Պղնձի համաձուլվածքներ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Copper utensils Jerusalem.jpg

Պղնձի համաձուլվածքներ, մետաղական համաձուլվածքներ, որոնց հիմնական բաղադրիչը պղինձն է։

Կիրառում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Օգտագործվում են պղնձի համաձուլվածքներ անագի, ցինկի, կապարի, ալյումինի, երկաթի, նիկելի, սիլիցիումի և լեգիրող այլ տարրերի հետ, որոնց մեծ մասը պղնձի հետ առաջացնում են տեղակալման պինդ լուծույթներ։ Վերջիններիս առաջացման հետևանքով մեծանում է մետաղի կայունությունը, էլեկտրադիմադրությունը, երբեմն նաև կոռոզիակայունությունը.[1], փոքրանում է պլաստիկությունը, էլեկտրահաղորդականության ջերմաստիճանային գործակիցը։

Լուծելիություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

100 1871.jpg

Պղնձի համաձուլվածքների պլաստիկությունը, սակայն, սովորաբար մնում է բավարար բարձր։ Տարրերի լուծելիությունը պինդ պղնձում տարբեր է՝ նիկելը լուծվում է անսահման քանակներով, ցինկը՝ մինչև 30 %, անագը՝ 15,5 %, ալյումինը 9,4 % և այլն։

Միացություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Լեգիրող տարրերից շատերի ավելի մեծ քանակները պղնձի հետ առաջացնում են ներմետաղական միացություններ (CuZn, Cu3Al, Cu3A14, CuBe, CuBe3 և այլն)։ Կարևոր պղնձի համաձուլվածքներ են.

  • արույրը,
  • բրոնզը
  • պղինձնիկելային համաձուլվածքները։
Բրոնզ

Բրոնզը մարդուն հայտնի ամենահին համաձուլվածքն է։ Հավանորեն պատահաբար ստացված բրոնզը կարծրության և դյուրահալության շնորհիվ ձուլվեց ավելի ու ավելի մեծ քանակներով և օգտագործումից դուրս մղեց պղինձը, սկիզբ դնելով բրոնզի դարին։ Բրոնզե հնագույն իրերը (գործիքներ, զենք, ամանեղեն, զարդեր, պաշտամունքի առարկաներ և այլն) գտնվել են Հայաստանում (Վան, Շիրակ, Սևանի ավազան, Արարատյան դաշտ, Բագրևանդ, Սեբաստիա և այլն), Հարավային Իրանում և Միջագետքում, ավելի ուշ նաև Եգիպտոսում, Հնդկաստանում, Չինաստանում և Եվրոպայում։

Հնագույն բրոնզը՝ անագապղինձը պղնձի համաձուլվածքն է անագի (8-10 %) հետ, որը ձուլվում և օգտագործվում է մինչև այժմ։ Այն աստիճանաբար փոխարինվում է այլ տարրեր պարունակող պղնձի համաձուլվածքներով, որոնք ոչ միայն ավելի արժեքավոր մեխանիկական հատկություններ ունեն, այլ նաև չեն պարունակում մեծ պահանջարկ ունեցող անագը։

Ստացում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Պղնձի համաձուլվածքները ստացվում են պղինձը համապատասխան մետաղի կամ այն պարունակող համաձուլվածքի (լիգատուրա) հետ միահալելով։ Առաջացած օքսիդները վերականգնելու նպատակով ավելացնում են ֆոսֆոր (տասնորդական %-ներ)։ Ստացվում են դեֆորմացող և ձուլվածքային պղնձի համաձուլվածքներ։

Կիրառություն և նշանակություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Բրոնզե արձան

Դեֆորմացող պղնձի համաձուլվածքներից սառը և տաք մամլման, ձգման գլոցման միջոցով ստանում են թիթեղներ, ժապավեններ, ձողեր, խողովակներ, լարեր են։ Հալված ձուլվածքային պղնձի համաձուլվածքները կաղապարների մեջ լցնելով ստանում են ձևավոր իրեր, կիրառական դեկորատիվ առարկաներ, արձաններ և այլն։

Սառը մամլման հետևանքով պղնձի համաձուլվածքներ դառնում են կարծր, լրիվ կամ մասնակի ջերմամշակման (600-700 °C) հետևանքով վերականգնվում է դրանց մեծ մասի պլաստիկությունը։ ԽՍՀՄ-ում արտադրվում են 3,5-11 % Տո և 0,2-1,2 % P, երբեմն նաև Zn (3-6%), Pb (3-6%), Ni (0,5-2 %) պարունակող բրոնզներ։

Լայն կիրառություն ունեն նաև Տո չպարունակող.

Արույրնևրի հիմնական հավելանյութը ցինկն է (3-25%), որոշ դեպքերում ավելացնում են նաև A1 (0,1-7%), Fe (0,6- 4%), Mn (0,1-2,5%), Ni (2-6,5%), Տո (0,3-1,5%), Pb (2-4%), Si (2,5-4,5%)։ Պղինձնիկելային համաձուլվածքներ են.

  • մելքիորը (18-33% Ni + Co կամ 29-33% Ni-j-Co, 0,8-1,3% Mn և 0,6-1% Fe),
  • նեյզիլբերը (13,5-16,5% Ni-j-Co, 18-22% Zn),
  • կոպելը (42,5- 44% Ni-f-Co, 0,1 - 1% Mn)։

Կոնստանտանը և կոպելը մեծ էլեկտրադիմադրություն ունեցող համաձուլվածքներ են։ Պղնձի համաձուլվածքներ օգտագործվում են որպես կառուցվածքային, զսպանակային, գնդառանցքակալային, կոռոզիակայուն, բարձր էլեկտրահաղորդականություն, էլեկտրադիմադրություն, ջերմահաղորդականություն ունեցող նյութեր նաև թերմոզույգեր, գեղարվեստական ձուլվածքներ, արձաններ, ամանեղեն և այլն պատրաստելու համար։

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. Eduard Vinaricky, 2002, S. 285ff (google books)

Գրականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Martin Klein։ Einführung in die DIN-normen. Vieweg+Teubner Verlag, 2007, ISBN 3-8351-0009-2
  • Eduard Vinaricky։ Elektrische Kontakte, Werkstoffe und Anwendungen: Grundlagen, Technologien, Prüfverfahren. Springer, 2002, ISBN 3-540-42431-8
  • Heinrich Cornelius։ Kupfer im technischen Eisen. J. Springer, 1940
  • Ernst Brunhuber։ Guss aus Kupferlegierungen: Casting copper-base alloys. Fachverlag Schiele & Schoen, 1986, ISBN 3-7949-0444-3 google books
  • Stephan Hasse, Ernst Brunhuber։ Giesserei Lexikon. Fachverlag Schiele & Schoen, 2001, ISBN 3-7949-0655-1 google books
  • Heinz M. Hiersig։ Lexikon Produktionstechnik, Verfahrenstechnik. Springer, 1995, ISBN 3-18-401373-1

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից։ CC-BY-SA-icon-80x15.png