Բզնունիներ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Picto infobox prétendant à un trône.png
Բզնունիներ
Բզնունիներ
Zinanshan-bznuni.jpg
Երկիր Մեծ Հայք
Տիրույթներ Բզնունիք
Ծագել են Մանավազ Հայկազունու թոռ Բազ նահապետից
Տիտղոսներ Իշխան Բզնունյաց, տեր Խլաթի, Դատվանի եւ Արծկեի
Դավանանք Հեթանոսություն, Քրիստոնեություն , Հայ Առաքելական եկեղեցի Հայ Առաքելական եկեղեցի

Բզնունիներ—հնագույն իշխանական, նախարարական տոհմ Հայաստանում։

Ծագումնաբանություն[խմբագրել]

Համաձայն տոհմական ավանդաության, որը մեզ է փոխանցել Մովսես Խորենացին, Բզնունիների տոհմը սերում է Բազ նահպետից: Բազը Մանավազ Հայկազունու թոռն էր: Նա ժառանգեց Վանա ծովի հյուսիս-արևմտյան կողմը: Նրա անունով ծովը կոչվեց Բզնունյաց , իսկ գավառը՝ Բզնունիք: Այլ պատմական վկայության համաձայն Հայաստանի Լոռվա հյուսիսային շրջանում ևս Բազ նահապետը հիմնադրել է Բազակերտ ավանը Բազաբերդ ամրոցով, որի մասին բազմաթիվ հիշատակումներ կան միջնադարյան հայ պատմիչների մոտ:

Պատմություն[խմբագրել]

Բզնունիների տոհմը նախնական շրջանում վարել է արքունի որսապետության,այնուհետև զորահրամանատարության պաշտոնները: Բզնունիների տոհմական տոտեմը եղել է Բազեն, որն էլ հետագայում դարձել է տոհմի զինանշանը: Տրդատ Գ Մեծի ժամանակ նրանց է վստահվել Ձորա պահակ սահմանային լեռնանցքը: Բզնունյաց նախարարները եղել են զորահրամանտարներ և սահմանային կուսակալներ: Բզնունիները հիշատակվում են Գահնամակում և Զորանամակում: Խոսրով Կոտակի ժամանակ տոհմի տանուտեր Դատաբեն Բզնունին, չենթարկվելով կենտրոնաձիգ իշխանությանը, ապստամբեց արքայի դեմ: Վաչե Մամոկոնյանը Առեստի ճակատամարտում ջարդում է ապստամբների մի մասին, մնացած մասը՝ փախուստի է դիմում: Դատաբեն Բզնունուն շղթայակապ բերում են արքայի մոտ, և ըստ ժամանակի պատժի միջոցների, նրան մահվան են դատապարտում դավաճանի նման՝ քարկոծելով: Սակայն Բզնունյաց ավատատիրական վերնախավը դեռ գոյություն ուներ և նահապետական կարգերին հավատարիմ այդ տունը դեռ պահպանում էր նախկին անհնազանդ ու ինքնիշխան կացութաձևը , ուստի Վաչե Մամիկոնյանին հրաման տրվեց՝ ոչնչացնելու դավադրության մասնակից ողջ տանուտիրական ավագանին, որից հետո Բզնունյաց տիրույթները բռնագրավվում են և միացվում արքայական կալվածքներին: Հետագայում, որպես բռնագրավված գավառ, շնորհման կարգով այն հանձնվում է Աղբիանոս եպիսկոպոսին, քանզի եկեղեցին սահմանափակվում էր հեթանոսական տաճարապատկան հողերով և բռնագրավված տիրույթների ստացմամբ: Չնայած տոհմի տանուտիրական վերնախավի վերացմանը, Բզնունյաց տոհմը կարողացավ պահպանել իր գոյությունը ավատատիրական կարգի մե. 6-7-րդ դարերում հիշատակվում են Բզնունյաց եպիսկոպոսներ, տարբեր ձեռագրերի հիշատակարաններում հանդիպում ենք պատվիրատու և ստացող Բզնունի վարդապետներ, ինչը խոսում է նրանց ավատատիրական և ազնվական աստիճանի պահպանման մասին: Մշտապես վառ էր հիշողությունը տեղանունների նկարագրության ժամանակ այն սեփականություն ունեցող տոհմի հիշատակումը, օրինակ 13-րդ դարում

Լևոն Բզնունի

Խլաթը հիշատակվում է որպես «քաղաք Բզնունյաց Խլաթն» ու տոհմի ոչնչացում ասելով միանշանակ հասկացվում է տոհմական ավագանու ու տանուտիրական իշխանության վերացումը, քանզի տոհմի հազարավոր անդամներ խնամիական ու պաշտոնակատար բազմաթիվ կապերով կապված ու սերտաճած էին պետության բոլոր տարածքներում ու բնագավառներում, այն էլ դեռևս դարավոր հեռավորությունից: Հետագայում Բզնունի նախարարական տոհմի ներկայացուցիչներից հիշատակվում են հազվադեպ: 16-17-րդ դարերում հիշատակվում են ձեռագրերի հիշատակարաններում որպես պատվիրատու,ստացող կամ վարդապետ: Բզնունի նախարարական տոհմից են սերվում Ներսես Վրդ. Բզնունին (Ծն. 1839-ին Կարինում (Էրզրում)) , Սուրբ Թադևոսի վանքի վանահայր Սիմեոն Բզնունի եպիսկոպոսը ,Դիարբեքիրի՝ Բալուի գավառի 19-րդ դարավերջի հոգևոր առաջնորդ Ներսես վրդ. Բզնունին եվ Հովհաննես վրդ. Բզնունին: 1918թ.մայիսի 21-29-ի Սարդարապատի հերոսամարտի մասնակից, դաշնակցական Հարություն Բզնունին, 20-րդ դարի պարսկահայ բանաաստեղծ Լևոն Բզնունին եվ այլք: Տոհմի ներկայացուցիչներ կան նաև մեր օրերում:

Աղբյուրներ[խմբագրել]

  • Մովսես Խորենացի, «Պատմություն Հայոց», էջ 226, Երևան 1961:
  • «Իրանահայ արդի գրողներ» գրքի առաջին հատորից, էջ 103, Տպարան «Մոդեռն», Թեհրան, 1964։