Անդրիս Պրետորիուս

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Անդրիս Պրետորիուս
Andries Pretorius.jpg
 
Մասնագիտություն՝ ճանապարհորդ հետազոտող և քաղաքական գործիչ
Ծննդյան օր նոյեմբերի 27, 1798(1798-11-27)[1]
Ծննդավայր Խրաաֆ-Ռեյնետ, Կակադու, Արևելյան Քեյփ, ՀԱՀ
Վախճանի օր հուլիսի 23, 1853(1853-07-23)[1] (54 տարեկանում)
Վախճանի վայր Մագալիսբուրգ, ՀԱՀ
Քաղաքացիություն Flag of the Cape Colony (1876–1910).svg Կապի գաղութ, Flag of Natalia Republic.svg Նատալի Հանրապետություն և Flag of Transvaal.svg Հարավաֆրիկյան Հանրապետություն (Տրանսվաալ)
Զավակներ Մարտինուս Պրետորիուս

Անդրիս Վիլհելմուս Յակոբուս Պրետորիուս (աֆրիկաանս՝ Andries Wilhelmus Jacobus Pretorius, նոյեմբերի 27, 1798(1798-11-27)[1], Խրաաֆ-Ռեյնետ, Կակադու, Արևելյան Քեյփ, ՀԱՀ - հուլիսի 23, 1853(1853-07-23)[1], Մագալիսբուրգ, ՀԱՀ), տրեկբուրերի առաջնորդ, ով ստեղծել է Նատալի Հանրապետությունը, հետագայում՝ Տրանսվաալի Հանրապետությունը:

Կենսագրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Անդրիս Պրետորիուսը ծնվել է Կապի գաղութի Գրաֆֆ-Ռեյնետ քաղաքում[2], Մարտինուս Վեսսել Պրետորիուսի և Սուսաննա Ելիզավետա Ֆիլյունի (Viljoen) ընտանիքում: Անդրիսից բացի նրանք ունեցել են զավակներ` Յոխաննես Լոդևիկը (Johannes Lodewyk), Հերկուլեսը (Hercules), Հեննինգ Պետրուս Նիկոլաասը (Henning Petrus Nicolaas) և դուստրը Սուսաննան (Susanna): Մարտինուս Վեսսել Պրետորիուսը Յոխաննես Պրետորիուսի (Johannes Pretorius) ժառանգորդն էր[3], որ վերաբնակեցվել էր Կապի մարզ Նիդերլանդներից 1666 թվականին: Յոխաննես Պրետորիուսը Վեսսել Սխուլտեի որդին էր, որը ուսանող-ասվածաբան եղած ժամանակ թարգմանեց իր ազգանունը լատիներեն և դարձավ Պրետորիուս:

Անդրիս Պրետորիուսի հուշարձանը 1949 թ. Պրետորիայում Մեծ Տրեկի հիշատակին կառուցված հուշահամալիրի մոտ

1818 թվականի նոյեմբերի 8-ին Անդրիս Պրետորիուսն ամուսնացավ Քրիստինե Պետրոնելլիի դե Վիտտի հետ: Հատկանշական է, որ Անդրիս Պրետորիուսը բավականին կրթված անձնավորություն էր, չնայած այն հանգամանքին, որ նա ստացել էր միայն տնային կրթություն: Դժգոհ լինելով բրիտանական իշխանությունների քաղաքականությունից՝ Պրետորիուսը մասնակցեց Մեծ տրեկին, մյուս բուրերի հետ ուղևորվելով բրիտանացիների կողմից գրավված հոլանդական տիրույթների սահմաններից դուրս: Այդ բուրական վերաբնակիչները կոչվում էին «տրեկկերներ», «ֆուր տրեկկերներ » կամ «տրեկբուրեր»: Հեռանալով անգլիացիներից, ֆուրտրեկերները ընդհարվեցին մեկ այլ թշնամական ուժի զուլուսների հետ: Բուրական «կոմմանդո» (Vlug Kommando) թռչող ջոկատները հաճախ նրանց ծուղակն էին ընկնում և պարտվում: Այդպես Դինգանի (Դինգաան, Դինգանե) կողմից ստորաբար սպանվում է նրա մոտ բանակցությունների եկած բուրական գեներալ Պիտեր Ռետիֆը:

Հրամանատար-գեներալ Անդրիս Պրետորիոսի հուշարձանը, որը կառուցվել է 1955 թ. Պրետորիայի քաղաքապետարանի դիմաց` քաղաքի հիմնադրման հարյուրամյակի կապակցությամբ

1838 թվականի նոյեմբերի 26-ին Անդրիս Պրետորիուսը նշանակվում է գերագույն գլխավոր հրամանատար: Ստանձնելով պաշտոնը, նա անմիջապես ձեռնամուխ է լինում զորակոչի կազմակերպմանը, որով կարողանում է պատերազմի ու վրեժխնդրության բոցերն ուղղել դեպի Զուլուլենդ: 1838 թվականի դեկտեմբերի 6-ին Պրետորիուսը խորհրդակցություն անցկացրեց Դինգանի հակառակորդ զուլուսների հետ: Դեկտեմբերի 9-ին դանդաղ և զգուշորեն, խուսափելով հնարավոր ծուղակներից 464 մարտիկներից բաղկացած ջոկատով, որը հետագայում կոչվեց Die Wenkommando (Հաղթական ջոկատներ), Պրետորիուսը Վասբանկ գետի ափով շարժվեց դեպի զուլուսների մայրաքաղաքի կողմը: Նա կիրառում էր հատուկ պաշտպանական մարտավարություն, որի արդյունքում ամեն անգամ կանգառների ժամանակ ճամբար (laager) էր հիմնում շրջանաձև դասավորված ֆուրգոններից: Պրետորիուսի ջոկատն անցնելով Բաֆֆալո (Բյուֆֆելես) գետը, 1838 թվականի դեկտեմբերի 15-ին շաբաթ օրը կանգ էր առել նրա վտակի Նիկոմեի (Նկոմե) մոտակայքում, Ում-Գունգունդլովից 50 կմ հեռավորության վրա: Պրետորիուսը հանգամանորեն ընտրում էր ճամբարի տեղակայման վայրը, այնպես, որ մի կողմից լիներ Նիկոմե գետի խորքային հոսքը, իսկ մյուս կողմից կիրճը: Գետի երկայնքով, կիրճի և բաց տարածքի հատվածում տեղակայվել էին 57 ֆուրգոններ, դրանք իրար հետ կապված էին գերաններով և ունեին յուրահատուկ կլորացված եռանկյունու կամ D տառի տեսք: Այդպիսով ձևավորեց Դի Վենկոմենդոի պաշտպանությունը, որտեղ բացի հրացանակիրներից, տեղադրված էին երկու փոքր թնդանոթներ, այն մասում որտեղ ֆուրգոնները իրար հետ կապված չէին: Ճակատամարտից առաջ աստվածապաշտ բուրերը երդվեցին միշտ պահպանել շաբաթը և կառուցել եկեղեցի, եթե Աստված նրանց հաղթանակ պարգևի: Ահա երդման տեքստը`

Aquote1.png Աստված, եթե պաշտպանես մեզ և թշնամուն տաս մեր ձեռքը մենք կկառուցենք տուն Քո պատվին և մեր հաղթանակը կգովերգվի մեր սերունդների կողմից և այդ օրը կփառավորվի Քո պատվին: Aquote2.png


Ընդհանուր առմամբ, բուրերը հենց արշավանքի սկզբում էին աղոթում և սաղմոսներ երգում: Հետախուզությունը լավագույն ձևով կազմակերպած Պրետորիուսը թշնամու մոտենալու մասին իմանում էր նախապես: Զուլուսները մոտեցան Ինկոմ գետի մյուս ափից: Ականատեսներից մեկը նրանց մոտեցումը նկարագրել է որպես «15 հազար մարդուց բաղկացած սպառնալից մութ ամպ»: Դրանք Դինգանի էլիտային ստորաբաժանումներն էին, որոնց հրամանատարը գեներալ Նդլելան էր, ով գայթակղությամբ նախկինում ֆուրտրեկերներին ծուղակն էր գցել Իտալենիում և Վեգլավերում նույն տարվա ապրիլին և օգոստոսին: Նդլելայի համար ավելի նպատակահարմար էր բուրերի վրա հարձակվել դեպի մայրաքաղաք շարժման ժամանակ նեղ ժայռոտ կիրճի հատվածում, բայց Պրետորիուսը ստիպեց նրան հետ կանգնել այդ արդեն փորձված մարտավարությունից: Այդ շաբաթ օրը տեղի ունեցան աննշան փոխհրաձգություններ ֆուրտրեկերների պարեկային ստորաբաժանումների և զուլուսների առաջապահ ջոկատների միջև:

Երեկոյան խիտ մառախուղ իջավ, զուլուսները չհարձակվեցին ճամբարի շուրջը կախված լապտերների սնոտիապաշտական նախապաշարմունքների հետ կապված: Դեկտեմբերի 15-ից 16-ի գիշերը 6000 զուլուսներ Դամբուզի (Նզոբո) հրամանատարությամբ անցան գետը: Զուլուսների հարձակումը սկսվեց լուսաբացից առաջ: Այդ պահին խիտ մառախուղն աստիճանաբար սկսեց իջնել և ծածկել գետինը: 464 բուրերի դեմ դուրս եկան տարբեր տվյալներով 12.5-ից մինչև 20 հազար զուլուսներ, որոնք զինված էին վահաններով և նիզակներով: Այսպիսով մեկ բուրին ընկնում էր 30-ից մինչև 45 զուլուս: Կոմմանդո մարտիկներին օգնում էին 200 ծառաներ, հմնականում հոտտենտոտներից: Նրանցից ոմանք հետևում էին ձիերին, մյուսները վերալիցքավորում էին հրացանները: Գործը այնպես էր դրված, որ հրացանակիրները հասցնում էին լիցքավորել հինգ վայրկյանը մեկ: Խոցման արդյունավետությունը բարձրացնելու նպատակով բուրերը օգտագործում էին խոշոր կոտորակ:

Ճամբարի առաջին գրոհը հաջողությամբ ետ մղվեց: Երկրորդ գրոհի ժամանակ զուլուսները մոտեցան ֆուրգոններին, բայց նորից ետ շպրտվեցին 500 յարդ: Զուլուսները հարձակվեցին մի քանի կողմից, և բաց տարածության կողմից, և կիրճի կողմից, և Ինկոմ գետի կողմից, որը համեմատաբար անվտանգ կարելի էր անցնել երկու տեղից, բայց ոչ ճամբարի դիմացից: Զուլուսները գնացին գետի խորքային հոսքի կողմից և նրանցից շատերը ուղղակի խեղդվեցին : Բուրերի համար մեծ խնդիր էին ստեղծել ճամբարի ներսում գտնվող կենդանիները, որոնք ճակատամարտի աղմուկի վախից կարող էին կատաղել:

Զուլուսների վերջին երրորդ գրոհը տևեց համարյա մեկ ժամ: Զուլուսների կատաղի գրոհը բախվեց բուրերի ավելի կատաղի դիմադրությանը: Նդլելան բավականին ուշացումով մարտի հանեց ռեզերվային ստորաբաժանումը թույլ տալով ևս մեկ սխալ: Այդ քայլն էլ զուլուսներին չփրկեց պարտությունից: Մինչ այդ կոմանդոյի զինամթերքի պաշարների զգալի մասը սպառվել էր, իսկ Դինգանի մարտիկների գրոհի բարձրակետն էլ արդեն անցել էր: Նրանց ուժերը աստիճանաբար սպառվում էին: Երբ զուլուսների ճնշումը զգալիորեն թուլացավ, Պրետորիուսը, որի տրամադրության տակ մնացող զինամթերքի պաշարները զգալիորեն նվազել էին, ֆուրգոնների միջև ընկած բացվածքներից մեկով մարտի դուրս բերեց հեծելազորին և թշնամին փախուստի դիմեց: Դինգանի էլիտային ստորաբաժանումները, ներառյալ զուլուսական «հատուկ նշանակության ջոկատները» (Սպիտակ և Սև վահանի ջոկատներ), ջախջախվեցին:

Բուրերը հետապնդում էին թշնամուն (Ինկոմ գետն անցած գնդի մնացորդներին) մի քանի ժամ, այդ հետապնդման ընթացքում նիզակով ձախ ձեռքից վիրավորվեց Անդրիս Պրետորիուսը: Այդ կատաղի մարտերի ընթացքում բուրերը ոչ մի զոհ չտվեցին, միայն երեք վիրավոր ունեցան, այն դեպքում երբ զուլուսների կորուստները կազմեցին 3000 մարդուց ոչ պակաս: Ինկոմի ջրերը լցված էին դիակներով, դրանց արյունից ջուրը վառ գույն էր ստացել, որից հետո էլ գետը ստացավ իր երկրորդ անվանումը Արյունոտ գետ:

Ամեղ զոհերի, Պիտ Ռետիֆի և նրա կողմնակիցների (ինչպես նաև բազմաթիվ բուր կանանց և երեխաների) համար, լիովին վրեժխնդիր եղան: Չորս օր հետո հաղթանակած ջոկատները մտան զուլուսների մայրաքաղաք, բայց այն այրված և լքված էր: Մոտակայքում հայտնաբերվեց Պիտ Ռետիֆի և նրա մարդկանց մնացորդները, ինչպես նաև նրա պայմանագիրը Դինգանի հետ:

1840 թվականին Պրետորիուսը օգնեց Մպանդեին հաղթել Դինգաանին և դառնալ զուլուսների գերագույն ղեկավարը (ինկոսի): 1841 թվականին ֆուրտրեկերները ճակատամարտից առաջ Ինկոմի մոտ տրված երդման կատարման նպատակով Պիտերմարիցբուրգում կառուցեցին Ուխտի եկեղեցին (Die Geloftekerk):

Պրետորիուսը ղեկավարեց նաև Նատալի բուրերի պայքարը անգլիացիների դեմ, որոնք 1838 թվականից ներկայացրել էին իրենց իրավունքներն այդ տարածքների նկատմամբ: 1842 թվականին նրա ղեկավարությամբ բուրերը նույնիսկ պաշարեցին անգլիական կայազորը Դուրբանում, բայց ստիպված էին նահանջել համալրման ժամանումից հետո: 1842 թվականի հուլիսի 15-ին բրիտանական իշխանությունները ներում շնորհեցին Պրետորիուսին և նա 5 տարի բնակվեց Նատալում, որպես բրիտանական հպատակ: 1847 թվականին Նատալի բուրական ֆերմերները նրան ընտրեցին իրենց լիազոր ներկայացուցիչ: Նա փորձեց միջնորդել Կապի գաղութի նահանգապետ Պոտտինգերին իր հայրենակիցների համար, որոնք ճնշվում էին նոր գաղութարարների կողմից: Սակայն Հենրի Պոտտինգերը հրաժարվեց նույնիսկ ընդունել Պրետորիուսին: Պրետորիուսը վերադարձավ Նատալ հակաբրիտանական շարժումը գլխավորելու մտադրությամբ:

1847 թվականի դեկտեմբերի 1-ին Հարավային Աֆրիկայի նահանգապետ և գերագույն հանձնակատար դարձավ գեներալ Հարրի Սմիթը: Նա խոստացավ, որ բուրական ֆերմերները կստանան անհրաժեշտ իրավական պաշտպանություն: Այցելելով Օրանժ գետի հյուսիսային հողատարածքներ` Սմիթը 1848 թվականի փետրվարի 3-ին Օրանժ և Վաալ գետերի միջև ընկած երկրամասը հայտարարեց բրիտանական տարածք: Պրետորիուսը մեկնեց Մագալիսբուրգ, 1848 թվականի հուլիսին սկսեց ազատագրական պատերազմ և արդեն հուլիսի 20 –ին բրիտանացիներին դուրս մղեց Բլումֆոնտեյնից: Սակայն, արդեն օգոստոսին Սմիթը ջախջախեց Պրետորիուսի բանակին Բոոմպլաթի ճակատամարտում: Պրետորիուսը նահանջեց Վաալից և դարձավ Պոչեֆստրում ու Ռյուստենբուրգ քաղաքների պարետ:

1852 թվականի հունվարին Պրետորիուսը բրիտանական իշխանությունների հետ ստորագրեց Սանդրիվերյան կոնվենցիան, որով Մեծ Բրիտանիան ճանաչեց բուրերի կողմից գրավված հյուսիսային տարածքների (Տրանսվաալ) անկախությունը: 1853 թվականի հուլիսի 23- ին բուրական հերոսը մահացավ Գրոոտպլաատս (Grootplaats) քաղաքում: 1856 թվականին Պրետորիուսի կողմից գրավված տարածքները մտան նորաստեղծ Հարավաֆրիկյան Հանրապետության կազմի մեջ:

Նրա պատվին կոչվեց որդու` Մարտինուսի կողմից հիմնադրված հարավաֆրիկյան Պրետորիա քաղաքը:

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 Encyclopædia Britannica
  2. «Die Kosbare Erflating van Andries Pretorius»։ Mieliestronk։ Dugeot։ Վերցված է 10 February 2013 
  3. Van Rensburg։ «Pretorius Johannes»։ South Africa's Stamouers։ Johan Hefer։ Վերցված է 10 February 2013