Աստվածահայտնություն

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Մոգերի երկրպագությունը Մուրիլյոյի նկարում
Ջոտտո: Աստծո մկրտությունը
Մոգերի գալուստը: Խճանկար Սանտ-Ապոլլինարե-Նուովոյում
Ջրի օրհնություն Գաբրովոյում, Բուլղարիա

Աստվածահայտնություն (հուն․՝ ΘεοφάνιαԹեոֆանիա), ավելի հին անվանումը` Հայտնություն (հուն․՝ Επιφάνια — Էպիֆանիա), մեկ այլ անվանում` Լուսավորություն (հուն․՝ Φώτως), քրիստոնեական հին տոներից մեկն է (Զատկի և Պենտեկոստեի շարքում), որը նվիրվել է Հիսուս Քրիստոսի ծննդյանը և դրան ուղեկցող իրադարձություններին, ինչպես նաև Հորդանանում Հիսուս Քրիստոսի մկրտությանը [1][2]: Աստվածահայտնության վերաբերյալ առաջին տեղեկությունները վերաբերում են 2-րդ դարին և հիշատակում են գնոստիկներին և Կլիմենտ Ալեքսանդրացուն:

Պատմության ընթացքում տոնը կրել է բազմաթիվ փոփոխություններ (մասնավորապես Սուրբ Ծնունդը դարձել է առանձին տոն), որի արդյունքում ներկայումս պատմական եկեղեցիները տոնում են տարբեր ձևերով:

Պատմություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

«Επιφάνια» (Էպիֆանիա) բառը կապվում էր Քրիստոսի հայտնության, այսինքն՝ նրա ծննդյան փաստի հետ[2]: Նախապես տոնը նվիրվել է ավետարանական 3 իրադարձությունների` Քրիստոսի ծնունդին, Մոգերի երկրպագությանը, ինչպես նաև Քրիսոսի մկրտությանը Հորդանանում: Տոնը նշվում էր հունվարի 6-ին: Աստվածահայտնության տոնի մասին խոսվում էր օրինակ Գրիգոր Հրաշագործի, Գրիգոր Նազիանզացու քարոզներում և հին դասախոսություններում[3].

Տոնին վերաբերող առաջին տեղեկությունները վերաբերում են 2-րդ և 3-րդ դարերին[4][5]: IV դարի սկզբում Աստվածահայտնության տոնակատարությունը լայն տարածում է գտնում Արևելքում, իսկ մի փոքր ավելի ուշ՝ Արևմուտքում: Նույն դարի սկզբին Արևմուտքում և Արևելքում Քրիստոսի Ծնունդը առանձնանում է որպես ինքնուրույն տոն:

Տոնի ամսաթիվը և իմաստը պահպանվել է Հայ առաքելական եկեղեցում, որը չի ընդունում 451 թվականի Քաղկեդոնի ժողովի որոշումները, իսկ արդեն 6-րդ դարում Ներսես 2-րդ կաթողիկոսը վերջնականապես ընդունում է որոշում Քրիստոսի ծնունդն ու մկրտությունը նույն օրը տոնելու մասին[6]

4-5-րդ դարերում եկեղեցում սկսում են Քրիստոսի ծնունդը նշել դեկտեմբերի 25-ին, իսկ Աստվածահայտնությունը` հունվարի 6-ին, որպես հիշատակություն մոգերի գալստյան և Քրիստոսի մկրտության: Այնուամենայնիվ, հռոմեացի պատմիչ Դիոն Կասսիոսը նկարագրում է, որ Եգիպտոսում 5-րդ դարում շարունակում էին տոները նշել միասին` հունվարի 6-ին[7].

Միջնադարում ողղափառ եկեղեցու հետևորդները տոնը կոչեցին «Θεοφάνια» (Թեոֆանիա), իսկ կաթոլիկները` Manifestatio (Հայտնություն):

Տոնի իմաստի հետագա զարգացումը ուղղափառների և կաթոլիկների մեջ տարբեր ձևերով ընթացավ: Ուղղափառների մոտ, Էպիֆանիա տոնը ավելի շատ կապվում էր Մկրտության հետ և կորցնում կապը Սուրբ Ծննդյան իրադարձությունների հետ: Ներկայումս ուղղափառների մոտ Աստվածահայտնությունը և Մկրտությունը ունեն տարբեր անուններ մեկ տոնի համար: Այդ կապակցությամբ ուղղափառների մոտ առաջանում է «Աստվածահայտնություն» բառի նոր մեկնաբանություն (որը բացակայում էր հնում)` որպես Աստծո հայտնություն Մկրտության ժամանակ ամբողջությամբ (Աստված Որդին մկրտվեց, Աստված Հայրը խոսեց երկնքից, Աստված Սուրբ Հոգին իջավ աղավնու ձևով):

Կաթոլիկության մեջ, ընդհակառակը, Աստվածահայտնություն տոնը ավելի ու ավելի էր կապվում ավետարանական իրադարձությունների հետ, հիմնականում` Մոգերի երկրպագության: Վատիկանի երկրորդ ժողովի իրականացրած պատարագային փոփոխությունից հետո հռոմեացիների մոտ նշվում է Աստվածահայտնության հաջորդ կիրակի օրը, մինչդեռ ավանդապաշտ կաթոլիկները շարունակում են այն տոնել հունվարի 13-ին: Սխալ կլիներ ասել, որ սրանով լատինական ծեսում մկրտության տոնը ամբողջովին առանձնացվել է Աստվածահայտնություն տոնից: Պատարագային տարվա շրջանակներում դրա բովանդակության մեջ աստիճանաբար փոփոխություններ են կատարվում: Այսպես, օրինակ՝ Աստվածահայտնությունից հետո երկրորդ կիրակի օրը կարդում են ավետարանի՝ Կանայի հարսանիքի մասին հատվածը: Այս իրադարձությունը հիշատակվում է նաև տոնի պատարագային տեքստերում (տե'ս Մատինների և Վեսպերի վրա գտնվող հակատիպերը)[8][9].

Ժամանակակից տոնակատարություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Հին արևելյան եկեղեցիներ - հունվարի 6, «Աստվածահայտնություն» -Քրիստոսի ծննդյան, մոգերի երկրպագության և մկրտության հիշատակություն: Առանձին տոներ գոյություն չունեն: Ղպտիների ուղղափառ եկեղեցին տոնում է միասնական Աստվածահայտնության տոնը հունվարի 7-ին:
  • Ուղղափառներ - հունվարի 7 կամ դեկտեմբերի 25, Քրիստոսի ծնունդ, Աստվածահայտնություն - հունվարի 6 կամ 19-ը: Ուղղափառները պատարագի համար օգտագործում են հուլյան տոմարը կամ նոր հուլյան օրացույցը: 20-21-րդ դարերում հուլյան տոմարի հունվարի 6-ը համապատասխանում էր գրիգորյան տոմարի հունվարի 19-ին, իսկ դեկտեմբերի 25-ը` հունվարի 7-ին:
  • Հռոմեացի կաթոլիկներ - դեկտեմբերի 25, Քրիստոսի ծնունդ, հունվարի 6 - Աստվածահայտնություն (մոգերի գալուստը), հունվարի 6-ին հաջորդող կիրակի օրը` Մկրտություն:

Ավանդույթներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Բուլղարիայում և Ռուսաստանում Աստվածահայտնության տոնին օրհնում են ջուրը: Երբեմն օծումը կատարվում է սառույցի մեջ փորված անցքերում, որոնք կոչվում են «հորդանան»` ի հիշատակ Հորդանանում Քրիստոսի մկրտության: Այս սառցե անցքերի մեջ լողանալու ավանդույթ էլ կա:
  • Կաթոլիկ եկեղեցիներում, Աստվածահայտնության տոնի առթիվ, օծում են ջուրը, կավիճը և խունկը: Մի շարք երկրներում կա եկեղեցիների և տների դռների վրա ԿՄԲ տառերը գրելու ավանդույթ, որը երբեմն մեկնաբանվում է որպես երեք մոգերի անունների առաջին տառերը` Կասպար, Մելխիոր և Բալթազար, իսկ երբեմն որպես լատինական «Christus mansionem benedicat» արտահայտության առաջին տառերը, որոնք նշանակում են «Աստված օրհնի այս տունը»:
  • Իսպանիայում և իսպանալեզու շատ երկրներում հենց Աստվածահայտնության տոնին են երեխաները նվերներ ստանում: Ենթադրվում է, որ դրանք բերում են մոգերը (իսպաներեն - «Los Reyes Magos» - արքա -մոգերը):
  • Ֆրանսիայում և եվրոպական մի շարք այլ պետություններում պատրաստվում է ավանդական աղանդեր՝ «մոգերի կարկանդակը»: Կարկանդակի բաղադրատոմսերը տարբեր են ըստ տարածքի: Ընդհանուրն այն է, որ բոլորն էլ անակնկալ են դնում կարկանդակի մեջ, նոր թխում (լոբի, կերպար, մետաղադրամ և այլն): Ֆրանսիայում այն մարդը, ում բաժին է հասնում անակնկալը, հռչակվում է օրվա «թագավոր» կամ «թագուհի», Իսպանիայում կարծում են, որ հարուստ և հաջող տարի սպասվում է հաջողակներին:

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. Васильев П. П. (1890–1907)։ «Богоявление»։ Բրոքհաուզի և Եֆրոնի հանրագիտական բառարան: 86 հատոր (82 հատոր և 4 լրացուցիչ հատորներ)։ Սանկտ Պետերբուրգ 
  2. 2,0 2,1 «Богоявление» // Католическая энциклопедия. Т.1. М.:2002, ст.649-650
  3. Богоявление
  4. «Празднование Рождества и Крещения Иисуса Христа согласно древним свидетельствам и памятникам полемической письменности середины XI века»։ Արխիվացված է օրիգինալից 2009-01-20-ին։ Վերցված է 2010-01-03 
  5. «6 января — Богоявление»։ Արխիվացված է օրիգինալից 2013-11-10-ին։ Վերցված է 2012-11-18 
  6. Дионисий (Шленов). Празднование Рождества и Крещения согласно древним свидетельствам и памятникам полемической письменности середины XI века Archived 2009-01-20 at the Wayback Machine. См. «8. СОВМЕСТНОЕ ПРАЗДНОВАНИЕ РОЖДЕСТВА И КРЕЩЕНИЯ В АРМЯНСКОЙ ЦЕРКВИ».
  7. «Праздник Богоявления по описанию древних христианских авторов»։ Արխիվացված է օրիգինալից 2014-02-03-ին։ Վերցված է 2020-07-11 
  8. Святое Богоявление. Крещение Господне
  9. Санкт-Петербургский Католический Информационно-просветительский Центр «MILITIA DEI»

Գրականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]