Լեզվի մահ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Դորոթի Փենթրիթը ավանդաբար համարվում է Կորնական լեզվի վերջին բնիկ խոսողը:

Լեզվաբանության մեջ, լեզվի մահը տեղի է ունենում այն դեպքում, երբ լեզուն կորցնում է իր վերջին լեզվակրին: Ավելի լայն իմաստով, լեզվի ոչնչացումը տեղի է ունենում այն դեպքում, երբ լեզուն այլևս հայտնի չէ նաև երկրորդ լեզվով խոսողներին: Այլ նմանատիպ եզրույթներըն ընդգրկում են «լինգուիսայդ» եզրույթն, որը լեզվի մահն է բնական կամ քաղաքական պատճառներից, և հազվադեպ «գլաթոֆաջի» եզրույթն, որը փոքր լեզվի կլանումը կամ փոխարինումն է խոշոր լեզվով[1][2]:

Լեզվի մահ մի գործընթաց է, որի ընթացքում խոսողների համայնքի լեզվական կարողության մակարդակն իրենց լեզվական բազմազանության մեջ նվազում է, ի վերջո հանգեցնում է նրան, որ չեն լինում լեզվական բազմազանությամբ բնիկ կամ լավ խոսողներ: Լեզվի մահը կարող է ազդելլ ցանկացած լեզվական ձևի վրա՝ ներառյալ բարբառները: Լեզվի մահը չպետք է շփոթել լեզվի կորսստի հետ, որը նկարագրում է անհատի մայրենի լեզվի տիրապետման կորուստը[3]:

Ժամանակակից ժամանակաշրջանում (1500 թվականից սկսած, գաղութատիրության աճից հետո) լեզվի մահը սովորաբար առաջնում է մշակութային յուրացման գործընթացի արդյունքում, որը հանգեցնում է լեզվի փոփոխման և մայրենի լեզվի աստիճանական հրաժարման` ի օգուտ օտար լինգվա ֆրանկայի, հիմնականում եվրոպական երկրներում[4][5][6]:

Ինչ վերաբերում է 2000ական թվականներին, ամբողջ աշխարհում գոյություն ունեն մոտավորապես 7,000 մայրենի լեզվով խոսող լեզուներ: Այս լեզուների մեծ մասն աննշան լեզուներ են, որոնք գտնվում են վերացման վտանգի տակ. Ըստ 2004 թվականինին հրապարակված մի գնահատման ակնկալվում է, որ ներկայում խոսակցված լեզուների մոտ 90% -ը կվերանա մինչև 2050 թվականը[7]:

Տեսակներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մագաթի Քեյի վերջին երեք լեզվակիրները

Լեզվի մահը սովորաբար լեզվական փոփոխության վերջնական արդյունքն է և կարող է դրսևորվել հետևյալ ձևերեցի մեկով՝

  • Աստիճանական լեզվի մահ՝ դանդաղ, ժամանակի ընթացքում
  • Ներքևից վերև լեզվի մահ՝ լեզվի օգտագործման դադարեցումը, բացի հատուկ հանգամանքներից (օրինակ՝ պատարագի լեզուն)
  • Վերևից ներքև լեզվի մահ՝ երբ լեզվական փոփոխությունը սկսվում է բարձր մակարդակի միջավայրում, ինչպիսին կառավարությունն է
  • Արմատական լեզվի մահ՝ լեզվի անհետացումն, երբ բոլոր լեզվակիրները դադարում են խոսել այդ լեզվով
  • Լինգվիսայդ (նաև հայտնի է որպես հանկարծակի մահ, լեզվի ցեղասպանություն, ֆիզիկական լեզվի մահ, կենսաբանական լեզվի մահ)
  • Լեզվի կրճատում՝ լեզվի տիրապետման կորուստ անհատական մակարդակով

Ամենատարածված գործընթացն, որը հանգեցնում է լեզվի մահվան այն է, երբ մեկ լեզվով բանախոսների համայնքը դառնում է երկլեզու մեկ այլ լեզվով և աստիճանաբար փոխում են հավատարմությունը դեպի երկրորդ լեզուն, մինչև նրանք դադարում են օգտագործել իրենց բնօրինակ, ժառանգության լեզուն: Այս լեզվական ձուլման գործընթացը, որը կարող է լինել և՛ կամավոր, և՛ հարկադրված բնակչությանը: Որոշակի լեզուների՝ հատկապես տարածաշրջանային կամ փոքրամասնությունների լեզուների խոսողները, կարող են որոշել հրաժարվել իրենց լեզուներից տնտեսական կամ գործնական հիմքերի վրա ` ի օգուտ լեզուների, որոնք համարվում է որ ունեն ավելի մեծ օգուտ կամ հեղինակություն

Լեզուներն, որոնք ունեն բանախոսների փոքր, աշխարհագրորեն մեկուսացած բնակչություն կարող են մահանալ, երբ իրենց լեզվակիրները վերանում են ցեղասպանության, հիվանդության կամ բնական աղետի պատճառով:

Սահմանում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Լեզուն կարող է հռչակվել մահացած, նույնիսկ եթե վերջին մայրենի խոսողը դեռ չի մահացել: Եթե կան միայն մի քանի ողջ տարեց լեզվակիրներ, և նրանք այլևս չեն օգտագործում լեզուն հաղորդակցության համար, ապա լեզուն արդյունավետորեն մահացած է: Այն լեզուն, որը հասել է կիրառման այսպիսի նվազեցված փուլի, ընդհանուր առմամբ համարվում է մահացող[8]:Աշխարհում խոսվող լեզուներից կեսը չեն ուսուցանվում երեխաների նոր սերնդին[9]: Երբ լեզուն այլևս մայրենի լեզու չէ, այսինքն, եթե ոչ մի երեխա չի ներգրավվում այդ լեզվի մեջ որպես իրենց հիմնական լեզու- փոխանցման գործընթացը ավարտվում է և լեզուն ինքն իրեն չի կարող գոյատևել ներկայիս սերնդից այն կողմ:

Լեզվի մահը հազվադեպ է լինում հանկարծակի դեպք, բայց դանդաղ գործընթաց է, երբ յուրաքանչյուր սերունդը սովորում է լեզուն ավելի ու ավելի քիչ, մինչև նրա կիրառությունը իջեցվում է ավանդական օգտագոծման տիրույթ, ինչպիսիք են պոեզիան և երգը: Սովորաբար լեզվի փոխանցումը մեծահասակներից երեխաներին դառնում է ավելի ու ավելի սահմանափակ, մինչև այն վերջնական շրջանակը, երբ այդ լեզովող խոսող մեծահասակները կմեծացնեն այնպիսի երեխաներ, ովքեր երբեք լեզվին չեն տիրապետի սահուն կերպով: Այս գործընթացի հանգուցալուծման հասած օրինակներից մեկն է Դալմատինյան լեզուն:

Հետևանքները քերականության վրա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Լեզվի կորստի ընթացքում, որին երբեմն լեզվաբանական գրականության մեջ անվանում են հնացած, այն լեզուն որը անհետանում է սովորաբար կրում է փոփոխություններ, քանի որ խոսողները իրենց լեզուն դարձնում են ավելի նման այն լեզվին, որին անցում են կատարում: Այս փոփոխության գործընթացը նկարագրվել է Ապպելի կողմից (1983), երկու կատեգորիաներով, չնայած նրանք փոխադարձաբար բացառիկ չեն: Հաճախ խոսողները փոխարինում են իրենց սեփական լեզվի տարրերը մեկ այլ բանով այն լեզվից, որին անցում են կատարում: Նաև, եթե նրանց ժառանգության լեզուն ունի մի տարր, որը նոր լեզուն չունի, խոսողները կաորող են դուրս մղել այն:

  • չափից դուրս ընդհանրացում,
  • չափից քիչ ընդհանրացում,
  • հնչյունաբանական հակասդրությունների կորուստ,
  • փոփոխականություն,
  • շարադասության փոփխություններ
  • ձևաբանական կորուստ, ինչպիսիք դիտարկվել են Գելական շոտլանդերենում Արևելյան Սադրլենդում, Շոտլանդիա (Դորիան: 1978), մինչդեռ հմուտ խոսողները դեռ օգտագործում էին պատմական հոգնակի կազմությունը, մինչդեռ մասնակի խոսողները օգտագործում էին պարզ ածանցում կամ չէին ներառում որևէ հոգնակի կազմություն ընդհանրապես:
  • սինթետիկ ձևաբանական-շարահյուսությունը կարող է դառնալ ավելի վերլուծական,
  • շարահյուսության կորուստ(օրինակ՝ բառային կատեգորիաներ, բարդ կառուցվածքներ),
  • բառակազմության արդյունավետության կորուստ,
  • ոճի կորուստ, ինչպիսին է օրինակ ծիսական խոսքի կորուստը[10],
  • ձևաբանական աստիճանավորում[11],
  • անալոգիական աստիճանավորում:

Լեզվի վերակարևորում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Լեզվի վերակենդանացումը փորձ է դանդաղեցնելու կամ հակադարձելու լեզվի մահը: Լեզվի վերակենդանացման ծրագրերը ընթացքի մեջ են շատ լեզուներում, և ունեն տարբեր աստիճանի հաջողություն:


Իսրայելում եբրայերենի վերածնունդը միակ օրինակն է, երբ լեզուն ձեռք է բերել նոր մայրենի լեզվով խոսողներ, այն բանից հետո երբ երկար ժամանակահատված անհետացած է եզել ամենօրյա կիրառությունից՝ օգտագործվելով միայն որպես ծիսակատարությունների լեզու[12]: Նույնիսկ եբրայերենի դեպքում, կա մի տեսություն, որը պնդում է, որ «եբրայերենի վերածնունդն անողներն, ովքեր ցանկանում էին մաքուր եբրայերեն խոսել, ձախողվեցին: Արդյունքը հրաշալի և բազմակողմանի իսրայելական լեզուն է, որն ոչ միայն բազմաշերտ է, այլ նաև բազմաղբյուր: Կլինիկորեն մահացած լեզվի վերածնունդն անհավանական կլինի առանց վերածնողների մայրենի լեզվի կամ լեզուների հետ խաչասերման»[13]:

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. Zuckermann, Ghil'ad, "Stop, revive and survive", The Australian Higher Education, June 6, 2012.
  2. Calvet, Jean-Louis. 1974. Langue et colonialisme: petit traité de glottophagie. Paris.
  3. Crystal, David (2000) Language Death. Cambridge, UK: Cambridge University Press. p. 19
  4. Byram, Michael; Hu, Adelheid (2013-06-26). Routledge Encyclopedia of Language Teaching and Learning. Routledge. ISBN 1136235531.
  5. Walt, Christa Van der (2007-05-01). Living Through Languages: An African Tribute to René Dirven. AFRICAN SUN MeDIA. ISBN 9781920109707.
  6. Hall, Christopher J.; Smith, Patrick H.; Wicaksono, Rachel (2015-05-11). Mapping Applied Linguistics: A Guide for Students and Practitioners. Routledge. ISBN 1136836233.
  7. Study by language researcher, David Graddol". MSNBC. 2004-02-26. Retrieved 2012-03-22. Ian on Friday, January 16, 2009 61 comments (2009-01-16). "Research by Southwest University for Nationalities College of Liberal Arts". Chinasmack.com. Retrieved 2012-03-22.. Ethnologue records 7,358 living languages known,"Ethnologue". Ethnologue. Archived from the original on October 5, 2001. Retrieved 2012-03-22. but on 2015-05-20, Ethnologue reported only 7,102 known living languages; and on 2015-02-23, Ethnologue already reported only 7,097 known living languages.
  8. Crystal, David (2000) Language Death. Cambridge, UK: Cambridge University Press. p. 19
  9. Crystal, David (2000) Language Death. Cambridge, UK: Cambridge University Press. p. 19
  10. Knowles-Berry, Susan (Winter 1987). "Linguistic decay in Chontal Mayan: the speech of semi-speakers". Anthropological Linguistics. 29 (4): 332–341. JSTOR 30028108.
  11. Dorian, Nancy C. (September 1978). "Fate of morphological complexity in language death: Evidence from East Sutherland Gaelic". Language. 54 (3): 590–609. doi:10.1353/lan.1978.0024. JSTOR 412788.
  12. Hinton, Leanne; & Hale, Ken (eds.). 2001. The Green Book of Language Revitalization in Practice. San Diego: Academic Press.
  13. Zuckermann, Ghil'ad, "Aboriginal languages deserve revival" Archived 2009-09-23 at the Wayback Machine., The Australian Higher Education, August 26, 2009.

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]