Շվեյցարիայի սահմանադրություն

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Շվեյցարիայի համադաշնության 1999 թվականի գերմաներենով տպագրված Դաշնային սահմանադրության տարբերակի դիմերեսը։

Շվեյցարիայի համադաշնության դաշնային սահմանադրություն, կազմակերպում է դաշնային երկրի գործունեությունն ու հարաբերությունները կանտոնների հետ, երաշխավորում է մի շարք իրավունքներ քաղաքացիների համար և կողմնորոշում է սոցիալական իր քաղաքականությունը[1]: Այսօր Շվեյցարական համադաշնությունը կիրառում է երրորդ սահմանադրությունը ՝ 1848 և 1874 թվականներից հետո: Այն ընդունվել է կանտոնների և շվեյցարացիների կողմից կրկնակի մեծամասնության հանրաքվեի միջոցով՝ 1999 թվականի ապրիլի 18-ին և ուժի մեջ է մտել 2000 թվականի հունվարի 1-ին ու բազմիցս փոփոխությունների ենթարկվել հանրաքվեների արդյունքում:

Նախաբանում գրված է.

Aquote1.png Աստծո կանչով, ժողովրդի ցանկությունների ու կանտոնների լույսի ներքո, ինչպես նաև ազատությունը, ժողովրդավարությունը, անկախությունը, ինչպես նաև միասին փոխադարձ օգնության հարգանքի մեջ ապրելու նպատակով և վերջապես սեփական ազատություններից օգտվելու համար: Aquote2.png

Նպատակային ոչ մի տեքստ սույն հոդվածի հետ, ինչպիսին Մարդու իրավունքների համընդհանուր հռաչակագիրն է, նշված չէ:

Սահմանադրությունը կարող է փոփոխվել միայն կրկնակի մեծամասնության հանրաքվեով[2]: Դաշնային ժողովն ապահովում է, որպեսզի սահմանադրությունը հարգի ձևական միասնության սկզբունքը, հատկապես միջազգային իրավունքի պարտադիր կանոնների դեպքում և անկարող է չեղարկել որևէ հոդված՝ ըստ այս նույն սկզբունքի, եթե վերջինս ընդունված է ժողովրդի կողմից[3]:

Ի հակադրություն Ընդհանուր իրավունքը (Common law) կիրառող պետությունների՝ Շվեյցարիայի սահմանադրությունը ձևական իմաստ ունի: Դա նշանակում է, որ օրենքներն ուժի մեջ են մտնում բարձրագույն մարմնի կողմից և խմբավորվում են պետության գործունեության համար կիրառվող միասնական տեքստում:

Շվեյցարական հանրապետության սահմանադրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Դաշնային սահմաանդրության 1848 թվականի ֆրանսերենով տպագրված տարբերակի տիտղոսաթերթը։

Ֆրանսիական հեղափոխության գաղափարները, սկսած 1789 թվականից, տարածվում են Շվեյցարիայում: Ազատության, հավասարության և եղբայրության սկզբունքները կամաց-կամաց նվաճում են երկիրը: Կանտոնների միջև անհամաչափություններն ու տարբերությունները (կրոնի, հարստության, քաղաքների/գյուղերի) ողջ երկրով մեկ հանգեցնում են հակամարտությունների:

Նապոլեոն Բոնապարտի բանակը 1798 թվականին գրավում է XIII Կանտոնների համադաշնությունը: Հաստատվում է Շվեյցարական հանրապետություն, իսկ երկրին հարկադրում են ֆրանսիական մոդելի վրա հիմնված միասնական երկրի սահմանադրություն:

Միջնորդության ակտ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1803 թվականին Բոնապարտը, որպես Ֆրանսիայի առաջին կոնսուլ, պատվիրում է նոր սահմանադրություն խմբագրել: Շվեյցարիան կրկին դառնում է համադաշնություն՝ բաղկացած 19 կանտոնից, որոնք իրենց կառուցվածքով նման էին ինքնավար երկրների: Սակայն վերջիններս մայրաքաղաք այլևս չունեցան:

1815 թվականի դաշնային պակտ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Նապոլեոն 1-ինը պարտվում է Լայպցիգի ճակատամարտում 1813 թվականի հոկտեմբերին: Միջնորդության ակտը չէր կարող երկար կյանք ունենալ՝ առանց ֆրանսիական հզորության և ուժը կորցնում է Բոնապարտի պարտության հետ մեկտեղ: Սա է պատճառը, որ շվեյցարացիների համար նոր սահմանադրություն ունենալու անհրաժեշտություն է ծագում: Արդեն 1814 թվականին, առաջադիմական միտումներով կանտոնները գրում են նոր Հռչակագիր 1813 թվականի դեկտեմբերի 29-ին Դաշնային սեյմի ազդակների հիման վրա: Բայց որոշ կանտոններ, ինչպիսին Բեռնն էր, այն մերժում են, քանի որ այդ հռչակագրի հիմնական կետը նոր կանտոնների միջև հավասարության ճանաչումն էր (Բեռնը մշտապես նախկին Վո երկրամասի տարածքի հանդեպ պահանջներ ուներ):

Դա է պատճառը, որ Ցյուրիխով առաջնորդված առաջադիմական կանտոնները ստեղծում են Դաշնային միություն՝ կոնֆեդերացվածների միջև կապ հաստատելու նպատակով, քանի որ Միջնորդության ակտն էլ գոյություն չուներ: Մինչդեռ, պահպանողական կանտոնները միավորվում են Լյուցեռնում և ստեղծում են հայտնի Լյուցեռնի բաժանված Սեյմը (1814 թվականի մարտին): Այս կլանը համարում է, որ միայն նախկին կանտոնների Սեյմն է օրինական: Վերջինիս կազմում ընդգրվել էին Ֆռիբուռը, Ուռին, Շվիցը, Ունթերլանդը, Սոլյոռը և Լյուցեռնը, որոնք կառավարվում էին Բեռնի կողմից:

Բայց Նապոլեոնին հաղթողները՝ կոալիցիայի անդամները, վերջիններիս պարտադրում են վերամիավորվել Ցյուրիխյան Սեյմին: Վերամիավորումը մեկնարկում է՝ սկսած 1814 թվականի ապրիլից: Սեյմը ղեկավարում է մեկ տարուց ավելի՝ մինչև 1815 թվականի օգոստոսը: Այդ Երկար Սեյմի ընթացքում, Համադաշնությունը ցրելու դաշնակիցների սպառնալիքի տակ, շվեյցարացիները որոշում են ընդունել Լյուցեռնյան պակտի նախագիծը. նախագիծ, որը Երկրին վերաբերող բոլոր բնույթներով պահպանողական էր: Բայց առաջադիմականները կենսական մի տարր են ձեռք բերում՝ կանտոնների, այդ թվում և նորերի միջև հավասարությունը: Վիեննայի կոնգրեսից հետո Ժնևը, Նոյշատլն ու Վալեն վերամիավորվում են Համադաշնությանը:

Վերջին հաշվով, 1815 թվականի Պակտը դեպի ետդարձ համարվեց համադաշնակիցների համար. միակ կետը, որով երկիրն ամրապնդվում էր, իսկ պաշտպանության բնագավառը, որտեղ պահպանվում էր գեներալի պաշտոնը, կիրառվեց Եզրակացությունը: Այսպիսով, վերադառնում ենք Սեյմի կառավարման մոդելին, որի դեպքում յուրաքանչյուր կանտոն ուներ մեկ ներկայացուցիչ: Հիմնարար իրավունքները դառնում են երկրորդական. միայն 7-րդ պարագաֆի հետքն է մնում, որը կանտոնների միջև հավասարություն էր նախատեսում (ինչը բնավ չէր նշանակում հավասարություն անհատների միջև):

1815 թվականի Պակտով Շվեյցարիան, որ հազվադեպ էր թույլ եղել օտարների դեմ, անդադար դաշնակիցների թելադրանքներին էր ենթարկվում: Հատկապես Եզրակացության պարտադրանքով կանտոնները պետք է իրենց մամուլը վերահսկեին և օտարազգի հեղափոխականների չընդունեին: Ավստրիան նույնիսկ սպառնաց զինվորական միջամտություն անել Եզրակացության չկիրառման դեպքում: Այս պահվածքը ժողովրդական հուզումների է հանգեցնում. Քաղաքացիներն ավելի ու ավելի են ցանկանում մի մշտական օրգան ունենալ, որն ունակ կլիներ պաշտպանել Շվեյցարիայի շահերը: Ազգայնական մի ուժեղ քամի է փչում Շվեյցարիայում, որը վերածվելով համընդհանուր զգացումի՝ տարածվում է կանտոնային սահմաններից անդին:

Սկսած 1830 թվականից՝ որոշ ազատական կանտոններ օժտվում են նոր սահմանադրություններով, իսկ պահպանողական կանտոնների հետ խմբավորումներն ավելանում են: Այս ազատական սահմանադրությունները քաղաքացիներին երաշխավորում են տնտեսական ու քաղաքական իրավունքներ:

1848 թվականի սահմանադրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1848 թվականին տպագրված Սահմանադրության բնանմուշի օրինակը։

Նոր սահմանադրությունը խմբագրվում է 1848 թվականի սկզբին և ընդունվում Սեյմի կողմից: Այնուհետև վավերացվում է 15,5 կանտոնի կողմից՝ ընդդեմ 6,5-ի:

Նոր խարտիայի իշխող գաղափարը Շվեյցարիային նոր կառավարությամբ օժտելն էր, որն ավելի կենտրոնացված կլիներ, որը նաև նրան կշնորհեր նշանակալի իրավունքներ և պարտականություններ, որոնք մինչ այդ կանոնների գործառույթն էր:

Իրավասությունների այս փոխանցումը ձևավորեց պետության տնտեսական զարգացումը՝ վերացնելով ներպետական մաքսային արգելքները, որոնք մինչ այդ խոչընդոտել էին մարդկանց, ապրանքների ու դրամական արժեքների ազատ տեղաշարժին:

Հաստատությունների առումով, հիմնական նորարարությունը ռոտացիոն նախագահությամբ երկպալատ խորհրդարանի հիմնումն էր՝ բաղկացած Դաշնային ժողովից և կառավարության յոթ անդամով Դաշնային խորհրդից:

Նոր սահմանադրությունը քաղաքացիներին երաշխավորում է որոշակի թվով իրավունքներ ու ազատություններ, հատկապես՝ մամուլի, կրոնի և հաստատման իրավունքի ազատությունները:

Մի այլ կարևոր նորարարություն էլ քաղաքացիների իրավունքն էր՝ հանրաքվեով սահմանադրական փոփոխությունների անցկացնելը: Մինչդեռ, ինչպես այդ ժամանակ ամենուր տարածված էր, միայն տղամարդիկ ունեին քվեարկելու իրավունք:

Նոր Դաշնային ժողովը առաջին անգամ նիստ է գումարում 1848 թվականի նոյեմբերի 6-ին: Բարեփոխականների և առաջադիմականների ուժերը պարզ մեծամասնություն էին կազմում: Ժողովն ընտրում է դաշնային առաջին կառավարությունը և նշանակում է դաշնային առաջին նախագահին՝ ի դեմս Յոնաս Ֆուռեռի: Տիկին Յոնասը Բեռնը հռչակում է Շվեյցարիայի մայրաքաղաք կամ ավելի հստակորեն՝ դաշնային քաղաք, ինչպիսին որ այն պաշտոնապես անվանում են:

Հաջորդող տարիներին Դաշնային ժողովն ընդունում է մի շարք օրենքներ, որոն կենտրոնացնում և միավորում են կառավարումը: Դաշնային երկիրն իր ձեռքն է առնում փոստային ծառայությունները և ստեղծում է դրամ, կշիռների ու չափերի միացյալ համակարգ: Այն վերացնում է ներպետական հարկերը, որոնք մինչ այդ լրջորեն խաթարել էին միջկանտոնային առևտուրը:

1874 թվականի սահմանադրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մի քանի երկրամասերի (կանտոնների) դաշնություն, որոնց ինքնավարությունը սկզբնապես չէր սահմանափակվում դաշնային սահմանադրությամբ: Հաջորդական փոփոխություններն աստիճանաբար ներդնում են դաշնային օրենքի գերակայությունը կանտոնային իրավունքի նկատմամբ: Ֆակուլտատիվ հանրաքվեի իրավունքն այս նույն թվականին ավելացվում է սահմանադրության մեջ:

1999 թվականի սահմանադրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1999 թվականի սահմանադրությունը Շվեյցարական համադաշնության երրորդ սահմանադրությունն է[1]: Ընդունվել է կանտոնների կրկնակի մեծամասնության ու շվեյցարացի ժողովրդի կողմից 1999 թվականի ապրիլի 18-ին և ուժի մեջ մտել 2000 թվականի հունվարի 1-ին:

Կազմակերպում է պետության գործունեությունն ու հարաբերությունները կանտոնների հետ, երաշխավորում է որոշակի թվով իրավունքներ քաղաքացիներին և ուղղորդում է իր քաղաքականության սոցիալական նպատակները:

Նախաբանում լուսաբանվում են ժողովրդի ու կանտոնների ցանկությունները՝ ամրապանդել ազատությունը, ժողովրդավարությունը, անկախությունը, ինչպես նաև միասին փոխադարձ օգնության հարգանքի մեջ ապրել և վերջապես օգտվել սեփական ազատությունից:

Ոչ մի կապ որևէ նպատակային տեքստի հետ, ինչպիսին Մարդու իրավունքների համընդհանուր հռաչակագիրն է, նշված չէ[4]:

Սահմանադրությունը կարող է փոփոխվել միայն կրկնակի մեծամասնության հանրաքվեով[2]: Դաշնային ժողովն ապահովում է, որպեսզի սահմանադրությունը հարգի ձևի միասնության սկզբունքը, հատկապես միջազգային իրավունքի պարտադիր կանոնների դեպքում և անկարող է չեղարկել որևէ հոդված՝ ըստ նույն սկզբունքի, եթե նույնիսկ վերջինս ընդունված է ժողովրդի կողմից[3]:

Հակիրճ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1999 թվականի սահմանադրությունը հաջորդում է 1848 և 1874 թվականների բնական սահմանադրությունների վերակազմակերպման անհրաժեշտությանը, որոնք փոփոխվել էին ավելի քան 140 անգամ[5]: Սահմանադրությունը ենթադրվում էր դարձած անընթեռնելի: Այսպես, հանրային նախաձեռնության արդյունքում ավելացված որոշ հոդվածներ, օրինակ՝ աբսենտի արգելքը (ալկոհոլային խմիչք), հանվեցին սահմանադրությունից:

Փաստորեն, 1999 թվականի սահմանադրությունը նախորդների վերակազմակերպումն է: Պետության կազմավորումը և հիմնարար սկզբունքները, ընդհանուր առմամբ նույնն են մնում (դաշնային օրենքի գերակայությունը կանտոնային իրավունքի վրա ներկայացվում է բացահայտ): Միայն չորս օրենք են փոփոխվում, ինչպես նաև մի որոշում ուժը կորցրած է ճանաչվում[6]: Նշանակալից էր պատերազմի ժամանակ պետական դավաճանության համար նախատեսվող մահապատժի վերացումը:

Պատմություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Սահմանադրության փոփոխության համար քսան տարի պահանջվեց: Իրականում, Վալենի հանձնաժողովի աշխատանքներից հետո, 1973 թվականին, այնուհետև Ֆուրգլերի և Դաշնային խորհրդի 1985 թվականի հաշվետվությունից հետո միայն դաշնային ժողովը որոշեց սահմանադրությունը լիովին վերանայել և 1987 թվականին այդ գործընթացը հանձնարարեց Դաշնային խորհրդին: Նոր սահմանադրությունը, ըստ ժողովի մանդատի, տեքստը սահմանադրորեն պետք է համակարգված ու ընկալելի թարմացներ[7]:

Դաշնային խորհուրդը 1996 թվականին խորհրդարանի պալատներին արդարադատության ու հանրային իրավունքների հատվածներում մի քանի բարեփոխումների առաջարկի կոչ է փոխանցում: 1998 թվականի դեկտեմբերի 18-ին Դաշնային ժողովը բարեփոխումներից ու օրենսդրական նոր դրույթների ավելացումներից հետո ընդունում է այն:

1999 թվականի ապրիլի 18-ին, 12 կանտոնի երկուսուկես բարենպաստ 59,2 % «այո» քվեարկության արդյունքում ժողովուրդն ընդունեց սահմանադրության թարմացմանը վերաբերող դաշնային որոշում[8]: Այդ քվեարկությանը մասնակցությունը հարաբերականորեն թույլ էր (35,89%):

Շվեյցարիայի դաշնային սահմանադրությանը վերաբերող կարևոր դրույթներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Հոդված 1. Սահմանում է Շվեյցարական համադաշնության նշանակությունը, 26 կանտոնի անվանումները,
  • Հոդված 2. Մատնանշում է պետության կողմից հետապնդվող նպատակները,
  • Հոդված 3. Բացատրում է, որ կանտոններն ինքնավար են այն բնագավառներում, որոնք Համադաշնությանը չեն վերագրվում,
  • Հոդված 5. Երաշխավորում է, որ պետության գործունեությունների հիմքում և սահմաններում ընկած է իրավունքը,
  • Հոդված 7. Մարդկային արժանապատվությունը հարգվում ու պաշտպանվում է որպես հիմնարար իրավունքների բազային սկզբունք: Այս իրավունքը ոչ մի դեպքում չի կարող սահմանափակվել պետության կողմից, նույնիսկ բացառիկ պայմանների դեպքում,
  • Հոդված 10. Արգելում է մահապատիժն ու խոշտանգումները՝ ելնելով յուրաքանչյուրի համար կյանքի իրավունքից,
  • Հոդված 38. Երաշխավորում է արյան իրավունքի սկզբունքի պահպանումը շվեյցարական քաղաքացիության ձեռքբերման համար,
  • Հոդված 41. Սահմանում է պետության սոցիալական նպատակները և երաշխավորում է հատկապես խնամքի ու սոցիալական պաշտպանության (գործազրկություն, հաշմանդամություն, հիվանդություն, ծերություն), ինչպես նաև բնակության ու կրթություն մատչելիությունը,
  • Հոդված 48. Կանտոնների միջև միությունն ու պայմանագրերը, որոնք հակասում են Համադաշնության ու կանտոնների իրավունքին ու շահերին, արգելվում են: Դրա փոխարեն, կանտոններն իրավունք ունեն իրենց միջև կոնվենցիաներ կնքել (օրենսդրության, արդարադատության ու կառավարման մասին): Համադաշնությունը պետք է դրանց մասին տեղեկացված լինի, իսկ Դաշնային ժողովը պետք է դրանք վավերացնի (հոդված 172.2),
  • Հոդված 49. Դաշնային օրենքի գերակայություն,
  • Հոդված 54. Արտաքին գործերը Համադաշնության իրավասության ներքո են,
  • Հոդված 184. Դաշնային խորհուրդը ներկայացնում է Շվեյցարիան արտերկրում: Նա ստորագրում ու վավերացնում է միջազգային պայմանագրերը՝ Դաշնային ժողովի մասնակցության իրավունքների վերապահմամբ (հոդված 166.2),
  • Հոդված 140.1 բ և 141.1 դ ենթակետերը. Որոշ միջագզային պայմանագրեր և միջազգային կազմակերպություններին անդամակցությունը հանրաքվեի են ներկայացվում.
  • Հոդված 59. Ծառայության պարտականություն.
  • Հոդված 72. Հստակեցնում է, որ եկեղեցու ու պետության միջև հարաբերությունները կանտոննների իրավասության ներքո են,
  • Հոդված 136. Թվարկում է շվեյցարացիների քաղաքական իրավունքները.
  • Հոդված 138-142. Տալիս է հանրային իրավունքների բնութագրումը ու գործունեությունը, ինչպիսիք են հանրային նախաձեռնությունն ու հանրաքվեն,
  • Հոդվածներ 173.1 ա և 185. Համադաշնությունը միջոցներ է ձեռնարկում երկրի պաշտպանության, անկախության ու չեզոքության պահպանության համար,
  • Հոդվածներ 173.1 դ և 185.4. Դաշնային խորհուրդն ու Ազգային ժողովը ղեկավարում են բանակը: Դաշնային խորհուրդը, մինչդեռ, այս սուբսիդիար բնագավառում չէ:
  • Հոդված 173.2 (ըստ երկարաձգման). Միայն Դաշնային ժողովը կարող է պատերազմի կամ խաղաղության մասին որոշում կայացնել,
  • Հոդված 177. Դաշնային խորհրդի կազմում կոլեգիալության սկզբունքի մասին դրույթներ է պարունակում,
  • Հոդված 191գ. Արդարադատության անկախության երաշխավորության մասին դրույթներ է պարունակում:

Վերանայում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Սահմանադրությունը կարող է լիովին փոփոխվել կամ վերանայվել 192—195 հոդվածների հիման վրա: Ժողովուրդը, Դաշնային խորհուրդը կամ ժողովը կարող են նախաձեռնել թարմացում կամ փոփոխություն, որը պետք է ընդունվի ժողովրդի ու կանտոնների կողմից՝ հանրաքվեի միջոցով: Փոփոխությունները կամ նոր սահմանադրությունը պետք է համապատասխանեն միջազգային իրավունքին: Սահմանադրության ամբողջական վերանայման դեպքում խորհրդարանի երկու պալատները պետք է հավասարապես փոփոխվեն (վաղօրոք ընտրությունների միջոցով):

Տեքստի կառուցվածքը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Գլուխ 1. Ընդհանուր դրույթներ, 1-ից 6 հոդվածներ,
  • Գլուխ 2. Հիմնարար իրավունքներ. Քաղաքացիություն և սոցիալական նպատակներ. 7-ից 41 հոդվածներ,
  • Գլուխ 3. Համադաշնություն, կանտոններ և համայնքներ, 42-ից 137 հոդվածներ,
  • Գլուխ 4. Ժողովուրդ ու կանտոններ, 138-ից 142 հոդվածներ,
  • Գլուխ 5. Դաշնային իշխանություններ, 143-191 հոդվածներ,
  • Գլուխ 6. Սահմանադրության փոփոխություն և անցումային դրույթներ, 192-ից 197 հոդվածներ:

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]