Բենջամին Ֆրանկլինի էֆեկտ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search

Բենջամին Ֆրանկլինի էֆեկտ, հոգեբանական էֆեկտ, ըստ որի՝ այն դեպքում, երբ ինչ-որ մեկն ուրիշի համար լավ արարք է կատարել, ավելի հավանական է, որ նրան նորից կօգնի, քան թե այն դեպքում, եթե իրեն օգնած լինեին: Այլ կերպ ասած՝ անձն ավելի շուտ կօգնի այն մարդուն, ում ինքն է երբևէ լավություն արել, քան նրան, ով իրեն է օգնել: Դա կարող է բացատրվել նրանով, որ մեր ուղեղը որպես այդ օգնության պատճառ դիտարկում է տվյալ անձի նկատմամբ մեր դրական վերաբերմունքը: Դիտվում է նաև հակառակը. երբ մենք ատում ենք այն մարդուն, ում վատ ենք վերաբերվել. դա արվում է, որպեսզի արդարացնենք մեր վատ արարքը[1]:

Առաջ է քաշվել տեսակետ, ըստ որի՝ այն զինվորները, ովքեր մարտական գործողությունների ժամանակ սպանում են թշնամուն, հետագայում ատում են նրանց, որովհետև այդ հոգեբանական քայլն օգնում է «նվազեցնել սպանության դիսոնանսը»[1]:

Բենջամին Ֆրանկլինի էֆեկտն «այն բանի արդյունքն է, որ յուրաքանչյուրի մեջ ձևավորվում է անձնավորություն, ով ինքն իրեն պաշտպանում է, ուստի սեփական կյանքի պատմության մեջ ցանկացած անհամապատասխանություն վերագրվում է, խմբագրվում և վերամեկնաբանվում»[2]:

Էֆեկտի ուսումնասիրություն Բենջամին Ֆրանկլինի կողմից[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հոգեբանական էֆեկտն իր անվանումն ստացել է ի պատիվ Բենջամին Ֆրանկլինի: Իր ինքնակենսագրության մեջ նա ցիտում է հետևյալ միտքը, որն անվանել է «հին ասույթ».

Aquote1.png Նա, ով մի անգամ ձեզ լավություն է արել, ավելի հավանական է, որ նորից կօգնի, քան նա, ում դուք ինքներդ եք օգնել[3]: Aquote2.png

Իր ինքնակենսագրականում Ֆրանկլինը մեկնաբանում է, թե 18-րդ դարում Փենսիլվանիայի գլխավոր ասամբլեայում ծառայելիս ինչպես է վերաբերել իր մրցակից-օրենսդրի թշնամանքին.

Aquote1.png Իմանալով, որ նրա գրադարանում կա մի շատ հետաքրքիր և հազվադեպ հանդիպող գիրք՝ ես նրան գրություն ուղարկեցի՝ հայտնելով այն կարդալու իմ ցանկության մասին և խնդրելով գիրքը մի քանի օրով ինձ տրամադրել: Նա անմիջապես ուղարկեց գիրքը, և ես մոտավորապես մեկ շաբաթ անց այն վերադարձրի ևս մեկ գրությամբ, որտեղ ջերմագին շնորհակալություն էի հայտնում նրա ծառայության համար: Երբ մենք հաջորդ անգամ Պալատում հանդիպեցինք, նա սկսեց խոսել ինձ հետ, ընդ որում, բավականին սիրալիր, ինչը նախկինում երբեք չէր եղել: Հետագայում ևս նա մշտապես պատրաստակամություն էր հայտնում օգնել ինձ տարբեր իրավիճակներում, ուստի շուտով մենք դարձանք ընկերներ, և մեր ընկերությունը շարունակվեց մինչև նրա կյանքի վերջը: Aquote2.png

Հետազոտություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1969 թվականին Էկկերը և Լենդին անցկացրին մի հետազոտություն. ուսանողներին հրավիրեցին մասնակցելու «Հարցեր և պատասխաններ» մրցույթին, որտեղ կարող էին գումար վաստակել: Մրցույթի ավարտից հետո հետազոտողը հաղթող ուսանողների մեկ երրորդին խնդրեց վերադարձնել գումարը՝ հիմնավորելով, որ հաղթողներին պարգևատրելու համար նա գումար էր ներդրել իր սեփական գրպանից, իսկ հիմա ֆինանսական խնդիրներ ունի: Հետազոտվողների մյուս մասին գումարը վերադարձնելու խնդրանքով դիմեց քարտուղարը՝ բացատրելով, որ հոգեբանության բաժնի ֆինանսական միջոցները սուղ են: Հետազոտվողների վերջին խմբին չառաջարկեցին գումարը վերադարձնել: Դրանից հետո բոլոր երեք խմբերին էլ հարցրին, թե որքանով է իրենց դուր եկել հետազոտողը: Ամենաշատը նրան հավանել էր առաջին խումբը, իսկ ամենաքիչը՝ երկրորդ: Ենթադրվում է, որ միջնորդի օգնությամբ գումարը վերադարձնելու խնդրանքը նվազեցրել էր նրանց դրական վերաբերմունքը հետազոտողի նկատմամբ, այն դեպքում, երբ ուղիղ խնդրանքը այն ավելացրել էր[1]:

1971 թվականին հոգեբաններ Ջոն Շոպլերը և Ջոն Կոմպերը Հյուսիսային Կարոլինայի համալսարանում անցկացրին գիտափորձ:

Հետազոտվողները ստուգում էին մասնակիցների թեստերը, ովքեր ներկայացել էին որպես այլ մասնակիցներ: Սուբյեկտներին նախապես ասել էին, որ աշակերտները պետք է դիտեն ուսուցիչներին, ովքեր երկար փայտերով թխկթխկացնում էին փայտե խորանարդներին: Այնուհետև հետազոտվողներին խնդրեցին կրկնել գործողությունը: Յուրաքանչյուր ուսուցիչ երկու հոգու հետ պետք է կիրառեր ուսուցման երկու տարբեր մեթոդ: Մի դեպքում ուսուցիչը խրախուսում էր ուսանողին, երբ նա գործողությունները անսխալ էր կատարում: Մյուս դեպքում ուսուցիչը վիրավորում և քննադատում էր փորձարկվողին, եթե նա սխալվում էր: Այնուհետև ուսուցիչները լրացրին հարցաթերթ, որտեղ ներառված էին հարցեր այն մասին, թե որքան գրավիչ (որպես մարդ) և համակրելի էին նրանց համար փորձարկվողները: Գիտափորձի արդյունքում քննադատության արժանացած սուբյեկտները գնահատվել էին որպես պակաս համակրելի, քան նրանք, ովքեր աջակցություն և խրախուսանք էին ստացել: Մասնակիցների նկատմամբ դասավանդողների վերաբերմունքը ձևավորվել էր նրանց հանդեպ հենց իրենց վերաբերմունքով[2]:

Էֆեկտը՝ որպես կոգնիտիվ դիսոնանսի օրինակ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Բենջամին Ֆրանկլինի էֆեկտը որպես օրինակ ներկայացվել է կոգնիտիվ դիսոնանսի (իմացական աններդաշնակություն) տեսության շրջանակներում, որտեղ ասվում է, որ մարդիկ վերակառուցում են իրենց վերաբերմունքը կամ վարքագիծը, որպեսզի չեզոքացնեն իրենց մտքերի, վերաբերմունքի կամ գործողությունների միջև առկա լարվածությունը և դիսոնանսը: Այս էֆեկտի դեպքում աններդաշնակությունն առաջանում է ուրիշ մարդու նկատմամբ բացասական վերաբերմունքի և այն գիտակցման արդյունքում, որ տվյալ մարդը բարեհաճ է[4][5]: Մի գիտական բլոգեր այդ էֆեկտը մեկնաբանել է հետևյալ կերպ.

Aquote1.png Ինքնաընկալման ժամանակակից տեսությունը նշում է, որ մեր ուղեղը հանդես է գալիս որպես կողմնակի դիտող, մշտապես հետևում է, թե ինչ ենք մենք անում, այնուհետև բացատրություններ է հորինում այն արարքների համար, որոնք հետագայում ներգործում են մեր մասին պատկերացումների վրա: Մեր ուղեղը չի սիրում, երբ մեր գործողությունները չեն համապատասխանում մեր մասին ունեցած համոզմունքներին: Այդ իրավիճակը սովորաբար կոչվում է կոգնիտիվ դիսոնանս: Եվ այսպես, երբ ձեր վարքագիծը հակասում է ձեր համոզմունքներին (օրինակ՝ եթե ինչ-որ մեկին, ում չեք համակրում, լավություն եք անում, կամ, ընդհակառակը, վատություն եք անում մեկին, ում մասին պետք է հոգ տանեք), այդ կոնֆլիկտը ձեր ուղեղում անմիջապես տագնապալի ազդանշաններ է առաջացնում: Այդպիսի իրավիճակների համար ուղեղն ունի շատ խելացի պատասխան. փոխում է ձեր ընկալումը, որպեսզի մեղմի կոնֆլիկտը և վերացնի տագնապի ազդանշանը[6]: Aquote2.png

Կիրառություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Նշվել է, որ Բենջամին Ֆրանկլինի էֆեկտը շատ արդյունավետ կարող է լինել գործընկերների փոխհարաբերությունները լավացնելու համար[7]:

Առևտրի ոլորտում այս էֆեկտը կարող է կիրառվել ցանկալի հաճախորդի հետ փոխըմբռնման մթնոլորտ ստեղծելու նպատակով: Հավանական հաճախորդին օգնություն առաջարկելու փոխարեն վաճառողը կարող է պարզապես նրանից օգնություն խնդրել:

Aquote1.png Խնդրեք հաճախորդին ձեզ հետ կիսել իր մտքերն այն մասին, թե իր կարծիքով ինչն է այդ պահին համարվում շուկայում առաջատարը, կամ որ արտադրանքներն իր համար հետաքրքիր կլինեն անգամ մի քանի տարի անց: Այս չվճարվող, մաքուր ծառայությունը կարող է առաջացնել համակրանքի մթնոլորտ, որը կմեծացնի հետագայում ավելի շատ վաստակելու և ներդրումներ անելու ձեր կարողությունը[8]: Aquote2.png

Բենջամին Ֆրանկլինի էֆեկտը կարելի է դիտարկել նաև ղեկավարի և ենթակայի փոխհարաբերություններում, սակայն ղեկավարի համանուն հետաքրքրություններին ակտիվորեն պատասխանելու փորձը կարող է ունենալ նաև հակառակ ազդեցությունը, քանի որ դերերի փոփոխությունը և անտեղի օգնությունը ղեկավարին կարող են դնել անհարմար իրադրությունում[8]:

Այս էֆեկտը ներկայացվել է նաև Դեյլ Քարնեգիի «Ինչպես ձեռք բերել բարեկամներ և ազդել մարդկանց վրա» բեսթսելլերում: Քարնեգին ծառայություն մատուցելու խնդրանքը մեկնաբանում է որպես «շողոքորթության մեղմ, սակայն արդյունավետ ձև»: Ինչպես հեղինակն է նշում, երբ մենք խնդրում ենք մեր գործընկերոջը մեզ որևէ ծառայություն մատուցել, այդ կերպ մենք ազդարարում ենք, որ մեր կարծիքով նա ունի ինչ-որ բան, որը մենք չունենք՝ լինի դա ավելի շատ ինտելեկտ, գիտելիք, հմտություն կամ այլ բան: Դա ևս մեկ միջոց է սեփական հիացմունքը և հարգանքն արտահայտել մեկի նկատմամբ, ով նախկինում ձեզ գուցե չի էլ նկատել: Դա անմիջապես նրա աչքերում բարձրացնում է ձեր հեղինակությունը և նրա մեջ առաջացնում ձեզ նորից օգնելու ցանկություն, քանի որ անկեղծորեն սկսում եք դուր գալ նրան[7]:

Շների վարժեցման օրինակով ցույց է տրվել, որ Բենջամին Ֆրանկլինի էֆեկտը գործում է նաև ընտանի կենդանիների հետ հարաբերություններում: Այն, թե մարզումների ժամանակ ինչպես եք վարվում ձեր շան հետ, ներգործում է նրա՝ որպես անհատի նկատմամբ ձեր վերաբերմունքի վրա: Երբ շան համար որևէ լավ բան եք անում, օրինակ՝ անուշեղեն եք տալիս, շոյում եք կամ խաղում, արդյունքում սկսում եք ավելի շատ սիրել նրան: Նկատվում է նաև հակառակը. եթե սկսեք կոպիտ բառեր օգտագործել կամ հարվածել շանը, նրա հանդեպ ձեր սերը կսկսի նվազել[6]:

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. 1,0 1,1 1,2 «Ben Franklin Effect»։ Changing Minds։ Վերցված է 15 December 2016 
  2. 2,0 2,1 McRaney David։ «The Benjamin Franklin Effect»։ You Are Not So Smart։ You Are Not So Smart։ Վերցված է 15 December 2016 
  3. From The Autobiography of Benjamin Franklin, page 48 Архивировано 18 января 2015 года
  4. Paul Henry Mussen, Mark R. Rosenzweig & Arthur L. Blumenthal (1979). Psychology: an introduction, p.403. University of Michigan. ISBN 0-669-01672-1
  5. Tavris Carol, Elliot Aronson (2008)։ Mistakes were made (but not by me)։ Pinter and Martin։ էջեր 28–29։ ISBN 978-1-905177-21-9 
  6. 6,0 6,1 «The Ben Franklin Effect»։ Վերցված է 15 December 2016 
  7. 7,0 7,1 «Get Others to Like You: The Benjamin Franklin Effect»։ Manage Train Learn։ Վերցված է 15 December 2016 
  8. 8,0 8,1 Dalton Steve (January 17, 2014)։ «Harness the Ben Franklin Effect, Boost Your Career»։ The Huffington Post։ Վերցված է 15 December 2016 

Տես նաև[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Գրականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]