Եվա Կլյայն

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Եվա Կլյայն
Nci-vol-8175-300 George Klein.jpg
Ծնվել էհունվարի 22, 1925(1925-01-22) (94 տարեկան)
Բուդապեշտ, Հունգարիայի Թագավորություն
ՔաղաքացիությունFlag of Sweden.svg Շվեդիա[1]
Flag of Hungary.svg Հունգարիա[1]
Մասնագիտությունբժիշկ և կենսաբան
Հաստատություն(ներ)Կորոլինգյան ինստիտուտ
ԱնդամակցությունՇվեդիայի թագավորական գիտությունների ակադեմիա և Հունգարիայի գիտությունների ակադեմիա
Ալմա մատերԲուդապեշտի համալսարան
ՊարգևներWilliam B. Coley Award? Բյորկենի մրցանակ և Eric K. Fernströms Nordiska Pris?[2]
Ամուսին(ներ)George Klein?

Եվա Կլյայն (հունգ.՝ Eva Klein, հունվարի 22, 1925(1925-01-22), Բուդապեշտ, Հունգարիայի Թագավորություն), հունգարացի-շվեդ գիտնական-իմունոլոգ, 1960-ական թվականներից հայտնի է որպես բնական կործանարար բջիջների առաջին հայտնագործողներից մեկը [2][3]

Կենսագրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Վաղ տարիներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Եվա Ֆիշերը ծնվել է 1925 թվականի հունվարի 22-ին, Հունգարիայի մայրաքաղաք Բուդապեշտում, հարուստ հրեական ընտանիքում: Հաճախել է մասնավոր դպրոց, որտեղ հետաքրքրություն է ցուցաբերել սպորտի, թատրոնի և գիտության նկատմամբ: Նրան ոգեշնչել է Մարի Կյուրիի կյանքն ու գործունեությունը: Մասնագիտության ընտրությունը զգալիորեն սահմանափակ էր երկրում այդ ժամանակվա քաղաքական իրավիճակում հրեական արմատներով աղջկա համար: Հունգարիայում այդ տարիներին ուժեղացան հակասեմիտիզմը և հրեաների հետապնդումները, և արդյունքում, պետությունը գրավվեց Երրորդ Ռեյխի կողմից գրեթե այն պահին, երբ Ֆիշերը ավարտեց միջնակարգ դպրոցը: Եվա Ֆիշերը սովորել է Բուդապեշտի համալսարանին կից բժշկական դպրոցում, Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի տարիներին՝ 1944-1945 թվականներին, նա և իր ընտանիքի մի քանի անդամներ կարողացան գոյատևել՝ թաքնվելով համալսարանի հյուսվածքաբանության ինստիտուտում: Նրանց օգնեց «աշխարհի ժողովուրդների բարեպաշտ» Յանոս Շիրմայը, որը, ի թիվս այլ բաների, փաստաթղթեր կեղծեց նրանց ընտանիքի համար: Մի պահ Ֆիշերը հրաժարվեց բժշկական ուսումնասիրություններից թատրոն ընդունվելու նպատակով, բայց շուտով վերադարձավ բժշկության բնագավառ: Եվան ամուսնացավ բժշկականի ուսանող Գեորգ Կլյայնի հետ և 1947 թվականին Հունգարիայից տեղափոխվեց Շվեդիա: 1955 թվականին նա ավարտեց Ստոկհոլմի Կարոլինսկա ինստիտուտի բժշկական ֆակուլտետը: Բացի այդ, Կլյայնը հետագայում արժանացավ Նեբրասկա համալսարանի (1993) և Օհայոյի նահանգի համալսարանի (2003) պատվավոր գիտական աստիճանի:

Հետազոտողի կարիերա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1948 թվականին Կլյայնը դառնում է Կարոլինսկա ինստիտուտի դոցենտ, իսկ 1979 թվականին արժանանում է պրոֆեսորի կոչման: 1948 թվականին նա սկսեց իր սեփական հետազոտությունները, որը խրախուսվում էր Կարոլինսկա ինստիտուտի հետազոտությունների և բջջային գենետիկայի բաժնից Թորբյորն Կասպերսոնի կողմից: Իր գործունեության ընթացքում Կլյայնը սերտորեն համագործակցել է ամուսնու հետ մասնագիտական ոլորտում: Իր գործունեության ընթացքում Եվա Կլյայնը հրատարակել է ավելի քան 500 հոդված, ինչպես նաև աշխատել «Seminars in Cancer Biology» գիտական հանդեսի խմբագիր:

Հետագա տարիներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Թոշակի անցնելուց հետո Կլյայնը շարունակում էր հնարավորության սահմաններում աջակցել ուսանողներին, և նույնիսկ իր փոքրիկ հետազոտական խմբի հետ մի շարք ուսումնասիրություններ կատարում: Նրա մյուս հետաքրքրությունը հունգարական պոեզիայի շվեդերեն թարգմանությունն էր: 2015 թվականի նոյեմբերին շվեդական ռադիոյին տված հարցազրույցում նա նշում է, որ աշխատանքը օժանդակում է իր ուժերին կյանքի 90-րդ տարում:

Ընտանիք[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Եվայի և Ջորջ Կլյայնները երեք երեխա են ունեցել, ավագ որդին դարձավ մաթեմատիկոս է, իսկ երկու դուստրերը` բժիշկ և դրամատուրգ: Ինքը` Եվա Կլյայնը, իր թեզը պաշտպանել է երկրորդ երեխայով հղիության ութերորդ ամսում: Նա պնդում էր, որ ամուսինը երբեք ժամանակ չի ունեցել տնային տնտեսությամբ կամ երեխաների խնամքով զբաղվելու համար:

Հիմնական նվաճումներ և պարգևներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կլյայնների ընտանիքը, համատեղ և առանձին, իրականացրել են լայնածավալ նորարարական աշխատանքներ քաղցկեղի իմունոլոգիայի բնագավառում՝ պատասխանելով մի շարք հարցերի, թե ինչպես քաղցկեղի բջիջների չարորակ գոյացությունները կարող են բուժվել նորմալ բջիջների գեների միջոցով:

1960-ականներին Եվա Կլյայնը մշակեց ր զարգացրեց բջջային գծեր Բուրկիթի լիմֆոմայի բջջային գծերը, որոնք այսօր էլ շարունակում են օգտագործվել: 1970-ականներին Կլյայնի խմբերը հետազոտեցին, թե արդյոք գոյություն ունի փոխկապակցվածություն լիմֆոցիտների և հակաուռուցքային ռեակցիաների միջև: Ընդ որում, Եվան ուսումնասիրեց մի բնագավառ, որին այլ հետազոտողներ առանձնակի կարևորություն չէին տալիս: Հետազոտությունների արդյունքում նա բացահայտեց եզակի տիպի, ցիտոտոքսիկության համար պատասխանատու լիմֆոցիտներ (սպիտակ բջիջներ), որոնք ընդունակ են ոչնչացնել (սպանել) ուռուցքային բջիջները կամ վիրուսներով վարակված բջիջները: Կլյայնը դրանց անվանեց «բնական սպանիչներ»:

Կլյայնը վաղուց հետաքրքրվում էր վիրուսաբանությամբ և իմունաբանությամբ, ուսումնասիրելով Բուրկիթի լիմֆոմայում Էպշտեյն-Բարի վիրուսի դերը: 1987 թվականին նա դարձել է Շվեդիայի գիտությունների թագավորական ակադեմիայի անդամ, իսկ Հունգարիայի գիտությունների ակադեմիան նրան ընդունեց իր շարքերը 1993 թվականին: 2013 թվականին նա ստացավ քաղցկեղի հետազոտությունների ամերիկյան ասոցիացիայի մրցանակ[3][4]:

1975 թվականին Ամերիկայի քաղցկեղի հետազոտական ինստիտուտը հիմնադրել է Ուիլյամ Բ. Քոուլիի մրցանակը` հիմնական և ուռուցքային իմունոլոգիայի բնագավառում կատարված հետազոտությունների համար, մրցանակի են արժանացել 16 գիտնականներ, որոնք համարվել են «քաղցկեղի իմունոլոգիայի հիմնադիրներ», այդ թվում և Կլյայն ընտանիքի երկու ներկայացուցիչներ: Նրանց մրցանակում նշվում էր «մկների վրա ուռուցքային հատուկ հակագեների հայտնաբերումը, մարդու քաղցկեղի առավել ամբողջական իմունաբանական վերլուծությունը` Բուրկիթի լիմֆոման»[5][6]:

2005 թվականին՝ Կլյայնի 80-ամյակի կապակցությամբ, Կարոլինսկա ինստիտուտի գիտնականները ստեղծեցին Ջորջ և Եվա Կլյան հիմնադրամը: 2010 թվականին Կլյայնին շնորհվեց Կարոլինսկա ինստիտուտի բժշկական հետազոտությունների արծաթե մեդալ:

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Գրականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Hargittai, Magdolna Women Scientists: Reflections, Challenges, and Breaking Boundaries. — Oxford University Press, 2015. — ISBN 978-0199359981
  • About the George and Eva Klein Foundation // GE Klein Foundation. — 2016.