Ալյասկա (թերակղզի)

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
HS Disambig.svg Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Ալյասկա (այլ կիրառումներ)
Ալյասկա
Map Alaska Peninsula NWR.png
Տեսակթերակղզի
ԵրկիրFlag of the United States.svg ԱՄՆ
ՎարչատարածքԱլյասկա
Երկարություն800 կիլոմետր
Մակերես1 500 000 կմ²
Ջրլիցի ափինԲերինգի ծով

Ալյասկա (անգլ.՝ Alaska Peninsula[1]), Հյուսիսային Ամերիկայի հյուսիս-արևմուտքում գտնվող թերակղզի, որը ողողվում է Բերինգի ծովի Բրիստոլի ծոցի և Խաղաղ օվկիանոսի ջրերով։

Անվան ծագումնաբանություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

«Ալյասկա» անվանումը ծագել է Ռուսական Ամերիկայի ժամանակաշրջանում և ձևավորվել է ալեուտական ​​արտահայտությունից, որը բառացիորեն նշանակում է «օբյեկտ, որին ուղղված է ծովի ազդեցությունը»[2][3][4]։

Անգլալեզու գրականության մեջ հանդիպում են նաև Aleut Peninsula[5] — «Ալեուտ թերակղզի» կամ «ալեուտների թերակղզի» և Aleutian Peninsula[6] — «Ալեուտի թերակղզի» անվանումները։

Աշխարհագրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Վենիամինովի հրաբուխը, թերակղզու ամենաբարձր կետը, 1984 թվականին իր ժայթքման ժամանակ

Թերակղզու տարածքը Ալյասկա նահանգի հարավ-արևմտյան մասն է (ԱՄՆ)։ Երկարությունը մոտ 700 կմ է, լայնությունը՝ 170-ից 10 կմ։ Հիմնական լանդշաֆտը Ալեուտյան լեռնաշղթան է, որի գագաթները ակտիվ (Կատամայ 2047 մ) կամ հանգած հրաբուխներ են։ Ամենամեծ բարձրությունը 2507 մ է (Վենիամինովի հրաբուխ)։ Կան լեռնային տունդրաներ և փոքր սառցադաշտեր։ Հյուսիսարևմտյան ափի երկայնքով ցածրավայր է բազմաթիվ լճերով, ծածկված սուբարեկտիկական մարգագետիններով[7]։ Թերակղզու տարածքը գրեթե 22,000 կմ² է։ Թերակղզում առկա են երկաթի հանքաքարի և քարածուխի զգալի պաշարներ[8]։

1980 թվականից թերակղզու ափամերձ շատ կղզիներ վերաբերում են Ալյասկայի ծովային ազգային արգելոցին, իսկ թերակղզու զգալի մասը զբաղեցնում է Ալյասկայի թերակղզու ազգային արգելոցը։

Կլիմա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Տարեկան միջին տեղումները տատանվում է 610-ից 1650 մմ-ի սահմաններում։ Ափամերձ տարածքներում տեղի են ունենում ուժեղ փոթորիկներ, քամի և հեղեղներ։ Ձմեռվա միջին ջերմաստիճանը −11 °C-ից 1 °C է, միջին ամառային ջերմաստիճանը՝ 6 °C- ից 15 °C: Տարվա ցանկացած ժամանակ լեռներում սառնամանիքներ են լինում[9][10]։

Բնակչություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Թերակղզին գործնականում անմարդաբնակ է, բացառությամբ մի շարք ձկնորսական գյուղերի[1]։

Պատմություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Առաջին ռուս բնակիչները Ալյասկայում ափ են իջել 1732 թվականին։ Նրանք մասնավոր մորթի վաճառողներ էին։ Ռուսաստանի կառավարության կողմից նրանց աջակցությունը մեծացել է, մինչև 1799 թվականին ռուս-ամերիկյան ընկերության հաստատումը կայսր Պետրոս I-ի կողմից, որը փաստորեն սկսել է ղեկավարել գաղութը[11]։ 1867 թվականին Ամերիկայի Միացյալ Նահանգները թերակղզին գնեցին Ռուսաստանի կայսրությունից՝ Ալյասկայի վաճառքի մասին պայմանագրով[12]։

Բուսական և կենդանական աշխարհ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Թերակղզում բնակվում է գորշ արջերի մեծ պոպուլյացիա[1]։ Բացի այդ, թերակղզին հարուստ է փշատերև անտառով և մորթատու գազաններով, մասնավորապես, ծովային ջրասամույրներով և աղվեսներով։ Դատելով հնագիտական գտածոներից՝ թերակղզում նախկինում բնակվել են փղեր, գոմեշներ և ձիեր։ Թերակղզու գետերում և հարակից կղզիների արեոլներում մեծ քանակությամբ ձուկ, փոկեր և կետեր են բնակվում[8]։

Վարչական բաժանում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Թերակղզում գտնվում են բորոներ՝ Արևմտյան Ալեուտյան կղզիներ, Արևելյան Ալեուտյան կղզիներ, Բրիստոլ Բեյ, Քենայ, Լեյք ընդ Պենինսուլա։

Տնտեսություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ալյասկայի նահանգը և մասնավորապես Ալյասկայի թերակղզին առանցքային դեր են խաղում ԱՄՆ-ի ձկնորսության ոլորտում։ 2019 թվականի տվյալների համաձայն՝ ԱՄՆ-ում ծովային մթերքների բեռնաթափման վայրերի թվում Ալյասկայի թերակղզին զբաղեցնում է յոթերորդ տեղը՝ բեռնաթափված արտադրանքի ծավալի առումով[13]։ Թերակղզում տնտեսության մեկ այլ կարևոր ճյուղ է մորթիների առևտուրը[8]։

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. 1,0 1,1 1,2 «Alaska Peninsula»։ Encyclopedia Britannica 
  2. Aleut Dictionary: Unangam Tunudgusii / Bergsland, Knut. — Alaska Native Language Center, 1994. — ISBN 978-1-55500-047-9, at pp. 49 (Alaxsxi-x = mainland Alaska), 50 (alagu-x = sea), 508 (-gi = suffix, object of its action).
  3. Bright, William Native American Placenames in the United States. — Կաղապար:Нп3, 2007. — ISBN 978-0-8061-3598-4
  4. Ransom, J. Ellis. 1940. "Derivation of the Word «Alaska», " American Anthropologist n.s., 42: pp. 550—551
  5. Alexander M Ervin Cultural Transformations and Globalization: Theory, Development, and Social Change. — Routledge, 2016. — ISBN 978-1-317-26177-3
  6. Andrew Topf Stars aligning for Redstar Gold's Alaska flagship (mis) // Mining.com. — InfoMine, 2016.
  7. Аляска (полуостров) հոդվածը Սովետական մեծ հանրագիտարանում 
  8. 8,0 8,1 8,2 «Аляска»։ Բրոքհաուզի և Եֆրոնի հանրագիտական բառարան: 86 հատոր (82 հատոր և 4 լրացուցիչ հատորներ)։ Սանկտ Պետերբուրգ։ 1890–1907 
  9. «Chapter 7-Ecological Subregions of the United States»։ Fs.fed.us։ Վերցված է 2013-06-18 
  10. «Encyclopedia of Earth»։ Eoearth.org։ Վերցված է 2013-06-18 
  11. Montaigne Fen (2016-07-07)։ «Tracing Alaska's Russian Heritage»։ Smithsonian Journeys Travel Quarterly (անգլերեն)։ Վերցված է 2019-04-11 
  12. Договор о продаже Аляски в Русской Викитеке.
  13. Marisa Monroe (2019-04-11)։ «Alaska dominates U.S. seafood industry»։ Clarksburg Caller (անգլերեն)։ Արխիվացված է օրիգինալից 2019-04-11-ին։ Վերցված է 2019-04-11 
Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 1, էջ 183 CC BY-SA icon 80x15.png