Ներսես Մկրտչյան

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Ներսես Մկրտչյան
Ծնվել էսեպտեմբերի 12, 1928 (90 տարեկան)
Հայաստան Հայաստան Երևան
ԱզգությունՀայ
Մասնագիտությունգիտնական
Հաստատություն(ներ)ՀՀ ԳԱԱ արևելագիտության ինստիտուտ
Գիտական աստիճանբանասիրական գիտությունների դոկտոր և պրոֆեսոր

Ներսես Մկրտչյան (սեպտեմբերի 12, 1928(1928-09-12), Երևան, Հայկական ԽՍՀ, ԱԽՖՍՀ, ԽՍՀՄ), հայ լեզվաբան-արևելագետ: Բանասիրական գիտությունների դոկտոր (1995), պրոֆեսոր, ՀՀ ԳԱԱ արևելագիտության ինստիտուտի առաջատար գիտաշխատող։

Կենսագրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծնվել է 1928 թվականի սեպտեմբերի 22-ին Երևանում։ Խաչատուր Աբովյանի անվան հայկական մանկավարժական համալսարանում տարիներ շարունակ դասավանդել է տարբեր առարկաներ՝ հայ բարբառագիտություն, լեզվաբանության ներածություն, ընդհանուր լեզվաբանություն, համեմատական քերականություն, արևմտահայերեն, գրաբար և այլն։

Ներսես Մկրտչյանը ուսումնասիրել է բարբառագիտություն, ազգագրություն, հայոց լեզվի պատմություն, միջլեզվային փոխառություններ, համեմատական քերականություն, ընդհանուր լեզվաբանություն, լեզվական առնչություններ, սեպագիր, սեմական լեզուներ և այլն։

Աշխատություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ներսես Մկրտչյանի գրչին են պատկանում «Բուրդուրի բարբառը» (1971), «Գամիրքի բարբառը, ազգագրությունը և բանահյուսությունը» (1988), «Երաժշտական բառարան» (2000), «Բառերի կենսագրությունից» (1986 և հետագա հրատ.), «Սեմական լեզուները և հայերենը» (2005), «Հայերենից փոխառյալ բառեր թուրքերենի բարբառներում» (2008) և այլ աշխատություններ։

«Բուրդուրի բարբառը»[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ներսես Մկրտչյանը հետազոտել է արևմտահայ մի քանի (Անատոլիայում գտնվող) բարբառներ. Բուրդուրի, Սիվրի-Հիսարի, Բողազլյանի (Գամիրքի), Մուրադչա-Յայլայի, Սթանոզի՝ իրենց ժողովրդական բանահյուսությամբ և ազգագրությամբ հանդերձ։ Նա զբաղվել է նաև բանահավաքությամբ։

«Հայերենից փոխառյալ բառեր թուրքերենի բարբառներում»[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Գիրքը նվիրված է թուրքերենի բարբառներին անցած հայերեն բառերին։ Թուրքերենի բառարաններում նշվում է ամենաշատը հայերենից թուրքերենին անցած 50-60 բառ, մինչդեռ բարբառներում դրանք շատ-շատ են՝ 1500-ից ավելի։ Ն. Մկրտչյանը հրատարակել է նաև հայերենից թուրքերենին անցած փոխառությունների բառարան, որտեղ ներկայացրել է բոլոր այն բառերը, որոնք տարբեր ժամանակներում անցել են թուրքերենին և գործածական են նրա թե՛ գրական լեզվում, թե՛ բարբառներում։

«Բառերի կենսագրությունից»[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Այստեղ Ներսես Մկրտչյանը քննել է շուրջ 2000 բառ ու արտահայտություն։ Գիրքը հարուստ տեղեկություն է պարունակում բառերի նախնական իմաստների, կրած փոփոխությունների, նոր ձևերի ու իմաստների վերաբերյալ, որի շնորհիվ այն ունեցել է հինգ հրատարակություն և դարձել է հետաքրքրության առարկա տարբեր մասնագետների համար։

«Սեմական լեզուները և հայերենը»[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Այն հրատարակվել է ռուսերեն, խմբագիրն է ակադեմիկոս Վ. Իվանովը, գրքին դրական կարծիք է տվել Թ. Գամկրելիձեն։

1979 թվականին լույս է տեսել «Հայերենի օրինաչափություններից շեղվող բառերը աքադերեն փոխառությունների լույսի տակ» հոդվածը։ Ներսես Մկրտչյանը լեզվական փաստերով ցույց է տվել, որ հայերը ժամանակակից են եղել աքադացիներին և նրանցից էլ լեզվական փոխառություններ են կատարել (դպիր, կնիք, անագ, գագաթ, ագուռ, թոնիր, քաղաք և այլն. շուրջ 300 բառ)։

Ն. Մկրտչյանը զբաղվել է նաև պամիրյան լեզուների և հայերենի առնչակցության հարցերով, որոնք աշխարհագրորեն միմյանցից բավականին հեռու են։ Նա նկատել է, որ երկու լեզուներում առկա շատ բառեր սկյութա-սակական ազդեցության հետևանք են։ Նա ճշգրտել է արաբերենից հայերենին անցած փոխառությունների ժամանակը։

Ներսես Մկրտչյանի «Երաժշտական բառարանը» ունի ոչ միայն բացատրական, այլև՝ ստուգաբանական ուղղվածություն։ Այնտեղ կարևոր տեղեկություններ կան հայ ժողովրդական երաժշտական գործիքների, պարարվեստի և հին հայկական խազերի վերաբերյալ։

Ներսես Մկրտչյանը հոդվածներ է գրել Հայոց ցեղասպանության վերաբերյալ։ Նրա «Սպանդանոցից մազապուրծների հուշերը» գիրքը տպագրվել է Հայոց Ցեղասպանության թանգարան-ինստիտուտի կողմից։

Երկեր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Անատոլիայի նորահայտ հայ բարբառները և բանահյուսությունը, Երևան, 2006:
  • Семитские языки и армянский, Е., 2005.

Աղբյուրներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Ռուբիկ Ղազարյան, Վազգեն Համբարձումյան, «Ներսես Մկրտչյան-80», Պատմաբանասիրական հանդես № 1, 2010, էջ 293-294