Լիմբիական համակարգ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Գլխուղեղի տեսքը ստորին մասից

Լիմբիական համակարգ, ծայրային, միջանկյալ և միջին ուղեղի մի քանի գոյացություններից կազմված ֆունկցիոնալ համակարգ, որը տեղադրված է տեսաթմբի երկու կողմերում` կիսագնդերի տակ[1]: Լիմբիական համակարգը տեղեկատվություն է ստանում ներքին օրգաններից, այդ պատճառով ստացել է նաև «ընդերային ուղեղ» անվանումը: Լիմբիական համակարգը հնագույն կառույց է, այդ պատճառով կոչվում է նաև պալեոմամալ ուղեղ (հնագույն-կաթնասունային ուղեղ)[2]:

Այս համակարգը մասնակցում է նպատակաուղղված վարքի ձևավորմանը, շարժառիթների (մոտիվացիաների) և հույզերի առաջացմանը, բնազդների իրականացմանը, ուսուցման և հիշողության գործընթացներին, քնի և արթունության պահպանմանը, ապահովում է ներքին միջավայրի հաստատունությունը[3]: Մարդու հուզական վիճակը մեծապես պայմանավորված է լիմբիական համակարգով[4][5]:

Կառուցվածք[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Լիմբիական համակարգը առանձին կառույց չէ, այլ կազմված է տարբեր մասերից. հոտառական կոճղեզից, հոտառական թմբիկից, հիպոկամպից (ծովաձիու գալար), ատամնավոր և հարծովաձիու գալարներից, գոտկագալարներից և այլն[6]: Լիմբիական համակարգի մեջ են ընդգրկվում նաև նոր կեղևի ճակատային բլթերը, նշաձև կորիզը, ենթատեսաթմբի պտկաձև մարմինները, միջին ուղեղի ցանցանման գոյացությունը, տեսաթմբի առաջային կորիզը[7][8][9][10]: Լիմբիական համակարգի գոյացությունների միջև առկա են բազմաթիվ փակ նեյրոնային օղակներ:

Հիմնական նշանակություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Լիմբիական համակարգի կառուցվածք
Լիմբիական ուղեղ

Լիմբիական համակարգը զգացող ազդակներ է ստանում գլխուղեղի տարբեր շրջաններից, հատկապես` ցանցանման գոյացությունից: Միջին ուղեղի հետ ունեցած երկկողմանի կապերի շնորհիվ լիմբիական համակարգը մասնակցում է վեգետատիվ և շարժողական ռեակցիաների կարգավորմանը: Կեղևի կապակցական այն գոտիները, որոնք կապված են լիմբիական համակարգի հետ, կոչվում են լիմբիական կեղև: Սրանց միջոցով լիմբիական համակարգն ընդգրկվում է բարձրագույն հոգեկան ֆունկցիաների կարգավորման գործընթացում, մասնավորապես` վարքի շարժառիթային և հուզական բաղադրիչների ձևավորմանը, երկարատև հիշողության ձևավորմանն ու ուսուցմանը:

Լիմբիական համակարգի տարբեր կենտրոնների միջև եղած օղակաձև կապերն ապահովում են դրդման երկարատև շրջապտույտն այս համակարգի ներսում, որը կարևոր գործոն է սինապսային հեշտացման և հիշողության ձևավորման մեխանիզմում: Լիմբիական համակարգում դրդումը կարող է շրջանառվել կարճ և երկար օղակներով:

Ֆունկցիաներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հուզային գործունեության ժամանակ կարգավորում է վեգետատիվ և մարմնական համակարգերի գործունեությունը, ուշադրության, հուզական նշանակություն ունեցող տեղեկատվության վերարտադրման գործընթացները: Լիմբիական համակարգը մասնակցում է օրգանիզմի հարմարողական վարքագծի, բնազդների, հոմեոստազի, բազմացման գործընթացների իրականացմանը:

Ընդերային ֆունկցիաների կարգավորումը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Լիմբիական համակարգը մասնակցում է ներքին օրգանների աշխատանքի կարգավորմանը: Այս ֆունկցիան իրագործվում է ենթատեսաթմբի միջոցով[11]:

Նշահամալիր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Նշահամալիրն իրականացնում է պաշտպանական, վեգետատիվ, շարժողական, հուզական ռեակցիաներ[12][13][14]: Այն իր կորիզներով պատասխանում է տեսողական, լսողական, հոտառական, մաշկային, ներքին ընկալիչներից հաղորդվող ազդակներին: Նշահամալիրի կորիզների գրգռումը սիրտ–անոթային և շնչառական համակարգերի վրա թողնում է պարասիմպաթիկ ազդեցություն: Նշահամալիրի գրգռումը ճնշում է նաև շնչառությունը, առաջանում են հոտոտելու, լիզելու, ծամելու, թքազատության ռեակցիաներ[15]:

Հիպոկամպ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մարդու ուղղեղի միջաձիգ կտրվածք. կենտրոնում` լիմբիական համակարգը
Հույզերի համար պատասխանատու ուղեղամասեր

Հիպոկամպը (ծովաձիու գալար) լիմբիական համակարգի հիմնական գոյացություններից է: Այն մասնակցում է կողմնորոշման, ուշադրության, ուսուցման ռեակցիաներին: Հիպոկամպի նեյրոնները պատասխանում են լուսային, ձայնային և այլ գրգիռներին: Այն մասնակցում է հիշողության ձևավորմանը, քանի որ նրանում կան բազմաթիվ փոքր ցանցեր, որոնցում ուսուցման գործընթացում շրջանառում է տեղեկատվությունը:

Հույզերի ձևավորում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հույզերի առաջացմամբ լիմբիական համակարգը հեշտացնում է օրգանիզմի հարմարումը միջավայրի փոփոխվող պայմաններին: Հույզերի ձևավորմանը մասնակցում են ենթատեսաթումբը, գոտկագալարն ու նշահամալիրը, ինչպես նաև ճակատային կեղևը[1]:

Նշահամալիրն ազդում է սեռական վարքագծի վրա: Դրա հեռացումից հետո կապիկների մոտ զարգանում է գերսեռազգայունություն, հուզական առեակտիվություն, վախի և զայրույթի բացակայություն: Նման կենդանիները դառնում են շուտ ենթարկվող և հեշտությամբ ընտելանում են: Հիպոկամպի վնասումը նվազեցնում է հուզականությունը, մեծացնում հուզական ռեակցիաներ առաջացնող գրգռիչների շեմքը:

Հույզերի ձևավորմանը լիմբիական համակարգը մասնակցում է նաև հորմոնային տեղաշարժերով: Նշահամալիրի երկարատև գրգռման դեպքում արյան մեջ ավելանում է կորտիկոստերոիդների քանակը[16]:

Հիշողության և ուսուցման ձևավորում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Այս ֆունկցիաներն իրականանում են լիմբիական համակարգում առկա նեյրնային փակ օղակներով, որոնցով շրջանառվող տեղեկատվությունը հիմք է հանդիսանում հիշողության առաջացման համար[17][18]: Էպիլեպսիայի և շիզոֆրենիայի առաջացումը կարող է կապված լինել լիմբիական համակարգի ախտահարման հետ[19]:

Նշահամալիրը նպաստում է ժամանակավոր կապերի առաջացմանը, որոնք կարևոր են հիշողության ձևավորման համար[15]: Հիպոկամպը նպաստում է կարճատև հիշողության անցմանը երկարատևին[20][21]: Հիպոկամպի երկարատև խթանման դեպքում միջնորդանյութի արտազատման ուժեղացման միջոցով հեշտանում է սինապսային հաղորդումը, որին նպաստում է նաև հիպոկամպի նեյրոնների դենդրիտների փշիկների շատացումը: Հիպոկամպի վնասման դեպքում մարդկանց մոտ վերանում է նոր կատարվող իրադարձությունների մտապահումը, սակայն չի խախտվում նախկինում եղած հիշողությունը:

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. 1,0 1,1 Schacter, Daniel L. 2012. Psychology.sec. 3.20
  2. https://www.quora.com/What-is-the-current-scientific-status-of-the-triune-brain-theory-proposed-by-McLean
  3. Blessing WW (1997)։ «Inadequate frameworks for understanding bodily homeostasis»։ Trends in Neuroscience 20 (6): 235–239։ PMID 9185301։ doi:10.1016/S0166-2236(96)01029-6 
  4. Medline Plus Medical Encyclopedia
  5. Ledoux, J., (2003). Synaptic Self. New York: Penguin Books. 0142001783
  6. Princeton Review (29 July 2003). Anatomy Coloring Workbook, Second Edition. The Princeton Review. էջեր 120–. ISBN 978-0-375-76342-7. https://books.google.am/books?id=NiTLf7g1n04C&pg=PA120։ Վերցված է 10 January 2013. 
  7. Broca, P (1878)։ «Anatomie comparee des circonvolutions cerebrales: Le grand lobe limbique et la scissure limbique dans la serie des mammifères.»։ Revue d'Anthropologie 1: 385–498 
  8. «A review of systems and networks of the limbic forebrain/limbic midbrain»։ Progress in Neurobiology 75 (2): 143–60։ 2005։ PMID 15784304։ doi:10.1016/j.pneurobio.2005.01.001 
  9. Swenson, Rand։ «Chapter 9 - Limbic System»։ Վերցված է 9 January 2015 :
  10. «The limbic system»։ Indian Journal of Psychiatry 49 (2): 132–139։ 2007։ PMC 2917081։ PMID 20711399։ doi:10.4103/0019-5545.33264 
  11. Olds J., Milner P. (1954)։ «Positive reinforcement produced by electrical stimulation of septal area and other regions of rat brain»։ J.Comp. Physiolo. Psycholo 47 (6): 419–427։ PMID 13233369։ doi:10.1037/h0058775 
  12. Todorov A., Engell, A. D. (2008)։ «). The role of the amygdala in implicit evaluation of emotionally neutral faces»։ Social Cognitive and Affective Neuroscience 3 (4): 303–312։ PMC 2607057։ PMID 19015082։ doi:10.1093/scan/nsn033 
  13. Markowitsch H.J., Staniloiu, A (2011)։ «Amygdala in action: Relaying biological and social significance to autobiographical memory»։ Neuropsychologia 49 (4): 718–733։ PMID 20933525։ doi:10.1016/j.neuropsychologia.2010.10.007 
  14. Pessoa L. (2010)։ «Emotion and cognition and the amygdale: From "what is it?" to "what's to be done?"»։ Neuropsychologia 48 (12): 3416–3429։ PMC 2949460։ PMID 20619280։ doi:10.1016/j.neuropsychologia.2010.06.038 
  15. 15,0 15,1 Kheirbeck M.A., Hen, R. (2011)։ «Dorsal vs ventral hippocampal neurogenensis: Implications for cognition and mood»։ Neuropsychopharmacology 36 (1): 373–374։ PMC 3055508։ PMID 21116266։ doi:10.1038/npp.2010.148 
  16. Sapolsky Robert M. (2003)։ «Stress and Plasticity in the Limbic System»։ Neurochemical Research 28 (11): 1735–1742։ ISSN 0364-3190։ doi:10.1023/A:1026021307833 
  17. CurlikShors D., Shors T.J. (2012)։ «Training your brain: Do mental and physical (map) training enhance cognition through the process of neurogenesis in the hippocampus?»։ Neuropharmacology 64 (1): 506–14։ PMC 3445739։ PMID 22898496։ doi:10.1016/j.neuropharm.2012.07.027 
  18. Adams, R.D. and Victor, M., Principles of Neurology, 3rd edn., MacGraw-Hill, New York, 1985.
  19. lversen, S.D., Recent advances in the anatomy and chemistry of the limbic system. In M.R. Trimble and E. Zarifian (Eds.), Psychophannacology of the Lhnbic System, Oxford University Press, Oxford, 1984, pp. 1-16.
  20. Eichenbaum H. (2007)։ «Comparative cognition, hippocampal function, and recollection»։ Comparative Cognition & Behavior Reviews 2 (1): 47–66։ doi:10.3819/ccbr.2008.20003 
  21. Spreng R.N., Mar, R. A. (2012)։ «I remember you: A role for memory in social cognition and the functional neuroanatomy of their interaction»։ Brain Research 1428: 43–50։ PMC 3085056։ PMID 21172325։ doi:10.1016/j.brainres.2010.12.024