Չորտ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Չորտ
Čert odnáší Metternicha.jpg
Չորտը չեխական նկարում (1848 թվական)
Ենթատեսակsupernatural beings in Slavic folklore? և դև
ԴիցաբանությունՍլավոնական
Անվան մեկնաբանումՉար, կռվարար, աշխույժ ոգի
Այլ մշակույթներումդև (չար ոգի)
Երևի համընկնում էՉար ոգի, imp?, սատանա, Q2460206? և Shaitan?
Chort Վիքիպահեստում

Չորտը նույնն է ինչ և չար ոգին[1][2] և մոտ է հրեշի հասկացությանը[3][4][5]: Սլավոնական դիցաբանության մեջ չար[6] ոգի[3] է համարվում, որը ուրախ է և հեշտասեր[7]: Արևելյան Եվրոպայի մեծ քանակությամբ հեքիաթներում է հանդիպում, իսկ Ռուսական դիվաբանության մեջ ամենատարածված կերպարն է[8]:

Դիցաբանությունում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Դևի պատկերը Կոդեքս Գիգաս գրքում, XIII դարասկիզբ

Քրիստոնեական ժողովրդական դիցաբանության մեջ ձևավորվել են երկարատև և հստակ պատկերացումներ արտաքին տեսքի, դիմագծի, ավելի կոնկրետ՝ նրանց մարմնական կերպարի մասին, քանի որ չորտերը նաև չար ոգիներ են: Չորտի վերաբերյալ պատկերացումները հիմնավորապես գալիս են նախաեվրոպական դիցաբանությունից, ավելի ուշ հիշատակումներ են հայտնաբերվել արդեն քրիստոնեությունում, որտեղ նշվում է, որ բոլոր հեթանոսական աստվածությունները դևեր են և մարմնավորում են չարի սկիզբը, դրանք մտնում են հուդայաքրիստոնեության մեջ այդպիսով ներկայացնում են պատկերացումներ դևերի և ընկած հրեշտակների մասին: Չորտերի մասին պատկերացումներում նմանություններ են նկատվում արոտավայրերի հովանավոր հունական Պանոսի, դաշտերի ու անտառների ոգու և Վելեսի հետ: Սակայն քրիստոնեությունում չորտերն ի տարբերություն հեթանոսական նախատիպերի չչեն հանդիսանում արոտավայրերի հովանավոր, այլ համարվում են մարդկանց վնաս հասցնողներ: Չորտերին հավատալիքներում ընդունում են կենդանակերպերի ձևով՝ այծերի, գայլերի, շների, օձերի, ագռավների և այլ նմանատիպ կենդանիների տեսքով: Համարվում էր, որ չորտերն ընդհանուր առմամբ ունեն մարդկային տեսք, ուղղակի իրենց վրա կար նաև հրեշային որոշ դետալներ: Առավել տարածված տեսքը նման է անտիկ Պանի, ֆավնի և սատիրների եղջյուրների պատկերին (պոզեր, պոչ, այծային ոտքեր կամ sմբակներ, երբեմն մորթի, թևեր և այլն)[9]: Հաճախ դրանք նկարագրվում են այրվող աչքերով: Այս տեսքով դիմագծերը պատկերված են բազմաթիվ նկարների, սրբապատկերների, որմնանկարների և գրքային նկարազարդումների վրա ինչպես Արևմտյան, այնպես էլ Արևելյան Եվրոպայում: Ուղղափառ ագիոգրաֆիկ գրականության մեջ սատանաները նկարագրվում են հիմնականում նեգրոիդ ռասայի մարդու տեսքով[10]:

Հեքիաթները պատմում են, որ չորտերը Լյուցիֆերին են ծառայում, որն անմիջապես թռչում է դեպի դժոխք: Նա որսում է մարդկային հոգիներ, որոնք խաբեությամբ մեղքեր են գործել, չնայած լիտվական հեքիաթներում նման սյուժեները եզակի են[11]: Ընդ որում, չորտը սովորաբար հիմարացվում է հեքիաթի հերոսի կողմից: Հոգու վաճառքի մասին հայտնի հնագույն հիշատակումներից մեկի մասին տեղեկություններ պարունակում է XIII դարի սկզբի Կոդեքս Գիգաս գիրքը:

Նրանք համարվում են խթոնյան կերպարներ, որոնք ապրում են ոչ միայն ստորգետնյա աշխարհում այլ նաև, ջրերում և լճափոսերում[12]:

Ունեն շատ ունակություններ աբորոգենության, անտեսանելիության, թռչելու ունակություն ունեն։ Կարող են վերածվել տարբեր արարածների, կարող են մտնել մարդկանց, քարերի և այլ օբյեկտների մեջ[7]:

Չորտերը պահպանում են թանկարժեք գանձերը, դա նկարագրված է օրինակ «Սուրբ Ծննդյան գիշերը» (1832), «Ջութակահարը դժոխքում» և այլ բալտո-սլավոնական հեքիաթներում: Դրանով նրանք նման են գերմանա-սկանդինավյան բանահյուսության թզուկներին: Երբեմն լինելով մարդու կերպարի մեջ, վճարում է մի շարք աղբի կամ գոմաղբի ծառայությունների համար, որը մարդիկ դուրս են նետում, բայց լուսաբացին տեսնում են, որ աղբի չմշակված մնացորդները ոսկու են վերածվել[13]:

Տես նաև[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. /…/ кликушество, любовные недуги (блудный бес), пьянство (пьяный бес). Эти функции беса сходны с функциями черта, лихорадки. В позднейших христианских легендах бес наносит нравственный вред (отвлечение от молитв, лесть, козни, внушение ложных помыслов.) В устных пересказах заклинательных легенд беса заменяет черт. Книжные и народные легенды о бесе и о черте имеют сходные мотивы: сотворение мира, свержение падших ангелов с неба н др. Взаимозаменяемы Бес и черт в молитвах и заговорах. В фольклоре бес 'нечистый дух' употребляется под влиянием книжной традиции («бес вселился», «бес попутал»).
    Бес в народной демонологии представляется особым персонажем, отличным от черта, дьявола и беса книжной традиции. У вост. славян черт и бес — синонимы (ср. лысый бес — лысый черт; хромой бес — хромой черт, общие эвфемизмы: злой, нечистый, беспятый). Общие у беса и черта внешние черты. Бес — родовое название всех демонологических персонажей
    иконографические типы … зубчатые крылья, хвостик, длинные когти, высунутый язык, остроконечная голова, волосы шишом (ср. рус. диалектное шиш, шишко 'черт')', рожки (не ранее XVII в.), с XVII в. — фантастические костюмы. С начала XVIII в. изображения бес превращаются в живописную характеристику греха, порока (бес пьянства — обрюзглый Силен, бес обжорства — со свиным рылом).
  2. Другой мотив, характеризующий черта, — вселение в тело человека (живого или умершего). Это действие может восприниматься как злонамеренное, причиняющее вред человеку, или же как потребность бестелесного злого духа обрести защитную телесную оболочку (например, в ситуации, когда он прячется от преследований грома). Рассказы о людях, проглотивших с едой или питьем незримого беса и ставших бесноватыми, или об изгнании из пострадавших злого духа, имеют широкую сферу бытования как в фольклорной, так и в книжной традиции. Одним из наиболее популярных в Полесье является сюжет о том, как сын изгоняет черта из тела умершего отца-колдуна, вылив на усопшего горячую воду. Особенно близки к полесским демонологические поверья, записанные на Русском Севере, где точно так же размыты границы между отдельными персонажными типами, а вся нечистая сила осмысляется как множество однотипных по своим характеристикам духов, объединённых общим названием черти, бесы (или местными терминами — шишки́, анчутики, ичетики, кузутики, хохлики, кулеши и т. п.). По мнению лингвистов, названия леший, водяной, домовой могли появиться в русском языке в сравнительно позднее время как конкретизация более раннего и обобщенного слова бес (ср. бес-хороможителъ, бес во дворе, водяная сила) [Черепанова 1983: 81]. Таким образом, недостаточная степень индивидуализации образов нечистой силы, смешение их в обобщенном образе черта (беса), как нам кажется, отражает одну из ранних стадий формирования народных демонологических представлений, связанных с категорией «нечистых» покойников.
  3. 3,0 3,1 Березович, Виноградова, 2012, էջ 519
  4. Серебряная И. Б. Слово черт в русской мифологии и в памятниках русской письменности
  5. Померанцева Э. В., 1975, էջ 119
  6. Питина С. А., 2002
  7. 7,0 7,1 Чёрт // Мифы народов мира, 1988
  8. Померанцева Э. В., 1975, էջ 118
  9. Гераклит-аллегорист. О невероятном: XXV. О панах и сатирах
  10. «Вид бесов».
  11. Цветок папоротника: Литовские мифологические сказания, 1989, էջ 102
  12. «Сказка о попе и о работнике его Балде» А. С. Пушкина, «Шабарша», польская «О рыбаке и чёрте»
  13. Цветок папоротника: Литовские мифологические сказания, 1989

Գրականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հանրագիտարաններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Մենագրություններ և ժողովածուներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

лит.] // Балто-славянские исследования. 1980 / отв. ред. Вяч. Вс. Иванов; Институт славяноведения РАН. — М. : Наука, 1981. — С. 260—269. — (Балто-славянские исследования ; 1972–2014).