Մամոնտի քարանձավի ազգային այգի

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Զբոսաշրջիկները իջնում են քարանձավ

Մամոնտի քարանձավը աշխարհում հայտնի քարանձավային համակարգերից ամենաերկարն է։ Այն գտնվում է ԱՄՆԿենտուկի նահանգում։ Այն համանուն այգու հիմնական տեսարժան վայրն է։

Քարանձավի անվանումը ոչ մի կապ չունի մամոնտների հետ։ Անգլերեն mammoth բառը երկու նշանակություն ունի՝ մամոնտ և հսկա։ Այս դեպքում այն արտահայտում է քարանձավի հսկա չափսերը, ավելի ճիշտ, նրա մուտքի մոտ գտնվող մի քանի դահլիճների ու անցումների չափսերը։

Քարանձավի ուսումնասիրված մասը ձգվում է մոտ 587 կմ։ Լրիվ երկարությունը հայտնի չէ, ամեն տարի մի քանի կմ երկարությամբ նոր անցումներ են հայտնաբերվում։ Մամոնտի քարանձավը ստեղծված է բացառիկ ամուր ապարից։

Շատ քարանձավներից Մամոնտի քարանձավը տարբերվում է արտասովոր չորությամբ։ Այստեղ շթաքարերը (ստալակտիտները) շատ չեն հանդիպում։ Այնուամենայնիվ, այստեղ կան այնպիսի վայրեր, օրինակ «Սառած Նիագարա» կոչվող դահլիճը, ուր վնասված են քարե կամարները, ինչի հետևանքով ջուրը ներթափանցել է քարանձավի ներս և առաջացել են գեղեցկագույն կարծրացած ջրվեժներ։

Ներսում ջերմաստիճանը 3 աստիճան է, մշտապես սառը քամիներ են զգացվում։ Քարանձավով անցնում են լայն գետեր։ Նրանցից մեկը՝ Ստիքսը թափվում է ստորգետնյա լիճ՝ Լետա։ Մի ուրիշ գետ, Էխո (Echo River), դուրս է գալիս գետնի երես և արդեն այնտեղ շարունակում ճանապարհը Կանաչ գետ անվանումով։ Մինչև 1990 թ. այդ գետով էքսկուրսիաներ էին կատարվում նավակներով, որոնք դադարեցվել են ֆինանսական և էկոլոգիական նկատառումներից ելնելով։

Քարանձավային գետերում ապրում է եզակի մանր ծովախեցգետին, անաչք ալբինոս։ Այդ տեսակը էնդեմիկ է, այսինքն ոչ մի ուրիշ տեղ չի բնակվում, բացի Մամոնտի քարանձավից։ Բացի այդ կենդանուց այստեղ բնակվում են կույր ձկներ և խեցգետիններ։

Քարանձավն առաջացել է մոտ 10 մլն. տարի առաջ։ Մարդիկ ծանոթ են քարանձավի գոյությանը 6000 տարուց ավելի։ Քարանձավում հայտնաբերված են հնդկացիների մումիաներ, թաղված հնդկացիներ։ Ամերիկացիների կողմից հայտնաբերված է 1797 թ.։ Սկսած 1798 թ. քարանձավի մուտքը գնել են այնտեղ սելիտրայի արտադրություն կազմակերպելու նպատակով։

Բայց հետագայում սելիտրայի գներն ընկան և քանի որ արդեն այնտեղ հայտնաբերվել էր հնդկացու մումիա այն վերածվեց տուրիստական տեսարժան վայրի։ 1838 թ. քարանձավը գնեց մի ստրկատեր, որն իր ստրուկ Ստիվեն Բիշոփին նշանակեց հաճախորդների ուղեկցող։ Այսպիսով Բիշոփը դարձավ քարանձավի առաջին հետազոտողը և շատ հետաքրքիր վայրերի անվանումները հնարեց։ Նա առաջինը անցավ այսպես կոչված Անհատակ փոսը և այդպիսով բացահայտեց, որ քարանձավը շատ ավելի երկար է, քան կարծում էին մինչ այդ։ 40 տարուց ավելի օգտվում էին Բիշոփի քարտեզով, որտեղ նշված էին 16 կմ ձգվող դահլիճներ և անցումներ։

1839 թ. բժիշկ Ջոն Կրոգանը գնեց քարանձավը և ստրուկներին՝ անհաջող փորձ կատարելով այն թոքախտավորների բուժարան դարձնել։ 1941 թ. իշխանություններին և հետաքրքրված մարդկանց հաջողվեց գնել քարանձավի մւտքի շրջակա հողերը և ստեղծել ազգային այգի «Մամոնտի քարանձավ»։ 1954, 1955, 1960 և 1961 թթ-ի գիտարշավները հայտնաբերեցին, որ քարանձավը միանում է մոտակա փոքր քարանձավների հետ՝ Բյուրեղայինի, Անհայտի և Աղիի։ Իսկ 1972 թ. գիտարշավը բացահայտեց, որ Մամոնտի քարանձավից անցում կա դեպի Ֆլինտ-Ռիջ քարանձավային համակարգ, այսպիսով պարզելով, որ Կենտուկիի երկու հիմնական քարանձավային համակարգերը կազմում են մի ամբողջություն։

Այսօր քարանձավի յուրօրինակ գեղեցկությունը հրապուրում է հազարավոր մարդկանց աշխարհի բոլոր երկրներից։‌[փա՞ստ]

Հղումներ[խմբագրել]