Ջորջոնե

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից


Ջորջոնե
Giorgione 059.jpg
(գեղանկարիչ)
ԱԱՀ՝ Ջորջոնե
Բնագիր
ԱԱՀ՝
Giorgio Barbarelli da Castelfranco, Giorgione
Ծննդյան օր՝ 1477
Ծննդավայր՝ Կաստելֆրանկո Վենետտո, (Իտալիա)
Վախճանի օր՝ 1510
Վախճանի վայր՝ Վենետիկ, (Իտալիա)

Ջորջո Բարաբարելլի դա Կաստելֆրանկո, հայտնի է որպես Ջորջոնե (իտալ. Giorgio Barbarelli da Castelfranco, Giorgione) (ծնվ. մոտավորապես 1477 թ. - մահացել է 1510 թ.), իտալացի նկարիչ է, Բարձր Վերածննդի Վենետիկյան գեղանկարի դպրոցի մեծագույն ներկայացուցիչ։

Վերածննդի շրջանի վենետիկյան արվեստը հանդիսանում է իտլական արվեստի անբաժան և կարևորագույն մասը։ Ջորջոնեն վենետիկյան փայլուն ծաղկում ապրած գեղանկարչության հիմնադիրն է, վենետիկյան դպրոցի առաջին ներկայացուցիչն, ով պատկանում է բարձր վերածննդին։ Վազարին գրում է, որ Ջորջոնեն <<իր ամբողջ կյանքի ընթացքում ունեցել է ազնվական և բարի համբավ, իսկ իր կեղծանունը, որը նշանակում է <<մեծ>> ստացել է <<հոգու մեծության>> համար։ Նա հայտնի էր ոչ միայն որպես նկարիչ, այլ նաև որպես այդ ժամանակշրջանի Վենետիկի հրաշալի երաժիշտներից մեկն։ Վազարիի խոսքերով նրա երգն ու նվագը համարվում էին աստվածային։ Ջորջո Բարբարելլի դա Կաստելֆրանկոն ծնվել է 1476 կամ 1477(1478)թ-ին վենետիկյան պրովինցիայի ոչ մեծ Կաստելֆրանկո քաղաքում։ Իր ընտանիքի մասին հայտնի է միայն այն, որ նա <<ամենացածր ծագումն ուներ>> (Վազարի)։

Ութսունականների վերջում կամ իննսունականների սկզբում նա տեղափոխվում է Վենետիկ և ընդունվում ժամանակաշրջանի խոշորագույն վարպետի՝Ջովաննի Բելլինիի մոտ, որից շատ բան է սովորում։ Նրա հետագա ստեղծագործական կյանքն Բելլինիի պարզ, հայեցողական հանգստությամբ լի պոեզիայի ավանդույթների շարունակությունն էր։ Ուսում ավարտելուց հետո Ջորջոնեն երկար ժամանակ գրեթե անհայտ է մնում հայրենիքում։ Այդ ընթացքում նա աշխատում է տարբեր նկարիչների մոտ՝ պատկերազարդելով հարսանեկան ճամպրուկներ։ Մեզ են հասել շատ քիչ աշխատանքներ, ինչպես Ջորջոնեից, այնպես էլ նրա արհեստանոցից։ Սակայն պետք է նշել, որ 1958թ-ն Վենետիկում անցկացված առաջին ցուցահանդեսը՝ Ջորջոնեի և <<ջորջոնեականներին>> նվիրված, հնարավորություն տվեց ոչ միայն հստակեցնել նկարչի աշխատանքների խումբն, այլ նաև նրան վերագրել մի շարք մինչ այդ վիճելի աշխատանքներ։ Համեմատաբար վաղ շրջանի(մինճև 1505թ) աշխատանքների թվին է պատկանում <<Հովիվների երկրպագությունը>> Վաշինգտոնի թանգարանից և <<Մոգերի երկրկրպագությունը>> Լոնդոնի ազգային պատկերասրահում։ Երկրորդ նկարի մասնատվածությունն ու գույնի խստությունը ցույց է տալիս վարպետի ձգտումը հերոսի ներքնաշխարհն փոխանցելու հարցում։ Հավանաբար, 1504թ-ին Տուցիո Կոստանցոն պատվիրում է Կաստելֆրանկոյի սբ. Լիբերալե տաճարի սբ. Գևորգ կապելլայի խորանային նկարը։ Այժմ <<Մադոննա Կաստելֆրանկո>> անվամբ հայտնի այս նկարն նախատեսված էր տաճարի խորանի համար։ Նկարչին հանձնարարվել է վերցնել հորինվածքի ավանդական թեմա, բայց հեղինակն տալիս է թեմային բոլորովին նոր, անսովոր լուծում։

Իր վաղ և հասուն շրջանի աշխատանքներում Ջիորջոնեն անմիջականորեն կապված էր այն մոնումենտալ հերոսականացված գծի հետ, որը ժանրային պատմողականի հետ անցնում է ամբողջ կվատրոչենտոն և որի ձեռքբերումների վրա են հենվում Բարձր Վերածննդի վարպետներն։ 1505թ-ից սկսվում է նկարչի գեղարվեստական հասունության շրջանն, որը շուտով ընդհատվում է մահացու հիվանդությամբ։ Այս կարճ հնգամյակում նա ստեղծում է իր հիմնական գլուխգործոցներն՝ <<Հուդիթ>>, <<Որոտ>>, <<Քնած Վեներան>>, <<Համերգ>> և մի քանի դիմանկարներ։ << Հուդիթը>> (մոտ 1500–1502) աստվածաշնչյան թեմայով է արված և ի տարբերություն կվատրոչենտոյի այլ վարպետների թեմայի հորինվածքն է, այլ ոչ թե իլյուստրացիան։ Հետաքրքիր է , որ նկարիչն ի տարբերություն կվատրոչենտոյի այյլ վարպետների չի պատկերել կուլմինացիոն պահ։ Այս աշխատանքում արտահայտվում է մարդու ներքին հոգևոր աշխարհի առեղծվածային բարդությունը՝ արտաքին կերպարի պարզ գեղեցկության տակ թաքնված։ Հանգիստ արևածագին նախորդող պարզ բնապատկերի ֆոնի վրա կաղնու ստվերում կանգնած է սլացիկ և մտախոհ Հուդիթը։ Ձեռքում պահում է մի ծայրով հողի մեջ մտած թուր, որի սառը փայլն հակադրվում է Օլոֆերնի գլխին դրված ոտքի ճկունությանը։ Դեմքի վրա անըմբռնելի կիսաժպիտ է։ Ընդհանուր առմամբ տիրապետող մոտիվը երազկոտ տրամադրության պարզ և հանգիստ մաքրությունը։ Սակայն ինքը կերպարը և՛ թրի, և՛ կտված գլխի առեղծվածային մոտիվն, այս երկակի տրամադրության բարդությունը ժամանակակից հանդիսատեսի համար թողնում է որոշակի առեղծված։ Ջորջոնեին հետաքրքրում էր ոչ թե անհատական արտահայտված բնավորության անկրկնելի ուժը, այլ ավելի կոնկրետ հոգևոր վիճակն , որում գտնվում է մարդը։ Այդ պատճառով նրա աշխատանքներում բացակայում է բնավորության դիամանկարային կոնկրետությունը, ինչը , որոշակի բացառություններով/Միքելանջելո/ , իշխում է Վերածննդի վարպետների մոնումենտալ աշխատանքներում։ Բացի այդ Ջորջոնեի ստեղծագործություններն մոնումենտալ չեն։ Որպես կանոն, ոչ մեծ չափերի են։ Ուղղված չեն մարդկանց մեծ զանգվածներին, նախատեսված են նուրբ ներաշխարհ ունեցող արվետասերի համար։ Դրանում է վարպետի սպեցիֆիկ հմայքն ու որոշակի սահմանափակումներն։ Ինչպես նշվեց Ջորջոնեի համար բնորոշ չէ դիմանկարայաին սրությունը։ Բայց դա բոլորովին չի նշանակում , որ նրա կերպարներն, դասական անտիկ արվեստի նման, զուրկ են կոնկրետ յուրօրինակությունից։ Նրա մոգերն <<Մոգերի երկրպագությունը>> և փիլիսոփաներն << Երեք փիլիսոփա>> աշխատանքներում միմյանցից տարբերվում են ոչ միայն տարիքով, այլ ամբողջ անհատական կերպարով։ Սակայն փիլիսոփաներն կերպարների ինդիվիդուալ տարբերությունների հետ մեկտեղ դիտվում են ոչ թե արպես անկրկնելի , վառ, դիմանկարային բնորոշմամբ անհատականություններ կամ առավել ևս երեք տարիքների պատկերում/պատանի, հասուն տղամարդ և ծերունի/, այլ մարդկային հոգու տարբեր կողմերի արտահայտում։ Իդելական և կոնկրետ կենդանի մարդու յուրօրինակ սինթեզ են հանդիսանում Ջորջոնեի դիմանկարներն։ Նրա, առավել բնորոշ դիմանկարներից է Անտոնիո Բրոկարդոյի /մոտ 1508-1510, Բուդապեշտի թանգարան/ դիմանկարը։ Դրանում, անկասկած, հստակորեն փոխանցվում են ազնվական երիտասարդի անհատական դիմանկարային առանձնահատկություններն, սակայն դրանք մեղմացված են, ենթարկվում են բացարձակ մարդու կերպարին։ Երիտասարդի ձեռքի ազատ շարժումն, էներգիան, որն զգացվում է ազատ-լայն հագուստի տակ քողարկված մարմնում, գունատ, թուխ դեմքի, կիսաթեք գլխի ազնվական գեղեցկությունն, մեծ ընդգծված բերանի կոնտուրի գեղեցկությունն, մտածող երազկոտությունն ստեղծում են ազնվական ուժով լեցուն, մտախոհ մարդու կերպար։ Բնապատկերն, ոչ թե կրկնում է կերպարի ռիթմն ու բնավորությունը, այլ անուղղակիորեն համահունչ է այդ բնավորությանն։ Իր ստեղծագործություններում նա կարողանում է շոշափել իրականության այնպիսի թեմաներ, որոնց մինչև այդ ոչ ոք չէր անդրադարձել։ Մոտ 1506–1507թթ-ին նկարիչն երիտասարդ վենետիկցի պատրիկի համար նկարում է <<Որոտը>>։ Իր սյուժետային գաղափարով այն նկարչի ամենաառեղծվածային աշխատանքն է։ Դժվար է ասել թե այն կոնկրետ ինչ սյուժեով է նկարվել։ Որքան էլ բարդ լինի սյուժեն, ինչին հավանաբար այնքան էլ մեծ ուշադրություն չեն դարձրել ոչ վարպետն, ոչ էլ ժամանակի արվեստասերները, ակնահայտ է նկարչի ձգտումն կերպարների յուրահատուկ կոնտրաստային համադրությամբ արտահայտելու հոգեվիճակ։ Կերպարներն տեղադրված են բնապատկերային միջավայրում, չնայած դեռևս առաջին պլանում չեն։ Զարմանալի նրբությամբ է պատկերված բնության բազմազանությունն։ 1506–1507թթ-ին Ջորջոնեն հասնում է ստեղծագործական հասունության, և այդ ժամանակ էլ տեղի է ունենում 15-րդ դարի համեմատ դիմանկարի նոր տեսակի ձևավորումը։ Դրանցում արտահայտվում է կերպարների ներքին, կենտրոնացված և հոգևոր աշխարհն։ Դա հատկապես վերաբերում է <<Լաուրայի>> դիմանկարին։ Սև ֆոնին պատկերված դափնու լայն տերևներն, շրջանակում են երիտասարդ կնոջ պատկերն։ Նկարի տարածությունն և խորությունն ստեղծվում էր երեք-չորրորդ շրջադարձով, հանգիստ կլոր դեմքով, սև, հեռուն ուղղված աչքերով, մեծ բարանով։ Ամբողջ կերպարն ուսումնասիրողներին ստիպում է ենթադրել, որ այստեղ պատկերված է կամ կուրտիզանուհի, կամ Պետրարքայի սիրուհի Լաուրան։ 1506–1507թթ-ին Ջորջոնեն հասնում է ճանաչվածության գագաթնակետին։ Երիտասարդ նկարիչներն լքում են Բելլինիի արվեստանոցն և տեղափոխվում իր մոտ։ Նրանց թվում էր նաև Տիցիանն։ Բելլնիից Ջորջոնեին են անցնում նաև վենետիկյան կառավարության պատվերներն, որը 1507թ-ին պատվիրում է Դոժերի պալատի նկարներն, իսկ հաջորդ տարի գերմանացի առևտրականների տան ճակատի որմնանկարներն։ Այս աշխատանքներն չեն պահպանվել, պահպանվել են միայն ժամանակակիցների խանդավառ մեկնաբանություններն։ Ջորջոնեի ստեղծագործություններն ավարտվում են <<Քնած Վեներան>> և <<Համերգ>> աշխատանքներով։ Այս նկարներն մնացել են անավարտ և դրանց բնապատկերային ֆոնն ավարտին է հասցրել Ջորջոնեի կրտսեր ընկերոջ և աշակերտի Տիցիանի կողմից։

<<Քնած Վեներան>>/մոտ 1507–1508թթ/, եթե լիներ հեղինակի միակ աշխատանքն, ապա կբերեր նրան մեծ ճանաչում։ Այն կորցրել է իր գեղարվեստական որակներն մի շարք վնասվածքների և վերականգնողական աշխատանքների արդյունքում։ Սակայն չնայած դրան այս աշխատանքում մեծ հումանիզմով , գրեթե անտիկ հստակությամբ բացահայտվում է մարդու հոգևոր և ֆիզիկական գեղեցկության միասնությունն։ Հանգիստ քնած մերկ Վեներան պատկերված է գյուղական բնապատկերի ֆոնի վրա։ Ամպոտ միջավայրը փափկեցնում է բոլոր կոնտուրներն՝ պահպանելով ֆորմաների պլաստիկական արտահայտվածությունն։ Բարձր Վերածննդի այլ ստեղծագործությունների նման այս աշխատանքում Վեներան ներփակված է իր գեղեցկության մեջ և կարծես թե հեռացված է և՛ հանդիսատեսից, և՛ իրեն շրջապատող բնությունից։ Պատահական չէ, որ Վեներան քնած է պատկերված։ Գլխի հետևն գցած աջ ձեռքն ստեղծում է միասնական ռիթմիկ ուղի, որն շրջապատում է մարմինն ու սեղմում է ֆորման միասնական սահուն կոնտուրում։ Ստեղծվում է թափանցիկ մաքրություն, որն ստեղծվում է այն ժամանակ երբ մաքուր հոգին ապրում է կատարյալ մարմնում։ Ջորջոնեից մեզ հասած վերջին աշխատանքը <<Գյուղական համերգն>> է /մոտ1508 - 1510թթ, Լուվր/: Այն կարծես Ջորջոնեի ժամանակակիցների երազած <<ոսկեդարի>> մարմնացումն է։ Հանգիստ հանդիսավոր բնապատկերի ֆոնին պատկերված են շքեղ հագուստով երկու երիտասարդ և երկու մերկ կին։ Ժամանակի ընթացքում մգացած լաքն նկարին հաղորդում է տաք ոսկեգույն երանգ։ Իրականում, սկզբում այն առաձնանում էր ընդհանուր տոնի հավասարակշռությամբ։ Այն արտահայտվում էր զուսպ սառը և չափավոր տաք երանգներով։

Այս աշխատանքում , ավելի շատ քան մյուսներում, կարծես թե պատրաստվում է Տիցիանի ի հայտ գալուն։ Բացի այդ այս աշխատանքի առանձնահատկությաունն կայանում է նրանում , որ այն բացահայտւմ է այլևս ոչ ոքի կողմից չկրկնվող նկարչի հմայքն։ Ջորջոնեի մոտ մոտիվն փափկեցվում է երազկոտ հայցողականությամբ, կյանքի հանդեպ հավասարակշռված հարմոնիան։ 1510թ-ին Վենետիկում սկսվում է ժանտախտի համաճարակ, որի զոհերից մեկն է դառնում Ջորջոնեն՝ մահանալով 1510 թ-ի աշնանը ստեղծագործական ուժերի ծաղկման շրջանում։

Պատկերասրահ[խմբագրել]

Արտաքին հղումներ[խմբագրել]

Commons-logo.svg