Դաշտան

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Դաշտանային ցիկլ

Դաշտանը (նաև՝ մենստրուացիա) արգանդային լորձաթաղանթի (էնդոմետրիումի) թափելն է։ Որոշ կաթնասուն ցեղերի բազմացման տարիքի էգերի մոտ, դաշտանը կանոնավոր է պատահում։ Բացահայտ դաշտանը (որում հեշտոցի միջոցով արգանդից արյունահոսություն է տեղի ունենում) ի սկզբանե գտնվում է մարդկանց և նրանց մոտիկ էվյոլուցինիստական բարեկամների ինչպես շիմպանզեների մոտ։[1] Ուրիշ ընկերքային կաթնասունների ցեղերը կտղուցային ցիկլեր ունեն, որոոնցում էնդոմետրիումը ներծծվում է կենդանու միջոցով (ծածուկ դաշտան) բազմացման ցիկլի վերջում։ Շատ կենդանաբաններ սրան ակնածում են որպես «ճիշտ» դաշտանային ցիկլից տարբեր։

Ակնարկ[խմբագրել]

Էվմենոռեան (անգլերեն՝ eumenorrhea) ցուցանշմում է նորմալ, կանոնավոր դաշտանը, որը տևում է մի քանի օր (ընդհանդրապես 3-ից 5 օր, սակայն 2-ից մինչ 7 օրը նորմալ է համարվում)։[2] Միջին արյան կորուստը դաշտանի ժամանակ 35 մլ է, իսկ 10-ից 80 մլ կորցնելը նորմալ է համարվում։[3] Շատ կանայք նաև նկատում են էնդոմետրիում թաղանթի թափվելը, որը հայտնվում է արյան հետ խառն հյուսվածքի նման (Սա մերթ սխալեցվում է վաղաժամկետ սաղմի վիժման հետ)։ Պլասմին անունով մի ֆերմենտ, որը գտնվում է էնդոմետրիումի մեջ, հակում ունի արյունը մակարդվելուց արգելել։ Այս արյան կորստի պատճառով, նախադաշտանադադար կանայք ավելի բարձր երկաթի պահանջ ունեն իրենց դիետայում՝ երկաթի անբավարարությունը կանխելու համար։ Սույն ժամանակ շատ կանայք արգանդային ջղաձգություն, այլ կոչված՝ դաշտանախանգարում (դիսմենոռեա), են վերապրում, որը մեծ մասամբ պատահում է արգանդային մկանի կծկումներից էնդոմետրական արյունը կնոջ մարմնից դուրս վտարելուց։ Մի մեծ արդյունաբերություն է աճել այս ջղաձգություններին օգնելու համար դեղեր արտադրելու համար, ինչպես նաև առողջապահական արտադրանքներ դաշտանը կառավարման օգնելու համար։

Դաշտանային ցիկլի մաս[խմբագրել]

Դաշտանը դաշտանային ցիկլի ամենատեսանելի փուլն է։ Դաշտանային ցիկլերը դաշտանային արյունահոսության առաջին օրվանից են հաշվվում, որովհետև դաշտանի սկիզբը ընդհուպ համընկնում է հորմոնալ ցիկլի հետ։

Հղիության ժամանակ և ծննդաբերությունից մինչ որոշ ժամանակ անց, բնականոնորեն դաշտանը ժամանակավորապես դադարեցվում է. այս շրջանը կոչվում է ամենոռեա (անգլերեն՝ amenorrhoea), այսինքն՝ դաշտանային ցիկլի բացակայություն։ Եթե դաշտանը չի վերսկսել, ապա կաթնարտադրության ժամանակ բեղմնավորությունը ցածր է։ Հետծննդաբերական ամենոռեայի միջին երկարությունը ավելի երկար է, երբ որոշակի կրծքով կերակրելու ձևեր են օգտագործվում. սա կարող է դիտմամբ գործադրվել, որպես հղիության կանխարգելում (կաթնարտադրողական ամենոռեայի մեթոդ

Մշակույթ և դաշտան[խմբագրել]

Դաշտանի ուշեցումը կամ դադարեցումը սովորաբար կնոջ ակնկալում է, թե նա հղի կարող է լինել։ Սակայն, սա որոշիչ չի կարելի ընդունել։ Դաշտանի առաջին քանի տարում անկանոն ցիկլերը սովորական են։ Դաշտանային ցիկլի կանոնավորությունը կարելի է նաև ֆիզիկական կամ հուզական ճնշումից ազդվի։ Էլ ավելին, դաշտանի շարունակվելի վաղ հղիության ժամանակ անսովոր չէ։[4]

Շատ կրոններ դաշտանի հետ կապված ավանդույթներ ունեն։ Կարելի է որոշ գործողություններ դաշտանի ժամանակ արգելեն (ինչպես սեռական հարաբերությունը ուղղափառ հուդայականությունում, հինդուիզմում և իսլամում), կամ դաշտանի վերջում ծեսեր նշանակեն (ինչպես միկվան հուդայականությունում կամ ղուսլը իսլամում)։ Որոշ ավանդական հասարակություններ մինչև կանանց դաշտանի վերջը նրանց որոշ բնակություններում, «դաշտանային խրճիթներում» են ագուցում, որոնք նախատեսված են այդ բացառիկ նպատակի համար։

Ըստ հայկական հին ծեսերի, աղջիկներն առաջին դաշտանից հետո օրհնված ջրով լվացումներ էին անում եկեղեցում։[5] Ըստ Հայ Առաքելական եկեղեցու Պարտավի Ժողովի 24-րդ կանոնի, արգելվում էր դաշտանի մեջ գտնվողների պսակն օրհնել։[6] Ըստ Ընդհանրական եկեղեցու հիմնադիրներից Բարսեղ Կեսարացու 1052-որդ կանոնի (որը դրվել է նախքան 5-րդ դար), որին հետևում է նաև Հայ Առաքելական եկեղեցին, կանանց արգելվում է դաշտանի ժամանակ հաղորդություն ստանալ, սակայն վերջին հարյուրամյակում Հայ Առաքելական եկեղեցին որևէ պաշտոնական արձանագրություն չի ունեցել այդ մասին։[7]

Դաշտանը արվեստում[խմբագրել]

  • Դժոխքի անատոմիա (ֆրանսերեն՝ Anatomie de l'enfer) - Կինոնկար Քաթրին Բրեյայից․ ֆիլմը կենտրոնանում է արական վախի վրա հանդեպ իգական սեռականության և կադրերից մեկում արական դեմքը պետք է խմի դաշտանի արյուն պարունակող բաժակը
  • Ինձնից ազատված (անգլերեն՝ Rid of Me) - Կինոնկար Ջեյմս Վեստբիից - Սկզբի կադրերից մեկում հիմնական դերասանուհին դաշտանի արյունը քսում է այլ մեկի երեսին
  • Դաշտան (պարսկերեն՝ پریود -- Փերիոդ) - Երգ պարսիկ երգիչներ Շահին Նաջաֆուց և Մոհսեն Նամջուից, որը երգ է պարսիկ կանանց քաղաքական և մշակութային ճնշման մասին


Աղբյուրներ[խմբագրել]