Տխրություն

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից

Տխրություն, էմոցիոնալ ցավ է, որը կարող է կապված լինել կորստի, հուսահատության, անօգնականության և վշտի հետ։ Լացը հաճախ վկայում է մարդու տխուր լինելու մասին։ Տխրությունը կարելի է դիտարկել որպես տրամադրության ժամանակավոր անկում։

Տխրությունը մեկն է տասը հիմնական հույզերից՝ ուրախության, զայրույթի, արհամարհանքի, ամոթի, զարմանքի, վախի և զզվանքի, մեղքի,հետաքրքրության, հետ միասին։ Տխրության հականիշն է ուրախությունը։

Չնայած տխրությունը սովորաբար համարվում է բացասական հույզ, այն յուրօրինակ է։ Տխրությունը կարող է մեր կյանքում կարևոր դեր խաղալ։

Տխրության պատճառները[խմբագրել]

Յուրաքանչյուր հույզ ունի իր բնական պատճառները։ Հույզերի բանական պատճառ ասելով հասկանում ենք այն պատճառները, որոնք միևնույնն են բոլորի համար անկախ մաշկի գույնից, էթնիկական ծագումից, մշակույթից, կրթությունից, սոցիալ-տնտեսական նախադրյալներից և այլն ։ Նորությունը և փոփոխությունը հետաքրքրության ունիվերսալ գրգռիչներ են։ Տխրությունը նույնպես ունի սեփական ունիվերսալ գրգռիչները։

Ինչպես ֆիզիկական այնպես էլ հոգեբանական բաժանումը կամ հեռացումը համարվում է տխրության առավելագույն տարածված պատճառներից մեկը։ Երբ մենք ստիպված ենք թողնել մեր ընտանիքը կամ սիրելի ընկերներին մենք զգում ենք տխրություն, սակայն մենք կարող ենք լինել բաժանված կամ հոգեբանորեն միայնակ նույնիսկ ամբոխի մեջ։ Հոգեբանական մեկուսացումը կարող է ունենալ տարբեր ձևեր- հաղորդակցման անկարողություն, զգացմունքների ճիշտ արտահայտման անկարողություն, ինչպես նաև պատկանելության զգացողության բացակայություն։ Ամենաուժեղ վիշտը կարող է առաջացնել մահը։ Մտերիմ ընկերոջ կամ ընտանիքի անդամի մահը անդառնալի կորուստ է։ Մենք կորցնում ենք մարդու, ում հետ կապված ենք ամուր կապերով, ում նվիրված են մեր ժամանակի մեծ մասը, ում հետ կիսել ենք մեր ուրախությունն ու տխրությունը։ Այսպիսի կորուստը` ընկերական, սիրային հարաբերությունների մեզ մոտ առաջացնում են վիշտ։

Վշտի մյուս պատճառը հիասթափությունն է, մանավանդ, երբ այն առաջացել է հուսալքությունից։ Ինչպես հոգեբանական մեկուսացումը, այնպես էլ հիասթափությունը, կարող են բերել միայնության և կորստի զգացումի ։ Այսպես, մարդն իրեն զգում է միայնակ, երբ նրան երկար ժամանակ չի զանգում մտերիմ ընկերը, սիրելին մոռանում է շնորհավորել ծնունդը, չի գալիս ժամադրության կամ կարևոր չի համարում նրա հետ կիսել իր ուրախությունը։ Այսպիսի դեպքերում մարդ ունենում է բազմաթիվ հույզեր, որոնցից մեկը տխրությունն է ։

Նպատակին հասնելու ձախողումը նույնպես կարող է մարդու մոտ առաջացնել տխրություն։ Սակայն հարկ է նշել, որ տարբեր մարդիկ ունեն տարբեր դիրքորոշումներ։ Օրինակ` մի ուսանողի համար լավ կամ նույնիսկ բավարար ստանալը երջանություն է, մյուսի համար` քննության ձախողում։

Բեկը,ով ամենահայտնի հոգեբույժներից է, առաջ է քաշել մի վարկած, ըստ որի դեպրեսիան առաջանում է կոգնիտիվ մեխանիզմների պատճառով։ Խոսելով հույզերից և հատկապես տխրության հույզից, պետք է հաշվի առնել, թե ինչպես է անհատը ընկալում և գնահատում ինքն իրեն, ինչպես է տեսնում այս աշխարհը և իր ապագան այս աշխարհում։ Օրինակ` երեխան հաճախ գտնվում է այնպիսի իրավիճակում, որ չի կարող իրեն տիրապետել, հաճախակի ունենում է անհաջողություններ, ի վերջո նա սկսում է ինքն իրեն մեղադրել և գալ այն մտքին, որ նա անպատրաստ է ։ Այս դեպքում շատ կարևոր է ծնողների և ընտանիքում մեծ երեխաների ռեակցիան։

Ինչպես յուրաքանչյուր հույզ, այնպես և տխրությունը կախված են երկու գործոններից` կենսաբանական և սոցիալական։ Նեյրոֆիզիոլոգիական հետազոտությունները բացահայտել են առանձին նեյրոնային, քիմիական և ֆիզիոլոգիական մեխանիզմներ, որոնք մասնակցում են հուզական կարգավորման գործընթացին։ Այսպես` դեպրեսիան այնպիսի հոգեբանական խանգարում է, որտեղ գլխավոր դեր է խաղում տխրության հույզը, և այն կարող է ունենալ ժառանգական բնույթ ։ Սակայն հակվածությունը դեպի տխրությունը բնորոշվում է ոչ միայն կենսաբանական գործոններով, այլև անհատի կյանքի փորձով ։ Կան բազմաթիվ իրավիճակներ, որոնք մենք ի վիճակի չենք հաղթահարել և մեզ մոտ առաջանում է տխրության հույզ։

Տխրության միմիկական արտահայտումը

  • վերին կոպը փոքր-ինչ ցածրացած
  • ցրված հայացք
  • բերանի անկյունները իջեցրած

Ակնհայտ է սակայն,որ տխրությունը երբեմն մեր դեմքին չի լինում այնպես,ինչպես նկարագրվում է։Առաջին հերթին հույզի ապրումը ավելի երկար է տևում, քան հույզի միմիկական արտահայտումը։ Միմիկական արտահայտումը կարող է տևել վայրկյաններ,այնինչ ապրումը երկար է։ Երկրորդ պատճառը այն է, որ շատ մարդիկ փորձում են թաքցնել տխրությունը։ Նույնիսկ այն ժամանակ, երբ չափից շատ տխուր են, նրանք փորձում են ժպտալ, դեմքին հանգիստ արտահայտություն տալ։

Տխրության գործառույթները[խմբագրել]

Հույզերից և ոչ մեկը չի կարելի բացառապես համարել դրական կամ բացասական, լավ կամ վատ, օգտակար կամ վնասակար, հետևաբար տխրության հույզը նույնպես բացառություն չէ։ Որոշ իրավիճակներում այն միակ ադեկվատ դրսևորումն է։ Այդպիսի հանգամանք կարող է լինել հարազատ մարդու մահը։ Երբ ընտանիքը կորցնում է իր անդամներից մեկին, բոլորը հավաքվում են, սգում են, և տառապանքը նրանց մոտ կարող է առաջացնել մտերմություն, ամուր և խորը կապ, որը կմիավորի հարազատներին։ Ընդհանրության զգացումը արտակարգ կարևոր դեր ունի մարդու հոգեկան կյանքում։

Տխրությունը նվազեցնում է մարդու կյանքի ընդհանուր ակտիվությունը, թույլ է տալիս հետադարձ հայացք գցել։ Հոգեկան և մարմնական գործընթացների հետաձգումը, որոնք ուղեկցում են տխրության հույզին, թույլ են տալիս նորովի տեսնել աշխարհը։ Այս նոր հեռանկարները կարող են սրել տխրությունը, բայց հնարավորություն տալ մարդուն հասկանլ այն, ինչի մասին մինչ այդ նա չէր մտածել։Երբեմն միայն կորցնելով մեր հարազատ մարդկանց հասկանում ենք, թե ինչ նշանակություն ունեն մեզ համար ընտանեկան և բարեկամական կապերը ։ Տխրությունը կարող է թույլ տալ առանձնահատուկ խորությամբ զգալ կյանքի գինը ։ Բացի այս, տխրության հույզը կատարում է կոմունիկատիվ ֆունկցիա, այն մարդուն և իրեն շրջապատող մարդկանց հաղորդում է աններդաշնակության մասին ։ Արտահայտելով տխրություն` մարդը հասկանում է, որ իրեն օգնություն է պետք ։ Տխրությունը, ինչպես ցանկացած այլ հույզ կատարում է մոտիվացնող ֆունկցիա։ Տխրությունը կարևոր դեր է խաղում էմպատիայի մեխանիզմների ձևավորման և զարգացման մեջ։ Երեխայի լացը մոր կարեկցանքի պահանջն է, լացը դրդում է մորը ուշադրության արժանացնել, հանգստացնել երեխային։ Հետաքրքիր փաստ է այն,որ տխրության ապրումը կարող է մոտիվացնել և տանել ալտրուիստական վարքի դրևորման, և վարքի` ուղղված ինքնագոհացմանը ։ Դա կատարվում է այն ժամանակ, երբ տխրության հույզը կապված է կոգնիտիվ գործընթացների հետ։

Տխրության հույզի զարգացումը և սոցիալականացումը[խմբագրել]

Հույզերի սոցիալականացման հիմնախնդիրը գրեթե ուսումնասիրված չէ։ Հետաքրքրական է Թոմկինսի կողմից առաջ քաշված դիսթրեսի սոցիալականացման տեսությունը։ Ըստ Թոմկինսի տխրությունը իր մեջ ներառում է և՛ մարմանական, և՛ հոգեկան բաղադրիչներ։ Թոմկինսը առաջ է քաշել մի վարկած յուրահատուկ միմիկական արտահայտման և յուրահատուկ ապրման միջև ուղիղ կախվածության մասին։ Թոմկինսի մոդելում առանձնացվում են 4 հիմնական միջոցներ տխրության հույզի սոցիալականացման համար`

  • պատիժ
  • խրախուսում
  • մասնակի խրախուսում
  • տարբեր միջոցներ

Տխրության հույզի սոցիալականացումը պատժի միջոցով երբ երեխան լաց է լինում մեծահասակները պատժում են` անտեսելով լացի պատճառը։ Հասարակ օրինակ է նաև ծնողների վարքը, որոնք հանդիմանում են, երբ երեխան չի քնում, լաց է լինում կամ խաղալիք է կոտրել։ Չտարբերակվող հանդիմանությունը և հաճախակի պատիժը ավելի են սրում տխրությունը, ինչի արդյունքում երեխան բախվում է ծնողների ավելի մեծ դժգոհությանը։ Թոմկինսի կարծիքով այս իրավիճակը փակ շրջան է, որից ելք չկա, որը հնարավորություն չի տալիս երեխային արտահայտելու տխրությունը կամ էլ առաջացնում է զայրութ, և որպեսզի երեխան չկրի ավելի մեծ պատիժ, դառնում է կոմպուլսիվ, ինքնամեկուսացված, հանդուրժողականությունը ցածր է և այլն։ Եթե ծնողները ոչ միայն չեն արգելում երեխային արտահայտել տխրությունը, այլև օգնում են նրան հաղթահարել այն, ապա որոշ ժամանակ անց երեխան ձեռք է բերում ինքնահարգանք և վստահություն իր ուժերի հանդեպ։ Տխրության պատժիչ սոցիալականացումը մղում է վախի, նվազեցնում է դիմացկունությունը ցավի հանդեպ,այսինքն գոռոցները և տառապանքները համարվում են բնական ռեակցիաներ ցավի նկատմամբ։ Եթե հայրը միշտ զայրացած է արձագանքում որդու լացին, հայրը պատժում է նրան լացի համար, ապա երեխայի գիտակցության մեջ աամուր կապ է առաձանում տխրության և վախի միջև։ Կրկնվող հուզական փորձը ստիպում է երեխային մտածել,որ տխրությունը իր հետ բերում է պատիժ։

Տխրության հույզի սոցիալանակցումը խրախուսման միջոցով- երբ ծնողները փորձում են հանգստացնել երեխային ` ծավալելով գործունեություն ուղղված տխրության առաջացման ստիմուլը վերացնելուն: Վերջին հանգամանքը հատկապես կարևոր է, քանի որ, եթե ծնողները սահմանափակվում եմ միայն նուրբ խոսքերով, սա հիմք է հանդիսանում երեխայի մոտ ինֆանտիլիզմի զարգացման համար: Բայց եթե ծնողները ցուցաբերում են իրական օգնություն և ոչ միայն մեղմացնում են իրավիճակը, այլև ակտիվորեն փնտրում է եղանակներ վերացնելու համար բացասական ազդակները, այս դեպքում երեխայի տխրությունը արտահայտելու կարողությունը, պայքարը և հաղթանակը դառնում են ավելի հավանական: Թոմկինսը կարծում է ,որ նման մոտեցումը երեխայի մոտ ձևավորում է մի շարք որակներ` ազնվություն, վստահություն, պատրաստակամություն, փոխօգնություն ։ Սոցիալականացման այս տեսակը մարդուն սովորեցնում է հաղթահարել տխրությունը, նա գիտի, որ դա անխուսափելի է, սակայն գիտի նաև այն, որ նրան կարող է փոխարինել ուրախությունը, իր վերաբերմունքը ինքն իրեն և իր կայնքին լավատեսական են։ Այսպիսով սոցիալականացման սյս տեսակը ավելի արդյունավետ է, քան պատժիչը։

Տխրության հույզի սոցիալականացումը մասնակի խրախուսման միջոցովԹոմկինսի կարծիքով այս տեսակ սոցիալականցումը ի վերջո կարող է երեխային հանգեցնել ալկոհոլիզմի, թմրամոլության։ Այն բնութագրվում է նրանով, որ ծնողը կարող է պարզապես համբուրել, գրկել խրախուսելով լացող երեխային, ոչ մի կերպ չփորձելով վերացնել տխրության պատճառը, կամ գոնե գիտակցական մակարդակ բերելով, որը հետագայում թույլ կտա երեխային հաղթահարելու տխրությունը։ Այս մեթոդի համակարգված կիրառման դեպքում երեխան մեծանում է ի վիճակի չլինելով դիմանալու և հաղթահարելու տխրությունը, երբ բախվում է սրան, փորձում է նահանջել, մոռանալ-(ֆիզիկական, հոգեկան, հուզական կամ սոցիալական)-կարծելով, որ ինքն իրեն չի կարող վերացնել տխրության պատճառը։ Տխրության հույզի սոցիալականացման տարբեր միջոցներ Տխրության սոցիալականացման վերոնշյալ ձևերը որպես կանոն չեն կիրառվում մաքուր ձևով։ Սոցիալականացման իրական գործընթացը հաճախ համատեղում է տարբեր մեթոդներ, ստեղծում համակցություններ, որոնք կարող են լինել բազմազան։ Այսպես, երեխայի կյանքի տարբեր փուլերում ծնողները կարող են կիրառել տարբեր մեթոդներ, ինչպես օրինակ` մանկություն-խրախուսում, ավելի հասուն տարիքում-պատիժ։ Այս մոտեցումը ներառում է հոր և մոր կողմից կիրառվող տարբեր մեթոդներ։ Արդյունավետ փոխազդեցության համար երեխայի ծնողները պետք է կարողանան օգտվել տարբեր մեթոդներից։ Նախ և առաջ նրանք պետք է կարեկցեն երեխային, որպեսզի նա իմանա, որ հայրը ու մայրը կիսում են իր վիշտը։ Այնուհետև պետք է հնարավորին չափ հանգստացնեն երեխային և փորձեն վերացնել վշտի պատճառը, որի իդեալական տարբերակը միասնական հաղթահարումն է։ Ի վերջո ծնողները պետք է խրախուսեն երեխային, աջակցեն, անեն ամեն ինչ, որ երեխան կարողանա ինքնուրույն հաղթահարել ստեղծված բարդ իրավիճակը։ Միայն այս դեպքում երեխան կսովորի արդյունավետ հաղթահարել վիշտը։

Տխրության փոխազդեցությունը այլ հույզերի, կոգնիտիվ գործընթացների և վարքի հետ[խմբագրել]

Բոլոր հնարավոր ինտերակցիաներից ամենատարածվածը տխրություն-զայրույթ ինտերակցիան է ։ Օրինակ, երբ չորս ամսական երեխային ներարկում են, այդ ցավը կարող է նրա մոտ միաժամանակ առաջացնել և՛ զայրույթ, և՛ տխրություն։ Ըստ Թոմկինսի տխրությունը համրվում է զայրույթի բնածին ակտիվատորը, գրգռիչ։ Տխրության, վշտի, թախիծի զգացողությունները ուղեկցվում են զայրույթով։ Հոր զայրացած ռեակցիան երեխայի լացի վրա, նույնպես հարմար օրինակ է։ Համենայն դեպս հայրը զարացած է տխրության պատճառի, այլ ոչ թե երեխայի վրա։ Զայրույթի զգացումը կարող է նաև դիմադրություն լինել վախի հանդեպ, այսպես, օրինակ, երբ տղա երեխան միայնակ նստած է ավտոմեքենայի մեջ, հայրը գնացել է խանութ գնումներ կատարելու։ Արդեն ուշ է, շուրջը մութ է, տեղանքը անծանոթ։ Երեխան միայնակ է և լաց է լինում։ Ժամանակն անցնում է, իսկ հայրը չի վերադառնում, արդյունքւոմ երեխան զայրանում է։ Շուտով նա սկսում է վախենալ, անծանոթ վայրում նա մենակ է, շուրջը մութ, տղայի լացը ավելի ու ավելի ուժեղանում է։ Քանի որ նա զայրացած է հոր վրա, զայրույթը թուլացնում է տխրությունն ու վախը։ Այսպիսի երևույթների հաճախակի կրկնությունը կհանգեցնի նրան, որ իրավիճակները, որոնք վախեցնում կամ տխրեցնում են կառաջացնեն նաև զայրույթ։

Կապը վախի և տխրության միջև Վախի և տխրության կապը կարող է ձևավորվել տարբեր պայաններում։ Այսպես օրինակ, եթե երեխան մնացել է տանը միայնակ, լաց է եղել և ծնողները պատժել են դրա համար, ապա տխրության հույզը կարող է վախի համար գրգռիչ հանդիսանալ, եթե դա հաճախակի է կրկնվում, մարդու մոտ կարող են ադապտացիոն խախտումներ առաջանալ։

Տխրության և ամոթի փոխազդեցությունը Տխրության հույզը կարող է փոխազդել ամոթի հույզի հետ։ Եթե ծնողները միշտ արհամարհում են կամ անտարբերության են մատնում լաց լինող երեխային, երեխան սկսում է ամոթ զգալ ամեն անգամ լաց լինելիս։ Այսպիսով տխրությունը դառնում է գրգռիչ ամոթի համար և այդ զգացմունքային օրինակը կարող է հանգեցնել այնպիսի գծերի զարգացմանը, ինչպիսին հիվանդագին համեստությունն է։ Եթե հայրը ամաչեցնում է լաց լինող երեխային, ասելով, որ պետք չէ լաց լինել, այլ պետք է ինչ-որ բան անել, ապա երեխայի մոտ ցանկացած բարդ իրավիճակում սկսում է ամաչել։ Երեխան ամաչում է ոչ միայն նրա համար, որ լաց է եղել, այլև նրա համար, որ անկարող է իրավճակը փոխել։ Ըստ Թոմկինսի տխրություն-ամոթ կապը ի վերջո հանգեցվում է էքստերնալիզացիայի(երբ մարդու հիմնական մտահոգությունը դառնում է անհաջողությունը, բայց նրա ուշադրության կենտրոնանում է ոչ թե ինքնին տխրությունը, այլ արտաքին օբյեկտներն ու իրավիճակները)։ Չկարողանալով զգալ իր սեփական վիշտը, նա ի վիճակի չէ հասկանալու և կարեկցելու մեկ այլ մարդու։ Բացի այս, վերը նշված ինտերակցիան կարող է արգելք հանդիսանալ ոչ միայն տխրության ապրման, այլև դրսևորման համար ։ Եթե երեխան գիտի, որ լաց լինելը վատ է, ապա տխրության ցանացած ապրում կարող է նրա մոտ մեղքի զգացողություն առաջացնել։

Տխրության փոխներգործությունը կոգնիտիվ գործընթացների և վարքային ակտերի հետ[խմբագրել]

Անկասկած, տխրության հույզը ազդում է պերցեպտիվ-կոգնիտիվ գործընթացների վրա։ Տխրության մեջ մարդը աշխարհը ընկալում է մռայլ։ Տխրությունը հանգեցնում է մեկուսացման և օտարացման։

Սակայն չի կարելի տխրությունը դիտարկել միայն բացասական տեսանկյունից ։ Որոշ դեպքերում այն միակ հնարավոր հույզն է ու միակ ադեկվատ դրսևորումը։ Ադեկվատ կերպով արտահայտելով մեր վիշտը մենք մենք ստանում ենք աջակցություն և օգնում ենք այլոց։ Տխրության միամիկական արտահայտումը մեզ մոտ առաջացնում է կարեկցանք և էմպատիա։ Տխրության հաճախակի և ինտենսիվ ապրումը իր ազդեցությունն է թողնում Ես-ի և Ես կոնցեպցիայի վրա։ Հաճախակի վիշտ ապրող մարդը իրեն ընկալելով որպես տխուր մարդ ,այդպես է ընկալում նաև իրեն շրջապատող աշխարհը ։ Խոսելով տխրության առանձնահատուկ ապրումից և դրսևորումներից, հարկ է նշել, որ այն դանդաղեցնում է ոչ միայն մարդու ֆիզիկական, այլև մտավոր ակտիվությունը։

Տխրության կարգավորումը[խմբագրել]

Ինչպես յուրաքանչյուր այլ հույզ, տխրությունը ևս ունի կարգավորման երեք ձև (չհաշված թմրանյութային և դեղորայքային ձևերը)`

  • կարգավորում այլ հույզի միջոցով
  • կոգնիտիվ կարգավորում
  • շարժողական կարգավորում

Առաջին տեսակի կարգավորումը ենթադրում է գիտակցական ջանքեր` ուղղված այլ հույզի ակտիվացմանը` հակառակ տվյալ պահին ապրվող հույզի։ Կոգնիտիվ կարգավորումը ենթադրում է հիշողության և մտածողական գործընթացների օգտագործումը անցանկալի հույզի վերացման համար։ Շարժողական կարգավորումը ենթադրում է մկանների վերահսկում, որը կտանի տվյալ էմոցիոնալ ապրման նվազեցմանը։ Հուզական կարգավորման էֆֆեկտիվությունը ,որպես կանոն, պայմանավորված է հույզերի, մտքերի և գործողությունների համագործակցությամբ։ Այսպես օրինակ դժվար է վշտի ժամանակ ունենալ լավ ապրումներ։ Սակայն, եթե դուք կարողանում եք ձեր ուշադրությունը բերել այնպիսի գործողության կատարմանը, որը ձեզ մոտ կառաջացնի հետաքրքրություն կամ ուրախություն, ապա շանսեր կան, որ դուք բավականին կտրուկ կհաղթահարեք ձեր վիշտը։ Եվ եթե այս ամենից հետո դուք նախընտրում եք ձեզ հետաքրքրող գործողության կատարումը, ունենալով և՛ ֆիզիկանկան, և՛ մտավոր պատրաստավծություն, ապա դուք հաստատ կզգաք ուրախություն և կհաղթահարեք ձեր վիշտը։

Աղբյուրներ[խմբագրել]

  • Изард, КЭрол Э. - "Психология эмоций" (1991)