Մարտինուս Պրետորիուս

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Մարտինուս Պրետորիուս
M W Pretorius.jpg
 
Մասնագիտություն՝ քաղաքական գործիչ
Ծննդյան օր սեպտեմբերի 17, 1819(1819-09-17)
Ծննդավայր Խրաաֆ-Ռեյնետ, Կակադու, Արևելյան Քեյփ, ՀԱՀ
Վախճանի օր մայիսի 19, 1901(1901-05-19) (81 տարեկանում)
Վախճանի վայր Պոչտեֆստրում, Dr Kenneth Kaunda District Municipality, Հյուսիսարևմտյան նահանգ, ՀԱՀ
Քաղաքացիություն Flag of South Africa (1928–1994).svg ՀԱՀ և Flag of the Orange Free State.svg Orange Free State
Հայր Անդրիս Պրետորիուս

Մարտինուս Վեսսել Պրետորիուս (աֆրիկաանս՝ Marthinus Wessel Pretorius, սեպտեմբերի 17, 1819(1819-09-17), Խրաաֆ-Ռեյնետ, Կակադու, Արևելյան Քեյփ, ՀԱՀ - մայիսի 19, 1901(1901-05-19), Պոչտեֆստրում, Dr Kenneth Kaunda District Municipality, Հյուսիսարևմտյան նահանգ, ՀԱՀ), հարավաֆրիկացի քաղաքական գործիչ, Անդրիս Պրետորիուսի որդին, Հարավաֆրիկյան Հանրապետության (Տրանսվաալ) առաջին նախագահը (1857-1860 թվականներ, 1864-1871 թվականներ), Օրանժ ազատ պետության նախագահը (1860-1862): Եղել է Հարավաֆրիկյան Հանրապետության մասոններից[1]:

Կենսագրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մարտինուս Պրետորիուսը բուրերի ազգային պետականության ստեղծման անձնուրաց նվիրյալներից մեկն էր, նա ուղեկցում էր հորը 1837-1838 թվականների արշավանքների ժամանակ:

Հոր մահից հետո` 1853 թվականին Մարտինուս Պրետորիուսը ընտրվեց բուրական ներգաղթյալների կողմից հիմնադրված Վինբուրգ-Պոչեֆստրումի հանրապետության գլխավոր հրամանատար: Մարտինուսն անմիջապես Կոլկուվելի իր ֆերմայից տեղափոխվեց Պոչեֆստրում: Մարտինուս Պրետորիուսը 1853 թվականց մինչև 1855 թվականը եղավ Վինբուրգ-Պոչեֆստրումի հանրապետության վերջին ղեկավարը:

1854 թվականն մակապան ցեղերի զոհը դարձան 10 բուրացի կանայք և երեխաներ: Պրետորիուսը վրեժխնդիր եղավ այդ վայրագության համար, ղեկավարելով մակապանների դեմ ուղղված արշավանքը, որի ընթացքում սպանվեցին 3000 հրոսակներ:

1855 թվականն գլխավոր հրամանատար Պրետորիուսն ի պատիվ հոր և եղբայրների հիմնադրեց նոր քաղաք, Պրետորիա-Ֆիլադելֆիա, որտեղ հինգ տարի հետո Պոչեֆստրումից տեղափոխվեց Հարավաֆրիկյան Հանրապետության (Տրանսվաալի) մայրաքաղաքը:

Պրետորիուսը համակված էր Հարավաֆրիկյան Հանրապետության և Օրանժ ազատ պետության միավորման գաղափարով, որի համար նույնիսկ հրաժարվեց Տրանսվաալի նախագահի պաշտոնից` համանման պաշտոն զբաղեցնելով Բլումֆոնտեյնում: Այս համարձակ քայլը հանրապետությունում լուրջ քաղաքական ճգնաժամի պատճառ դարձավ: Ստեֆանուս Սխումանի, Տրանսվալի նախագահի և գլխավոր հրամանատարի կողմնակիցների կազմավորած այսպես կոչված Ժողովրդական բանակի և Մ. Վ. Պրետորիուսի կազմավորած Պետության բանակի միջև զինված դիմակայություն սկսվեց: Դիմակայությունն ավարտվեց 1864 թվականն, երբ Պրետորիուսը նորից զբաղեցրեց Տրանսվաալի նախագահի պաշտոնը:

Մարտինուս Պրետորիուսի արձանը Պրետորիայում

Օկրուգների ղեկավարների միջև իշխանության համար պայքարը, աֆրիկացիների հետ մշտական բախումները վատթարացրին Տրանսվալի ծանր տնտեսական և քաղաքական իրավիճակը: 1860-ական թվականների երկրորդ կեսին հանրապետության իշխանությունները ստիպված էին տարհանել հյուսիսային սահմանի բուրական առանձին բնակավայրեր, քանի որ չէին կարող տեղի բնակչությանը պաշտպանել աֆրիկացիների ոտնձգություններից: Տրանսվալի հեղինակությանը լուրջ հարված եղավ Մեծ Բրիտանիայի հետ Օրանժ և Վաալ գետերի միացման տարածքի շուրջը վիճահարույց հարցի շուրջ պայքարում անհաջողությունը: Այդ շրջանում 1860-ական թվականների վերջերին հայտնաբերվեցին ադամանդի ամենախոշոր հանքերը: Պրետորիուսը փորձեց պաշտպանել Ադամանդի դաշտերի նկատմամբ Տրանսվալի գերակայությունը, բայց այնքան անհաջող գործեց, որ հենց նրա վրա ընկավ դրանց կորստի ողջ պատասխանատվությունը: Դրա հետևանքով էլ 1872 թվականն նոր նախագահ դարձավ Տ. Ֆ. Բյուրգերսը:

1880 թվականն Մեծ Բրիտանիայի կողմից Տրանվալի բռնակցման դեմ բուրերի կողմից մղվող պայքարում, Պրետորիուսը Պաուլուս Կրյուգերի և Պետրուս Ժուբերի հետ միասին դարձավ իշխող եռյակի անդամ: 1881 թվականն Պրետորիայում Բրիտանիայի ներկայացուցիչի հետ, հենց նա ստորագրեց Տրանսվալի անկախության ճանաչման համաձայնագիրը: Մարտինուս Պրետորիուսը մահացավ Պոչեֆստրումում 1901 թվականն, "Ծովերի տիրուհու" հետ հերթական պատերազմի ժամանակ:

Գրականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • (af) Swart, M.J., e.a. (red.): Afrikaanse Kultuuralmanak. Aucklandpark: Federasie van Afrikaanse Kultuurvereniginge, 1980, p.271. ISBN 0-620-04543-4

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]