Կոսա (լեզու)

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Infoboxforlang.png
Կոսա (լեզու)
Տեսակլեզու
ԵնթադասNguni languages և Բանտու[1]
ԵրկրներFlag of South Africa.svg ՀԱՀ և Flag of Zimbabwe.svg Զիմբաբվե
Խոսողների քանակ7 900 000 մարդ, 8 177 300 մարդ (2011)[2] և 11 000 000 մարդ (2002)[2]
Գրերի համակարգլատինական այբուբեն
IETFxh
ԳՕՍՏ 7.75–97коа 340
ISO 639-1xh
ISO 639-2xho
ISO 639-3xho
Xhosa language Վիքիպահեստում

Կոսա (կհոսա, իսիկոսա), ՀԱՀ պաշտոնական լեզուներից մեկը: Այդ լեզվով խոսում է շուրջ 7,9 միլիոն մարդ (բնակչության շուրջ 18 %-ը), որը համարվում է երկրորդը երկրում (զուլուից հետո): Նրա մերձավոր լեզուներից են զուլուն, սվազին, հարավային նդեբելեն և հյուսիսային նդեբելեն, կոսա լեզվին տիրապետողները հասկանում են այս լեզուներով խոսողներին:

Ընդհանուր տեղեկություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Պատմություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կոսա ժողովրդին այս լեզվով կոչում են amaXhosa, իսկ լեզուն՝ isiXhosa: Կոսա լեզուն գտնվում է բանտու լեզուների տարածման հարավարևմտյան շրջագծում, առավել մոտ տեղական ավանդական կոսայական լեզուների միջավայրին: 1859 թվականին Հենրի Հեա Դագմորի կողմից Աստվածաշունչը թարգմանվեց կոսա լեզվով:

Աշխարհագրական տարածվածություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կոսա լեզվով խոսացողները հիմնականում բնակվում են ՀԱՀ Արևելյան Քեյփի գավառում (նույնիսկ զուլու լեզվով այս գավառի պաշտոնական անվանումը հնչում է որպես KwaXhosa՝ նմանվելով KwaZulu-Natal գավառի անվանման հետ): Կոսա լեզվով են խոսում նաև Արևմտյան Քեյփի գավառում, ներառյալ Քեյփթաունը, Գաուտենգ գավառում և ողջ Հարավային Աֆրիկայում:

Վիկիպեդիան կոսա լեզվով[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Գոյություն ունի Վիքիպեդիա կոսա լեզվով բաժին («Վիքիպեդիա կոսա լեզվով»), առաջին խմբագրումն այստեղ կատարվել է 2003 թվականին: 2018 թվականի օգոստոսի 29-ի տվյալներով բաժնում առկա է 747 հոդված (էջերի ընդհանուր թիվը կազմում է 3138), այնտեղ գրանցված են 7454 մասնակիցներ, որոնցից ոչ մեկն ադմինիստրատորի կարգավիճակ չունի, վերջին 30 օրվա ընթացքում որոշակի գործողություններ են կատարել 22 մասնակիցներ, բաժնի գոյության ընթացքում կատարված սրբագրումների թիվը կազմում է 29796[3]:

Լեզվաբանական բնութագիր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հնչյունաբանություն և հնչակարգություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կոսայի հնչյունաբանական համակարգին բնորոշ է բազմաթիվ հնչյունների և հակադրությունների առկայությունը, որն այնքան էլ բնութագրական չէ բանտու լեզվի համար: Մասնավորապես, կոսա լեզվում բավականին ներկայացված են շչական հնչյունները, որը պայմանավորված է կոսալեզվով խոսողների լայն շփումներով (քանի որ նգուն խմբի բոլոր ժողովուրդները խիստ տարամուսնական են, սովորաբար բանտու տղամարդիկ կնության են վերցնում կոսայի ցեղերի բազմաթիվ կանանց): Կոսա լեզվի (զուլուի հետ միասին) վրա զգալի է եղել կոսայական լեզուների ազդեցությունը (որոշ հաշվարկներով այս լեզվի բառերի մեկ երրորդը պարունակում են շչական հնչյուններ): Բացի այդ, կոսա լեզվում առկա են մի շարք խուլ ռնգային հնչյուններ, որոնք բացակայում են կոսայական լեզուներում, հավանաբար դրանց առկայությունը պայմանավորված է նրանով, որ կոսա լեզվով խոսողները նախորդ ձայնավորի ռնգայնացումը մեկնաբանում են որպես ինքնին ձայնավորի նշան: Բացի այդ կոսան հարուստ է կողմնական հնչյունների շարքով, ներառյալ համեմատաբար հազվագյուտ հանդիպող [ɮ̈] հնչյունը: Խուլ ձայնավորները արտասանվում են թույլ կլլական ըմպանային ձևով: Գոյություն ունեն նաև շնչեղության հակադրություններ:

Ուղղագրություն Միջազգային հնչյունական այբուբեն Ծանոթագրություններ
a [a]
b [ɓ]
bh [bʱ] (m-ից հետո գրվում է b)
c [kǀ] (n-ից հետո գրվում է kc)
ch [kǀʰ]
d [dʱ]
dl [ɮ̈] (n-ից հետո արտասանվում է [dɮʱ])
dy [dʲʱ]
dz [dz] հազվադեպ է հանդիպում
e [ɛ]
f [f]
g [ɡʱ]
gc [ɡǀʱ]
gq [ɡǃʱ]
gr [ɣ̈]
gx [ɡǁʱ]
h [h]
hh [ɦ̤] (հաճախ գրվում է h)
hl [ɬ] (գրվում է tl, n-ից հետո արտասանվում է [tɬ’])
i [i]
j [d̠ʒʱ]
k [k’]
kh [kʰ]
kr [kx’]
l [l]
lh [l̤]
m [m]
mh [m̤]
n [n] (k-ից առաջ արտասանվում է [ŋ])
n’ [ŋ]
nc [ŋǀ]
ngc [ŋǀʱ]
ngq [ŋǃʱ]
ngx [ŋǁʱ]
nh [n̤]
nq [ŋǃ]
nx [ŋǁ]
ny [nʲ]
nyh [n̤ʲ]
o [ɔ]
p [p’]
ph [pʰ]
q [kǃ] (n-ից հետո գրվում է kq)
qh [kǃʰ]
r [r, r̤] (միայն փոխառություններում)
rh [x]
s [s]
sh [ʃ]
t [t’]
th [tʰ]
ths [tsʰ] (երբեմն գրվում է tsh)
tl [tɬ’] (hl տարբերակ n-ից հետո)
ts [ts’]
tsh [tʃ’; tʃʰ] (երկու հնչույթներ՝ [tʃʰ] երբեմն գրվում է՝ thsh)
ty [tʲ’]
tyh [tʲʰ]
u [u]
v [v̤]
w [w]
wh [w̤]
x [kǁ] (n-ից հետո գրվում է kx)
xh [kǁʰ]
y [j]
yh [j̈]
z [z̤]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]