Մարիամ Մագդաղենացի

Մարիամ Մագդաղենացին (Պերուջինոյի նկարը)

Մարիամ Մագդաղենացի (եբրայերեն` מרים המגדלית‎, հին հուն.՝ Μαρία ἡ Μαγδαληνή, լատ.՝ Maria Magdalena), Նոր Կտակարանի գործող անձանցից մեկը, Հիսուս Քրիստոսի հավատարիմ հետևորդ, յուղաբեր կին, որ համաձայն ավետարանական տեքստերի` հետևել է Քրիստոսին, ներկա է եղել Խաչելությանը և վկա է եղել նրա հարությանը: Քրիստոնյա եկեղեցու կողմից դասվել է սրբերի շարքին:

Մականվան ծագումը

Մարիամը ծնունդով Գալիլեյի Մագդալա քաղաքից է: «Մագդալինա»` վերծանվում է որպես «Միգդալ-Էլ քաղաքի բնիկուհի»: Իսկ եբրայերենից և արամեերենից թարգմանվում է որպես «ամրոց», և քանի որ ամրոցը հանդիսանում է ֆեոդալական և ասպետական խորհրդանիշ, միջնադարում Մարիամին տրվեցին ազնվական գծեր: Ենթադրվում էր նաև, որ «Մագդալինա» անվանումը կարող էր ծագել Տալմուդում օգտագործվող «մազեր խուճուճեցնող» արտահայտությունից: «Մարիամը, որ խուճուճեցնում է կանանց մազերը» կերպարը հանդիպում է Հիսուսի հետ կապված տալմուդյան տեքստերում, և նույնիսկ դրանցից մեկում նա հիշատակվում է որպես անհավատարիմ կին, և չի բացառվում, որ այս տեքստերում արտացոլում են գտել հենց Մարիամ Մագդաղենացու մասին պատմվածքները:

Պաշտամունքը

Ուղղափառ և կաթոլիկ եկեղեցիներում Մարիամ Մագդաղենացու պաշտամունքը մեկնաբանվում է շատ տարբեր կերպով: Ուղղափառությունը նրան ընդունում է որպես յուղաբեր կնոջ, որն Հիսուսի օգնությամբ ազատվել էր յոթ չարքերից, և պաշտվում է, որպես առաքյալներին հավասար սուրբ: Ուղղափառ ավանդույթը չի նույնացնում նրան ավետարանական անառակի հետ: Անառակության մասին չի նշվում նաև ակաթիստներում, դրանից բացի ուղղափառության մեջ տեղի չի ունեցել Մագդաղենացու նույնացում ավետարանի մյուս կանանց հետ, ինչպես կաթոլիկության մեջ, այդ կանայք պաշտվել են առանձին-առանձին: Մագդաղենացու հիշատակը նշվում է ոչ միայն օգոստոսի 4-ին, այլև Զատկի չորրորդ շաբաթը, որ կոչվում է «Յուղաբեր կանանց շաբաթ»:

Իսկ կաթոլիկ եկեղեցու ավանդույթներում երկար ժամանակ ընդունված էր նրա նույնացումը ապաշխարհող անառակի և Բեթանիայից Մարիամի կերպարի հետ: Կաթոլիկական ավանդույթներում Մագդաղենացին նույնացվում է ավետարանական հետևյալ կերպարների հետ`

1. Մարիամի հետ, որը Ավետարանում հիշատակվում է որպես Մարթայի և Ղազարոսի քույր, որոնք էլ ընդունել են Քրիստոսին իրենց տանը Բեթանիայում,
2. Մի կնոջ, որի անունը չի հիշատակվում, և որն էլ կատարել է Հիսուսի գլխի օծման արարողությունը Բեթանիայում, Սիմոն բորոտի տանը,
3. Անառակ կնոջ հետ, որը Սիմոն Փարիսեցու տանը լվաց Հիսուսի ոտքերը մեռոնով:

Այս կերպով Մագդաղենացին, նույնացվելով այս կերպարների հետ, ձեռք է բերել ապաշխարհող անառակի գծեր: Նրա գլխավոր ատրիբուտներից մեկը անուշահոտություններով լի տարան է: Այս ավանդույթի համաձայն Մագդաղենացին վաստակում էր անառակությամբ, և միայն Քրիստոսին հանդիպելուց հետո նա թողնում է այն, որից հետո Բեթանիայում լվանում է նրա ոտքերը մեռոնով և չորացնում իր մազերով: Նա ներկա է եղել Խաչելությանը և այլն, որից հետո այժմյան Ֆրանսիայի տարածքում ապրել է միանձնուհու կյանքով:

20-րդ դարում կաթոլիկ եկեղեցին, ձգտելով ուղղել մեկնաբանման հնարավոր սխալները, մեղմացնում է ձևակերպումները` 1969թ ռեֆորմից հետո նա Մագդաղենացուն արդեն չի համարում «ապաշխարհող»: Բայց չնայած դրան նրա` որպես ապաշխարհող մեղսագործի զանգվածային գիտակցական ըմբռնումը, որ ձևավորվել էր դարերի ընթացքում, շնորհիվ մեծ թվով արվեստի գործերի ազդեցությանը, մնում է անփոփոխ:

Բյուզանդական գրականության մեջ պատմվում է այն մասին, որ Խաչելությունից որոշ ժամանակ անց Մագդաղենացին սբ. կույս Մարիամի հետ ուղևորվում է Եփեսոս` Հովհաննես Աստվածաբանի մոտ և օգնում է նրան իր աշխատանքներում: Հարկ է նշել, որ Մագդաղենացու մասին ամենաշատ տեղեկությունները հաղորդել է հենց Հովհաննես Ավետարանիչը: Ենթադրվում է, որ Մագդաղենացին ավետում էր Հռոմում, ինչի մասին է վկայում Պողոս առաքյալի հռոմեացիներին ուղերձում Մագդաղենացու անվան հիշատակման փաստը: Հավանաբար նրա հենց այս ճանապարհորդության կապակցությամբ է ի հայտ եկել Մարիամ Մագդաղենացու հետ կապված Զատկի մասին առասպելը: Ըստ առասպելի, երբ Մարիամն եկավ կայսր Տիբերիոսի մոտ և հայտնեց Քրիստոսի հարություն առնելու լուրը, ապա կայսրը ասաց, որ դա նույնքան անհնար է, որքան այն, որ այդ հավի ձուն կդառնա կարմիր, և այդ խոսքերից հետո այդ ձուն, որ նա բռնել էր դարձավ կարմիր գույնի:

Մագդաղենացուն անառակ կնոջ հետ նույնացնելու հիմնական պատճառներից մեկը այն էր, որ արևմտյան եկեղեցին համարում էր նրան հենց այն անանուն կինը, որ լվացել էր Հիսուսի ոտքերը մեռոնով:

«Եվ ահա այն կինը, որ մեղսագործ էր, իմանալով, որ Հիսուսը նստած է Փարիսեցու տանը, բերեց մեռոնով ալաբաստե տարան և կանգնելով նրա ոտքերի առջև, լաց լինելով, թրջեց նրա ոտքերը արցունքներով, չորացրեց իր մազերով, համբուրեց և օծեց մեռոնով» (Ղուկ. 7:37-38):

Կնոջ կողմից Հիսուսի օծման խնդիրը հայրերի կողմից ընկալվել է տարբեր կերպ: Մասնավորապես սուրբ Օգոստոսը գտնում էր, որ երեք օծումներն էլ կատարվել են միևնույն կնոջ կողմից: Նույն կերպ էին մտածում նաև Կլիմենտ Ալեքսանդրացին և Ամվրոսիյ Մեդիոլանսկին:

Բեթանիայի Մարիամի և Մարիամ Մագդաղենացու նույնացման անուղղակի վկայությունը առաջին անգամ հանդիպում է սուրբ Իպպոլիտ Հռոմեացու «Երգ երգոցների մեկնության» մեջ, որտեղ նշվում է, որ առաջինները, ում հայտնվել է Հիսուսը եղել են Մարիամը և Մարթան: Խոսքը հավանաբար Ղազարողի քույրերի մասին է: Ավետարանչական պատմվածքներում Հիսուսին օծող բոլոր կանանց նույնացումները Մագդաղենացու հետ, վերջնականապես առաջ է բերվել Հռոմի պապ Գրիգոր Մեծի կողմից 591թ:

Արևմտաեվրոպական ապոկրիֆյան առասպելներում տրվում են մանրամասներ Մագդաղենացու մասին, օինակ, նրա ծնողների անունները` Սիր և Եվխարիա: Երբեմն պատմվում է, որ Մագդաղենացին հարսնացուն է եղել Հովհան Աստվածաբանի, վերջինս էլ սակայն մերժել է այդ ամուսնությունը Աստծուն ծառայելու համար:

Շատ է պատմվում Մագդաղենացու քարոզչական գործունեության մասին, որը ի տարբերություն բյուզանդական պատմվածքների կապված է ոչ թե Փոքր Ասիայի, այլ Ֆրանսիայի տարածքների հետ: Մասնավորապես, ինչպես պատմվում է, Խաչելությունից հետո Մարիամն իր եղբոր, քրոջ` Մարտայի և սրբեր Մակսիմինի, Մարտելոյի, Կիդոնիի հետ ուղևորվել է քարոզելու քրիստոնեությունը Գալլիա` քաղաք Մասսիլիա (Մարսել):

Մագդաղենացու կյանքի երկրորդ մասը համաձայն արևմտյան այս ավանդույթների անցել է անապատում մեկուսացված, որտեղ տրվել է խստագույն ասկետիզմի, ողբալով իր մեղքերը: Նրա հագուստը փտել է, սակայն ամոթը ծածկում էին երկար մազերը: Իսկ ուժասպառ ծերացած մարմինը ամեն գիշեր հրեշտակները երկինք էին բարձրացնում` ապաքինելու համար: Մահվանից առաջ նրան հաղորդություն տվեց հանկարծակի այդ կողմերում անցնող մի քահանա: Սուրբ Մակսիմինը ուղևորվում է Մագդաղենացու մոտ լսելով մահվան լուրը, նրա հետ անցկացնում նրա վերջին րոպեները: Որից հետո թաղում է իր գաղափարակցին իրենց հիմնադրած եկեղեցում: Սրբի մասունքները մինչ այսօր ցուցադրվում են Պրովանսե եկեղեցում: Ի տարբերություն Սուրբ կույս Մարիամի Համբարձման, որ Աստվածամոր մահվանից հետո նրա մարմինը երկինք տարվեց, ինչի պատճառով էլ նրա մասունքները չեն ցուցադրվում, Մարիամ Մագդաղենացու Համբարձումը ուղղակի նրա և Աստծո միջև կապի արտահայտման ձևն էր և մահվանից հետո նրա մարմինը երկինք չբարձրացվեց: Կաթոլիկ եկեղեցին գտնում է, որ Մարիամ Մագդաղենացու մասունքները գտնվում են Լատերանյան բազիլիկայում, որտեղ դրանք դրված են եղել զոհասեղանի տակ` օրհնված պապ Գոնորիոս III կողմից:

Մագդաղենացու կերպարը Արևմտյան Եվրոպայի մշակույթում դարերի ընթացքում բերում է զանազան սպեկուլյացիաների: Հիմնական սյուժեները հետևյալներն են`

1. Մագդաղենացին դուրս էր վռնդվում կաթոլիկ եկեղեցուց` որպես անառակ, և այս վռնդման հիմնական նպատակը Քրիստոսի ամենասիրելի աշակերտուհուն վարկաբեկելն էր, ինչպես նաև այդ ժամանակ տղամարդիկ իրենց ձեռքերում էին կենտրոնացրել եկեղեցական իշխանությունը: Այս տեղեկությունների համար աղբյուր են հանդիսացել ապոկրիֆյան ավետարանները, հատկապես Ֆիլիպպինը:
2. Մագդաղենացին և Քրիստոսը ամուսնացած են եղել կամ գտնվել են մարմնական կապի մեջ:
3. Մագդաղենացին Հիսուսին պարգևել է երեխա, որն էլ արդյունքում դարձել է Մեծ Պահապանների արքայատոհմի նախահայրը:

Մագդաղենացու կերպարը մեծ դեր է խաղացել գնոստիկյան գրականության մեջ ևս, որը քրիստոնեության հերետիկոսական ուղղություն է և մեծ ազդեցություն է կրել անտիկ փիլիսոփայությունից և հեթանոսությունից: Այստեղ Մագդաղենացին հանդես է գալիս որպես հայտնություններ ստացող և Քրիստոսի պատվիրանների ճշմարիտ հետևորդ:

Մարիամի ավետարանում պատմվում է Լեվիի խոսքերը Պետրոս առաքյալին, որտեղ նա քննադատում է Պետրոսին նրա համար, որ Պետրոսը, հակադրվելով ուսուցչին, շարունակում էր մեղադրել Մարիամին, և որ եթե տերը գտել է նրան արժանի, ուրեմն իրենք ևս պետք է դա ընդունեն:

Ոտնալվայի սյուժեն արևմտաեվրոպական արվեստ մտավ որպես Մարիամ Մագդաղենացու սրբանկարչության կարևոր մի մաս: Մագդաղենացին պատկերվում էր սքանչելի կնոջ, անառակի կերպարանքով, ճոխ հագուստներով և շքեղ ծամերով: Նա համբուրում է Փրկչի ոտքերը և թրջում է արցունքներով: Այս սյուժեն հանդիպում է մանրանկարչության, հաստոցային գեղանկարչության մեջ, գրավյուրաներում, գոբելենում, վիտրաժներում: Այս սյուժեով նկարել են Ռուբենսը, Պուսսենը և այլոք: «Մարիամից ավետարանը» ապոկրիֆյան տեքստը ղպտերեն լեզվով գտնվել է 1896 թ Կահիրեում դոկտոր Ռայնխարդի կողմից, բայց առաջին անգամ հրատարակվել է 1955 թ: «Մարիամի ավետարանը» մանուսկրիպտի միակ օրինակը գտնվել է Ախմիմի ձեռագրերում, բացակայում են 1-6 և 11-14 էջերը: