Տխրություն

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից

Տխրություն, էմոցիոնալ ցավ է, որը կարող է կապված լինել կորստի, հուսահատության, անօգնականության և վշտի հետ։ Լացը հաճախ վկայում է մարդու տխուր լինելու մասին։ Տխրությունը կարելի է դիտարկել որպես տրամադրության ժամանակավոր անկում։

Տխրությունը մեկն է տասը հիմնական հույզերից՝ ուրախության, զայրույթի, արհամարհանքի, ամոթի, զարմանքի, վախի և զզվանքի, մեղքի,հետաքրքրության, հետ միասին։ Տխրության հականիշն է ուրախությունը։

Չնայած տխրությունը սովորաբար համարվում է բացասական հույզ, այն յուրօրինակ է: Տխրությունը կարող է մեր կյանքում կարևոր դեր խաղալ: Պատկերացրեք ապրել այս աշխարհում առանց այդ կենսական հույզի: Թերևս անհնար է:

Տխրության պատճառները[խմբագրել]

Յուրաքանչյուր հույզ ունի իր բնական պատճառները: Հույզերի բանական պատճառ ասելով հասկանում ենք այն պատճառները, որոնք միևնույնն են բոլորի համար անկախ մաշկի գույնից, էթնիկական ծագումից, մշակույթից, կրթությունից, սոցիալ-տնտեսական նախադրյալներից և այլն : Նորությունը և փոփոխությունը հետաքրքրության ունիվերսալ գրգռիչներ են: Տխրությունը նույնպես ունի սեփական ունիվերսալ գրգռիչները:

Ինչպես ֆիզիկական այնպես էլ հոգեբանական բաժանումը կամ հեռացումը համարվում է տխրության առավելագույն տարածված պատճառներից մեկը: Երբ մենք ստիպված ենք թողնել մեր ընտանիքը կամ սիրելի ընկերներին մենք զգում ենք տխրություն, սակայն մենք կարող ենք լինել բաժանված կամ հոգեբանորեն միայնակ նույնիսկ ամբոխի մեջ: Հոգեբանական մեկուսացումը կարող է ունենալ տարբեր ձևեր- հաղորդակցման անկարողություն, զգացմունքների ճիշտ արտահայտման անկարողություն, ինչպես նաև պատկանելության զգացողության բացակայություն: Ամենաուժեղ վիշտը կարող է առաջացնել մահը: Մտերիմ ընկերոջ կամ ընտանիքի անդամի մահը անդառնալի կորուստ է: Մենք կորցնում ենք մարդու, ում հետ կապված ենք ամուր կապերով, ում նվիրված են մեր ժամանակի մեծ մասը, ում հետ կիսել ենք մեր ուրախությունն ու տխրությունը: Այսպիսի կորուստը` ընկերական, սիրային հարաբերությունների մեզ մոտ առաջացնում են վիշտ:

Վշտի մյուս պատճառը հիասթափությունն է, մանավանդ, երբ այն առաջացել է հուսալքությունից: Ինչպես հոգեբանական մեկուսացումը, այնպես էլ հիասթափությունը, կարող են բերել միայնության և կորստի զգացումի : Այսպես, մարդն իրեն զգում է միայնակ, երբ նրան երկար ժամանակ չի զանգում մտերիմ ընկերը, սիրելին մոռանում է շնորհավորել ծնունդը, չի գալիս ժամադրության կամ կարևոր չի համարում նրա հետ կիսել իր ուրախությունը: Այսպիսի դեպքերում մարդ ունենում է բազմաթիվ հույզեր, որոնցից մեկը տխրությունն է :

Նպատակին հասնելու ձախողումը նույնպես կարող է մարդու մոտ առաջացնել տխրություն: Սակայն հարկ է նշել, որ տարբեր մարդիկ ունեն տարբեր դիրքորոշումներ: Օրինակ` մի ուսանողի համար լավ կամ նույնիսկ բավարար ստանալը երջանություն է, մյուսի համար` քննության ձախողում:

Բեկը,ով ամենահայտնի հոգեբույժներից է, առաջ է քաշել մի վարկած, ըստ որի դեպրեսիան առաջանում է կոգնիտիվ մեխանիզմների պատճառով: Խոսելով հույզերից և հատկապես տխրության հույզից, պետք է հաշվի առնել, թե ինչպես է անհատը ընկալում և գնահատում ինքն իրեն, ինչպես է տեսնում այս աշխարհը և իր ապագան այս աշխարհում: Օրինակ` երեխան հաճախ գտնվում է այնպիսի իրավիճակում, որ չի կարող իրեն տիրապետել, հաճախակի ունենում է անհաջողություններ, ի վերջո նա սկսում է ինքն իրեն մեղադրել և գալ այն մտքին, որ նա անպատրաստ է : Այս դեպքում շատ կարևոր է ծնողների և ընտանիքում մեծ երեխաների ռեակցիան:

Ինչպես յուրաքանչյուր հույզ, այնպես և տխրությունը կախված են երկու գործոններից` կենսաբանական և սոցիալական: Նեյրոֆիզիոլոգիական հետազոտությունները բացահայտել են առանձին նեյրոնային, քիմիական և ֆիզիոլոգիական մեխանիզմներ, որոնք մասնակցում են հուզական կարգավորման գործընթացին: Այսպես` դեպրեսիան այնպիսի հոգեբանական խանգարում է, որտեղ գլխավոր դեր է խաղում տխրության հույզը, և այն կարող է ունենալ ժառանգական բնույթ : Սակայն հակվածությունը դեպի տխրությունը բնորոշվում է ոչ միայն կենսաբանական գործոններով, այլև անհատի կյանքի փորձով : Կան բազմաթիվ իրավիճակներ, որոնք մենք ի վիճակի չենք հաղթահարել և մեզ մոտ առաջանում է տխրության հույզ:

Տխրության միմիկական արտահայտումը

  • վերին կոպը փոքր-ինչ ցածրացած
  • ցրված հայացք
  • բերանի անկյունները իջեցրած

Ակնհայտ է սակայն,որ տխրությունը երբեմն մեր դեմքին չի լինում այնպես,ինչպես նկարագրվում է:Առաջին հերթին հույզի ապրումը ավելի երկար է տևում, քան հույզի միմիկական արտահայտումը: Միմիկական արտահայտումը կարող է տևել վայրկյաններ,այնինչ ապրումը երկար է: Երկրորդ պատճառը այն է, որ շատ մարդիկ փորձում են թաքցնել տխրությունը: Նույնիսկ այն ժամանակ, երբ չափից շատ տխուր են, նրանք փորձում են ժպտալ, դեմքին հանգիստ արտահայտություն տալ:

Տխրության գործառույթները[խմբագրել]

Հույզերից և ոչ մեկը չի կարելի բացառապես համարել դրական կամ բացասական, լավ կամ վատ, օգտակար կամ վնասակար, հետևաբար տխրության հույզը նույնպես բացառություն չէ: Որոշ իրավիճակներում այն միակ ադեկվատ դրսևորումն է: Այդպիսի հանգամանք կարող է լինել հարազատ մարդու մահը: Երբ ընտանիքը կորցնում է իր անդամներից մեկին, բոլորը հավաքվում են, սգում են, և տառապանքը նրանց մոտ կարող է առաջացնել մտերմություն, ամուր և խորը կապ, որը կմիավորի հարազատներին: Ընդհանրության զգացումը արտակարգ կարևոր դեր ունի մարդու հոգեկան կյանքում:

Տխրությունը նվազեցնում է մարդու կյանքի ընդհանուր ակտիվությունը, թույլ է տալիս հետադարձ հայացք գցել: Հոգեկան և մարմնական գործընթացների հետաձգումը, որոնք ուղեկցում են տխրության հույզին, թույլ են տալիս նորովի տեսնել աշխարհը: Այս նոր հեռանկարները կարող են սրել տխրությունը, բայց հնարավորություն տալ մարդուն հասկանլ այն, ինչի մասին մինչ այդ նա չէր մտածել:Երբեմն միայն կորցնելով մեր հարազատ մարդկանց հասկանում ենք, թե ինչ նշանակություն ունեն մեզ համար ընտանեկան և բարեկամական կապերը : Տխրությունը կարող է թույլ տալ առանձնահատուկ խորությամբ զգալ կյանքի գինը : Բացի այս, տխրության հույզը կատարում է կոմունիկատիվ ֆունկցիա, այն մարդուն և իրեն շրջապատող մարդկանց հաղորդում է աններդաշնակության մասին : Արտահայտելով տխրություն` մարդը հասկանում է, որ իրեն օգնություն է պետք : Տխրությունը, ինչպես ցանկացած այլ հույզ կատարում է մոտիվացնող ֆունկցիա: Տխրությունը կարևոր դեր է խաղում էմպատիայի մեխանիզմների ձևավորման և զարգացման մեջ: Երեխայի լացը մոր կարեկցանքի պահանջն է, լացը դրդում է մորը ուշադրության արժանացնել, հանգստացնել երեխային: Հետաքրքիր փաստ է այն,որ տխրության ապրումը կարող է մոտիվացնել և տանել ալտրուիստական վարքի դրևորման, և վարքի` ուղղված ինքնագոհացմանը : Դա կատարվում է այն ժամանակ, երբ տխրության հույզը կապված է կոգնիտիվ գործընթացների հետ:

Տխրության հույզի զարգացումը և սոցիալականացումը[խմբագրել]

Հույզերի սոցիալականացման հիմնախնդիրը գրեթե ուսումնասիրված չէ: Հետաքրքրական է Թոմկինսի կողմից առաջ քաշված դիսթրեսի սոցիալականացման տեսությունը: Ըստ Թոմկինսի տխրությունը իր մեջ ներառում է և՛ մարմանական, և՛ հոգեկան բաղադրիչներ: Թոմկինսը առաջ է քաշել մի վարկած յուրահատուկ միմիկական արտահայտման և յուրահատուկ ապրման միջև ուղիղ կախվածության մասին: Թոմկինսի մոդելում առանձնացվում են 4 հիմնական միջոցներ տխրության հույզի սոցիալականացման համար`

  • պատիժ
  • խրախուսում
  • մասնակի խրախուսում
  • տարբեր միջոցներ

Տխրության հույզի սոցիալականացումը պատժի միջոցով երբ երեխան լաց է լինում մեծահասակները պատժում են` անտեսելով լացի պատճառը: Հասարակ օրինակ է նաև ծնողների վարքը, որոնք հանդիմանում են, երբ երեխան չի քնում, լաց է լինում կամ խաղալիք է կոտրել: Չտարբերակվող հանդիմանությունը և հաճախակի պատիժը ավելի են սրում տխրությունը, ինչի արդյունքում երեխան բախվում է ծնողների ավելի մեծ դժգոհությանը: Թոմկինսի կարծիքով այս իրավիճակը փակ շրջան է, որից ելք չկա, որը հնարավորություն չի տալիս երեխային արտահայտելու տխրությունը կամ էլ առաջացնում է զայրութ, և որպեսզի երեխան չկրի ավելի մեծ պատիժ, դառնում է կոմպուլսիվ, ինքնամեկուսացված, հանդուրժողականությունը ցածր է և այլն: Եթե ծնողները ոչ միայն չեն արգելում երեխային արտահայտել տխրությունը, այլև օգնում են նրան հաղթահարել այն, ապա որոշ ժամանակ անց երեխան ձեռք է բերում ինքնահարգանք և վստահություն իր ուժերի հանդեպ: Տխրության պատժիչ սոցիալականացումը մղում է վախի, նվազեցնում է դիմացկունությունը ցավի հանդեպ,այսինքն գոռոցները և տառապանքները համարվում են բնական ռեակցիաներ ցավի նկատմամբ: Եթե հայրը միշտ զայրացած է արձագանքում որդու լացին, հայրը պատժում է նրան լացի համար, ապա երեխայի գիտակցության մեջ աամուր կապ է առաձանում տխրության և վախի միջև: Կրկնվող հուզական փորձը ստիպում է երեխային մտածել,որ տխրությունը իր հետ բերում է պատիժ:

Տխրության հույզի սոցիալանակցումը խրախուսման միջոցով- երբ ծնողները փորձում են հանգստացնել երեխային ` ծավալելով գործունեություն ուղղված տխրության առաջացման ստիմուլը վերացնելուն: Վերջին հանգամանքը հատկապես կարևոր է, քանի որ, եթե ծնողները սահմանափակվում եմ միայն նուրբ խոսքերով, սա հիմք է հանդիսանում երեխայի մոտ ինֆանտիլիզմի զարգացման համար: Բայց եթե ծնողները ցուցաբերում են իրական օգնություն և ոչ միայն մեղմացնում են իրավիճակը, այլև ակտիվորեն փնտրում է եղանակներ վերացնելու համար բացասական ազդակները, այս դեպքում երեխայի տխրությունը արտահայտելու կարողությունը, պայքարը և հաղթանակը դառնում են ավելի հավանական: Թոմկինսը կարծում է ,որ նման մոտեցումը երեխայի մոտ ձևավորում է մի շարք որակներ` ազնվություն, վստահություն, պատրաստակամություն, փոխօգնություն : Սոցիալականացման այս տեսակը մարդուն սովորեցնում է հաղթահարել տխրությունը, նա գիտի, որ դա անխուսափելի է, սակայն գիտի նաև այն, որ նրան կարող է փոխարինել ուրախությունը, իր վերաբերմունքը ինքն իրեն և իր կայնքին լավատեսական են: Այսպիսով սոցիալականացման սյս տեսակը ավելի արդյունավետ է, քան պատժիչը:

Տխրության հույզի սոցիալականացումը մասնակի խրախուսման միջոցովԹոմկինսի կարծիքով այս տեսակ սոցիալականցումը ի վերջո կարող է երեխային հանգեցնել ալկոհոլիզմի, թմրամոլության: Այն բնութագրվում է նրանով, որ ծնողը կարող է պարզապես համբուրել, գրկել խրախուսելով լացող երեխային, ոչ մի կերպ չփորձելով վերացնել տխրության պատճառը, կամ գոնե գիտակցական մակարդակ բերելով, որը հետագայում թույլ կտա երեխային հաղթահարելու տխրությունը: Այս մեթոդի համակարգված կիրառման դեպքում երեխան մեծանում է ի վիճակի չլինելով դիմանալու և հաղթահարելու տխրությունը, երբ բախվում է սրան, փորձում է նահանջել, մոռանալ-(ֆիզիկական, հոգեկան, հուզական կամ սոցիալական)-կարծելով, որ ինքն իրեն չի կարող վերացնել տխրության պատճառը: Տխրության հույզի սոցիալականացման տարբեր միջոցներ Տխրության սոցիալականացման վերոնշյալ ձևերը որպես կանոն չեն կիրառվում մաքուր ձևով: Սոցիալականացման իրական գործընթացը հաճախ համատեղում է տարբեր մեթոդներ, ստեղծում համակցություններ, որոնք կարող են լինել բազմազան: Այսպես, երեխայի կյանքի տարբեր փուլերում ծնողները կարող են կիրառել տարբեր մեթոդներ, ինչպես օրինակ` մանկություն-խրախուսում, ավելի հասուն տարիքում-պատիժ: Այս մոտեցումը ներառում է հոր և մոր կողմից կիրառվող տարբեր մեթոդներ: Արդյունավետ փոխազդեցության համար երեխայի ծնողները պետք է կարողանան օգտվել տարբեր մեթոդներից: Նախ և առաջ նրանք պետք է կարեկցեն երեխային, որպեսզի նա իմանա, որ հայրը ու մայրը կիսում են իր վիշտը: Այնուհետև պետք է հնարավորին չափ հանգստացնեն երեխային և փորձեն վերացնել վշտի պատճառը, որի իդեալական տարբերակը միասնական հաղթահարումն է: Ի վերջո ծնողները պետք է խրախուսեն երեխային, աջակցեն, անեն ամեն ինչ, որ երեխան կարողանա ինքնուրույն հաղթահարել ստեղծված բարդ իրավիճակը: Միայն այս դեպքում երեխան կսովորի արդյունավետ հաղթահարել վիշտը:

Տխրության փոխազդեցությունը այլ հույզերի, կոգնիտիվ գործընթացների և վարքի հետ[խմբագրել]

Բոլոր հնարավոր ինտերակցիաներից ամենատարածվածը տխրություն-զայրույթ ինտերակցիան է : Օրինակ, երբ չորս ամսական երեխային ներարկում են, այդ ցավը կարող է նրա մոտ միաժամանակ առաջացնել և՛ զայրույթ, և՛ տխրություն: Ըստ Թոմկինսի տխրությունը համրվում է զայրույթի բնածին ակտիվատորը, գրգռիչ: Տխրության, վշտի, թախիծի զգացողությունները ուղեկցվում են զայրույթով: Հոր զայրացած ռեակցիան երեխայի լացի վրա, նույնպես հարմար օրինակ է: Համենայն դեպս հայրը զարացած է տխրության պատճառի, այլ ոչ թե երեխայի վրա: Զայրույթի զգացումը կարող է նաև դիմադրություն լինել վախի հանդեպ, այսպես, օրինակ, երբ տղա երեխան միայնակ նստած է ավտոմեքենայի մեջ, հայրը գնացել է խանութ գնումներ կատարելու: Արդեն ուշ է, շուրջը մութ է, տեղանքը անծանոթ: Երեխան միայնակ է և լաց է լինում: Ժամանակն անցնում է, իսկ հայրը չի վերադառնում, արդյունքւոմ երեխան զայրանում է: Շուտով նա սկսում է վախենալ, անծանոթ վայրում նա մենակ է, շուրջը մութ, տղայի լացը ավելի ու ավելի ուժեղանում է: Քանի որ նա զայրացած է հոր վրա, զայրույթը թուլացնում է տխրությունն ու վախը: Այսպիսի երևույթների հաճախակի կրկնությունը կհանգեցնի նրան, որ իրավիճակները, որոնք վախեցնում կամ տխրեցնում են կառաջացնեն նաև զայրույթ:

Կապը վախի և տխրության միջև Վախի և տխրության կապը կարող է ձևավորվել տարբեր պայաններում: Այսպես օրինակ, եթե երեխան մնացել է տանը միայնակ, լաց է եղել և ծնողները պատժել են դրա համար, ապա տխրության հույզը կարող է վախի համար գրգռիչ հանդիսանալ, եթե դա հաճախակի է կրկնվում, մարդու մոտ կարող են ադապտացիոն խախտումներ առաջանալ:

Տխրության և ամոթի փոխազդեցությունը Տխրության հույզը կարող է փոխազդել ամոթի հույզի հետ: Եթե ծնողները միշտ արհամարհում են կամ անտարբերության են մատնում լաց լինող երեխային, երեխան սկսում է ամոթ զգալ ամեն անգամ լաց լինելիս: Այսպիսով տխրությունը դառնում է գրգռիչ ամոթի համար և այդ զգացմունքային օրինակը կարող է հանգեցնել այնպիսի գծերի զարգացմանը, ինչպիսին հիվանդագին համեստությունն է: Եթե հայրը ամաչեցնում է լաց լինող երեխային, ասելով, որ պետք չէ լաց լինել, այլ պետք է ինչ-որ բան անել, ապա երեխայի մոտ ցանկացած բարդ իրավիճակում սկսում է ամաչել: Երեխան ամաչում է ոչ միայն նրա համար, որ լաց է եղել, այլև նրա համար, որ անկարող է իրավճակը փոխել: Ըստ Թոմկինսի տխրություն-ամոթ կապը ի վերջո հանգեցվում է էքստերնալիզացիայի(երբ մարդու հիմնական մտահոգությունը դառնում է անհաջողությունը, բայց նրա ուշադրության կենտրոնանում է ոչ թե ինքնին տխրությունը, այլ արտաքին օբյեկտներն ու իրավիճակները): Չկարողանալով զգալ իր սեփական վիշտը, նա ի վիճակի չէ հասկանալու և կարեկցելու մեկ այլ մարդու: Բացի այս, վերը նշված ինտերակցիան կարող է արգելք հանդիսանալ ոչ միայն տխրության ապրման, այլև դրսևորման համար : Եթե երեխան գիտի, որ լաց լինելը վատ է, ապա տխրության ցանացած ապրում կարող է նրա մոտ մեղքի զգացողություն առաջացնել:

Տխրության փոխներգործությունը կոգնիտիվ գործընթացների և վարքային ակտերի հետ[խմբագրել]

Անկասկած, տխրության հույզը ազդում է պերցեպտիվ-կոգնիտիվ գործընթացների վրա: Տխրության մեջ մարդը աշխարհը ընկալում է մռայլ: Տխրությունը հանգեցնում է մեկուսացման և օտարացման:

Սակայն չի կարելի տխրությունը դիտարկել միայն բացասական տեսանկյունից : Որոշ դեպքերում այն միակ հնարավոր հույզն է ու միակ ադեկվատ դրսևորումը: Ադեկվատ կերպով արտահայտելով մեր վիշտը մենք մենք ստանում ենք աջակցություն և օգնում ենք այլոց: Տխրության միամիկական արտահայտումը մեզ մոտ առաջացնում է կարեկցանք և էմպատիա: Տխրության հաճախակի և ինտենսիվ ապրումը իր ազդեցությունն է թողնում Ես-ի և Ես կոնցեպցիայի վրա: Հաճախակի վիշտ ապրող մարդը իրեն ընկալելով որպես տխուր մարդ ,այդպես է ընկալում նաև իրեն շրջապատող աշխարհը : Խոսելով տխրության առանձնահատուկ ապրումից և դրսևորումներից, հարկ է նշել, որ այն դանդաղեցնում է ոչ միայն մարդու ֆիզիկական, այլև մտավոր ակտիվությունը:

Տխրության կարգավորումը[խմբագրել]

Ինչպես յուրաքանչյուր այլ հույզ, տխրությունը ևս ունի կարգավորման երեք ձև (չհաշված թմրանյութային և դեղորայքային ձևերը)`

  • կարգավորում այլ հույզի միջոցով
  • կոգնիտիվ կարգավորում
  • շարժողական կարգավորում

Առաջին տեսակի կարգավորումը ենթադրում է գիտակցական ջանքեր` ուղղված այլ հույզի ակտիվացմանը` հակառակ տվյալ պահին ապրվող հույզի: Կոգնիտիվ կարգավորումը ենթադրում է հիշողության և մտածողական գործընթացների օգտագործումը անցանկալի հույզի վերացման համար: Շարժողական կարգավորումը ենթադրում է մկանների վերահսկում, որը կտանի տվյալ էմոցիոնալ ապրման նվազեցմանը: Հուզական կարգավորման էֆֆեկտիվությունը ,որպես կանոն, պայմանավորված է հույզերի, մտքերի և գործողությունների համագործակցությամբ: Այսպես օրինակ դժվար է վշտի ժամանակ ունենալ լավ ապրումներ: Սակայն, եթե դուք կարողանում եք ձեր ուշադրությունը բերել այնպիսի գործողության կատարմանը, որը ձեզ մոտ կառաջացնի հետաքրքրություն կամ ուրախություն, ապա շանսեր կան, որ դուք բավականին կտրուկ կհաղթահարեք ձեր վիշտը: Եվ եթե այս ամենից հետո դուք նախընտրում եք ձեզ հետաքրքրող գործողության կատարումը, ունենալով և՛ ֆիզիկանկան, և՛ մտավոր պատրաստավծություն, ապա դուք հաստատ կզգաք ուրախություն և կհաղթահարեք ձեր վիշտը:

Աղբյուրներ[խմբագրել]

  • Изард, КЭрол Э. - "Психология эмоций" (1991)