկմիմ» («Վրիժառուներ») խումբը, որ նպատակ ուներ ոչնչացնել նացիստներին Եվրոպայում՝ վրեժ լուծելով Հոլոքոստի համար[7][8][9]: Կովներն աշխատել է «Բրիխա» կազմակերպությունում, որն զբաղվել է հրեաների ուղարկմամբ Պաղեստին:

Աբբա Կովները նախապատրաստել է «պլան Ա»-ն Համբուրգում, Մյունխունում, Ֆրանկֆուրտում ու Նյուրնբերգում ջրմուղները թունավորելու վերաբերյալ. նա նպատակ ուներ սպանել 6 միլիոն գերմանացի[10]: Կովները մեկնել է Պաղեստին՝ թույն գտնելու: Բրիտանական նավով Եվրոպա վերադառնալիս նա իր օգնականի հետ ձերբակալվել է բրիտանական իշխանությունների կողմից՝ դրանից առաջ հասցնելով թույնը ջուրը նետել: Մի քանի ամիս Կովները բանտարկված է մնացել Կահիրեում, և պլան Ա-ն չեղարկվել է[8][9]: Կալանքից ազատվելուց հետո Կովները վերադարձել է Պաղեստին և ընդունվել Էյն խա Խորեշ կիբուց:

«Պլան Ա»-ի ձախողումից հետո Կովները փորձել է իրականացնել «պլան Բ»-ն (դաշնակիցների ճամբարներում եղող էսէսականների լիկվիդացիա): 1946 թվականի ապրիլին Նակամի անդամները կարողացել են թափանցել այն հացի փուռը, որը հաց էր մատակարարում Նյուրնբերգից ոչ հեռու գտնվող «Stalag 13» ճամբարի 12 հազար գերմանացի ռազմագերիների համար: Նրանք հացերի մեծ մասին մկնդեղ են քսել, սակայն ստիպված են եղել հեռանալ գործը չավարտած: Ավելի քան 2200 գերմանացի կալանավորներ հիվանդացել են, իսկ 207-ը տեղափոխվել են հիվանդանոց, սակայն մահվան դեպքեր չեն գրանցվել[9][11]:

Աբբա Կովները (աջից) Յադ Մորդեխայ կիբուցում Խագանայի ժողովի ժամանակ, 1948 թվականի մայիսի 17

Իսրայելի անկախության պատերազմի ժամանակ Աբբա Կովները կռվել է Գիվատի բրիգադի կազմում, խմբագրել է բրիգադի ռազմական թերթը: Իր գրած այդ թերթերում նա եգիպտացիներին անվանել է «օձեր» և «շներ»[12]:

1961 թվականին Աբբա Կովները՝ որպես վկա, հանդես է եկել դատարանում նացիստական հանցագործ Ադոլֆ Այքմանի դատի ընթացքում: Նա ասել է, որ Այքմանի՝ հրեաների ոչնչացման գործում ունեցած դերի մասին ինքն առաջին անգամ իմացել է 1941 թվականին վերմախտի ֆելդֆեբել Անտոն Շմիդից, որ հետագայում մահապատժի է ենթարկվել հրեաներին օգնելու համար:

Ա. Կովների պոեզիան նվիրված է Հոլոքոստին ու հրեա ժողովրդի՝ Էրեց-Իսրայելի անկախության համար մղած պայքարին: Նրա արձակ ստեղծագործությունների «Վկայությունների գիրք» ժողովածուն պատմում է պարտիզանների կյանքի մասին Լիտվայի տարածքում: Աբբա Կովները եղել է Իսրայելի գրողների միության նախագահ, ինչպես նաև Մորդեխայ Անելևիչի հիշատակին նվիրված թանգարանի և Սփյուռքի թանգարանի հիմնադիրներից մեկը:

1983 թվականին Աբբա Կովները Սինայ Լայխտերի ու Աարոն Վինկովեցկու հետ ձեռնամուխ է եղել իդիշով հրեական ժողովրդական երգերի հավաքմանն ու բազմահատորյա ժողովածուի հրատարակմանը Երուսաղեմի հրեական համալսարանի հովանու ներքո (հրատարակվել է յոթ հատոր):

Աբբա Կովների շիրիմը (Իսրայել)

Աբբա Կովները մահացել է 1987 թվականի սեպտեմբերի 25-ին Իսրայելում:

Ամերիկացի երաժիշտ Դանիել Կանը (անգլ.՝ Daniel Kahn) գրել է «NAKAM» երգը, որ նվիրված է Աբբա Կովների պլաններին՝ սպանել վեց միլիոն գերմանացի և Գերմանիայի մի քանի քաղաքներում ջրմուղները թունավորելու նրա փորձերին[13]:

Պարգևներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • 1968 թվականին ստացել է Բրեների մրցանակ գրականության բնագավառում[14],
  • 1970 թվականին արժանացել է Իսրայելի մրցանակի գրականության բնագավառում[15]:

Նշումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. Ծնողներն իրենց ամուսնությունը գրանցել են Վիլնայում 1910 թվականի մայիսի 13-ին: Ամուսնության վերաբերյալ գրության մեջ, որ հասանելի է JewishGen.org կայքում, նորապսակների անունները նշված են որպես «Իսրայել Միխելեևիչ Կովներ» և «Ռուխլյա Բերկովնա Տաուբման»:
  2. Գդալյա Կովների ծննդյան վկայականում նշված է, որ նա ծնվել է 1911 թվականի փետրվարի 21-ին Վիլնայում: Ծնողների անունները նշված են որպես «Իսրայել Միխելևիչ» և «Ռուխլյա Բերկովնա»:

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 German National Library, Berlin State Library, Bavarian State Library et al. Record #122901126 // Gemeinsame Normdatei — 2012—2016.
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 data.bnf.fr: տվյալների բաց շտեմարան — 2011.
  3. http://data.bnf.fr/ark:/12148/cb12892853z
  4. Ирина Гузенберг «Где родился Аба Ковнер?»
  5. Еврейское Сопротивление // ТумБалалайка № 14, январь-март 2000
  6. Е.Ихлов: уточнения к статье Ю. Мухина
  7. Berel Lang (1996)։ «Holocaust Memory and Revenge: The Presence of the Past»։ Jewish Social Studies։ n.s.:2: 1–20 
  8. 8,0 8,1 Shai Lavi (2005)։ «"The Jews are Coming": Vengeance and Revenge in post-Nazi Europe»։ Law, Culture and the Humanities: 282–301 
  9. 9,0 9,1 9,2 Tom Segev (1993)։ The Seventh Million։ Hill and Wang։ էջեր 140–152 
  10. Davis Douglas (March 27, 1998)։ «Survivor reveals 1945 plan to kill 6 million Germans»։ Jweekly 
  11. «2,283 poisoned in plot against SS prisoners»։ Miami Daily News։ Associated Press։ April 22, 1946 
  12. Dina Porat, The Fall of a Sparrow: The Life and Times of Abba Kovner (Palo Alto, Stanford University Press, 2009). стр. 245—250 ISBN 978-0-8047-6248-9.
  13. DANIEL KAHN & THE PAINTED BIRD NAKAM (6,000,000 GERMANS) LYRICS
  14. «The Brenner Prize – To Abba Kovner»։ Jpress.org.il (Hebrew)։ Davar newspaper։ November 8, 1968։ Վերցված է 2010-06-15 
  15. «Israel Prize Official Site – Recipients in 1970 (in Hebrew)» 

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]