Կատամայի լեռ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Կատամայի լեռ
Katmai Crater 1980.jpg
Տեսակստրատոհրաբուխ
ԵրկիրFlag of the United States.svg ԱՄՆ
Վարչատարածքային միավորՔոդիակ Այլենդ շրջան
ԼեռնաշղթաԱլեուտյան լեռնաշղթա
Բարձրությունը ծովի մակարդակից2047 մետր
Պահպանման տարածքKatmai National Park and Preserve?
Սմիթսոնիան կոդ312170

Կատամայի լեռ, Ալյասկա թերակղզու վրա գտնվող մեծ ստրատոհրաբուխ, տեղակայված հարավային Ալյասկայի Կատմայի ազգային և պահպանման այգու միջև։ Այն գտնվում է 6,3 մղոն(10կմ) տրամագծով կենտրոնական լճում, լցված կալդերայի երկու-երեք մղոն(3.2-ից 4,8կմ) չափսերով, որը ձևավորվել է 1912 թվականին՝ Նովարպուտայի ժայթքման ժամանակ։ Կալդերային ժապավենի առավելագույն բարձրությունը 6,716 ոտնաչափ է(2.047մ)։ 1975-ին խառնարանային լճի մակերեսը գտնվում էր մոտ 4,220 ոտնաչափ(1.286մ), իսկ կալդերայի հատակի գնահատված բարձրությունը կազմում է մոտ 3,400 ոտնաչափ(1.040մ)։ Լեռը տեղակայված է Կոդիակ կղզու ավանում, որի սահմանիը շատ մոտ է Լեյք ենդ Պենինսուլա շրջանին։

Երկրաբանություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կատամայի լեռը Նովարուպտա հրաբուխը շրջապատող հինգ օդանցքներից մեկն է,որը VEI 6-ի ժայթքումի և հարակից ծավալի պիրոկլաստիկ հոսքերի աղբյուրն էր 1912 թվականին։ Հրաբուխը առաջացրել է տասը հայտնի մահացություններ՝ գազի ազդեցության պատճառով։ Կատամայը հիմնականում բաղկացած է լավայի հոսքերից, պիրոկլաստիկ ժայռերից և ագլուտացված օդից՝ ոչ եռակցված։ Կատմայի և հարակից կոների քառյակի հրաբխային ժայռերը ավելի քիչ են, քան 5,000(1.500մ) ոտնաչափ հաստությամբ։ Հրաբխի մեծ մասը պատված է ձյան շերտով և սառույցով, իսկ մի շարք հովիտային սառցադաշտեր դուրս են գալիս ճակատային տարածքից։

Կատամայի հրաբուխը կհիմնված է հին Յուրայի Նակնեքի ծաղիկների նստվածքային ապարների վրա, որոնք մերկ են կալդերայի եզրին մոտ 5,000(1,520մ) ոտնաչափ բարձրության վրա, ինչպես նաև խառնարանից հյուսիս և հարավ-արևելք։ Նստվածքային ապարները հայտնաբերվել են կալդերայի արևմտյան պատի ավելի քան 6,000(1,830մ) ոտնաչափ բարձրության վրա և արևելյան պատի հիմքի մոտ 3,400(1,040մ) ոտնաչափ։

Քարտեզ, որը ցույց է տրված Ալյասկայի թերակղզու հրաբուխները:
Կատմայի կալդերան 1908 և 1951 թվականների հարցումների անցկացումից առաջ և հետո

Հրաբխային գործունեություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Քիչ բան է հայտնի Կատամայի հրաբխի պատմական ակտիվության մասին մինչև 1912 թվականի ժայթքումը։ ԱՄՆ-ի ափային և գեոդեզիական վաղ քարտեզների ենթադրվում են գագաթի բարձրությունը մինչև կալդերայի մոտ 7,500(2,300մ) ոտնաչափ է, իսկ տեղի բնակիչները հայտնել են, որ 1898 թվականին հրաբուխներից մեկը երբեմն «ծխել» է։

1912 թվականի հունիսի 6-ից 9-ը տեղի է ունեցել Ալյասկայի պատմության մեջ ամենատպավորիչ ժայթքումը, իսկ Կատամայի հրաբուխը քսաներորդ դարի ժայթքած ամենամեծ հրաբուխն է[1][2]։ Ժայթքումը տեղի է ունեցել օդափոխության անթացքում՝ Կատամայի լեռից (Նովարուպտա հրաբխի վրա) մոտ 6 մղոն (10կմ) արևմուտք։ Ավելի քան 60 ժամվա ընթացքում հրաբուխը ժաթքել է հաշվարկային կՎտ հոսքի և տեֆրայի, որը հանդիսանում է կՎտ մագմայի

ծավալ[3]։ Ժայթքումից առաջացրել է շնչահեղձ գազի և մոխրի ամպ, որը խավարեցրել է երկինքը Կոդիակ քաղաքի բնակիչների համար, որոնք նրանց վրա ընկնող մոխրի պատճառով տեղափոխվել են ԱՄՆ։ Քոստ Գըրդ Կատերը համալիր է, որտեղ նրանք ապաստանել էին նավահանգստում և նրանց մասին հոգ է տարել անձնակազմը, քանի որ կապիտան Պերին որոշել էր, որ այստեղից հեռանալու փորձը անխոհեմ կլինի հրաբխային պայմանների պատճառով, որոնք վատթարեցնում են նավիգացիոն հնարավորությունները[4]։ Կատամայի մոտ մագմայի հեռացումը հանգեցրել էր գագաթի գոտու փլուզմանը՝ ձևավորելով կալդերա։ Կալդերայի ստորին մասում հաստատվելուց հետո ստեղծվել է փոքրիկ դացիտային լավայի գմբեթ, որը հայտնի է որպես Ձիավոր կղզի, դա պատմական ժայթքման ժամանակ Կատամայի կալդերայից ժայթքած միակ անչափահաս նյութն է։ Այն տեսանելի էր 1916 թվականին՝ արշավախմբի ժամանակ, բայց այդ ժամանակվանից ի վեր այն ողողված էր խառնարանային լճով։ Այնուամենայնիվ, Կատամայի ժայթքումը եղել է VEI 3-ը և կարող էր ներառել ֆրեատիկ ժայթքումներ[5]։

1919 թվականին երկրաբանները կալդերայի հատակի մեծ մասը ծածկող լիճ են նկատել, բայց մինչև 1923 թվականը լիճը անհետացել է և այն փոխարինվում է բազմաթիվ ֆումարոլներով, կավե ամաններով և մեծ ցեխի գեյզերներով։ Այդ ժամանակից ի վեր լիճը կրկին լցվեց 800 ոտնաչափ(240մ) խորությամբ։ Փոքր սառցադաշտերը ձևավորվել են նաև լճի ափին գտնվող կալդերայի նստարանին։ Պեմզան դեռ լողում է մոտակայքում[6] գտնվող Նակնեկ լճի ափին։

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. Martin, George C. (February 1913)։ «The Recent Eruption of Katmai Volcano in Alaska»։ National Geographic Magazine 24 (2): 131–181 
  2. «The Eruption of the Katmai Volcano, Alaska, on June 6, 1912»։ Nature 91 (2271): 253։ մայիսի 8, 1913։ Bibcode:1913Natur..91..253.։ doi:10.1038/091253a0 
  3. «Alaska Volcano Observatory – Katmai»։ Avo.alaska.edu։ Վերցված է 2013-11-22 
  4. "Sons of the Hurricane" by John J. Floherty copyright 1938 Reprinted January 1942
  5. «Global Volcanism Program | Katmai»։ Volcano.si.edu։ Վերցված է 2013-11-22 
  6. Noted by John Harte, The Green Fuse: an ecological odyssey, University of California Press, 1993, p. 23 978-0520082076

Այլ աղբյուրներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հետագա ընթերցում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Erskine, Wilson Fiske. (1965). Katmai. A narrative of the eruption of June 1912 and its effects on the town of Kodiak and its community, taken from letters, diaries and notes written at the time. London, New York and Toronto: Abelard-Schuman.
  • Hildreth, W., J. Fierstein, and J.E. Robinson. (2003). Geologic map of the Katmai Volcanic Cluster, Katmai National Park, Alaska [Geologic Investigations Series Map I-2778]. Reston, VA: U.S. Department of the Interior, U.S. Geological Survey.