Ֆրանցիշեկ Բագուշևիչ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Ֆրանցիշեկ Բագուշևիչ
բելառուս․՝ Францішак Бенедыкт Казiмiравiч Багушэвіч
Francisak Bahusevic.jpg
Ծնվել էմարտի 9 (21), 1840
ԾննդավայրSvironys, Vilensky Uyezd, Վիլենի նահանգ, Ռուսական կայսրություն
Վախճանվել էապրիլի 15 (28), 1900 (60 տարեկան)
Վախճանի վայրKushlyany, Oshmyany County, Վիլենի նահանգ, Ռուսական կայսրություն
ԳերեզմանZhuprany
Մասնագիտությունհրապարակախոս, թարգմանիչ, գրող և բանաստեղծ
Լեզուբելառուսերեն
ԱզգությունԲելառուսներ
ՔաղաքացիությունFlag of Russia.svg Ռուսական կայսրություն
ԿրթությունՆեժինի Նիկոլայ Գոգոլի անվան պետական համալսարան
Francišak Bahuševič Վիքիպահեստում

Ֆրանցիշեկ Բագուշևիչ (բելառուսերեն՝ Франці́шак Бэнэды́кт Багушэ́віч, լատինատառ բելառուսերեն՝ Francišak Kazimiravič Bahuševič[1] , մարտի 9 (21), 1840, Svironys, Vilensky Uyezd, Վիլենի նահանգ, Ռուսական կայսրություն - ապրիլի 15 (28), 1900, Kushlyany, Oshmyany County, Վիլենի նահանգ, Ռուսական կայսրություն[2][3][4][5]), բելառուս բանաստեղծ, արձակագիր, բելառուսական նոր գրականության հիմնադսիրներից և դասական հեղինակներից մեկը[6], քննադատական ռեալիզմի ուղղության սկզբնավորողը բելառուսական գրականության մեջ։ Մասնակցել է 1863—1864 թվականների ապստամբությանը ցարական բռնակալության դեմ[7][8]։ Հանդես է եկել Мацей Бурачок, Сымон Рэўка з-пад Барысава կեղծանուններով։ Նրա ներշնչանքի աղբյուրներից մեկը եղել է բելառուսական ժողովրդական բանահյուսությունը։

Իր գրական ստեղծագործությամբ և հասարակական գործունեությամբ Ֆրանցիշեկ Բագուշևիչը մեծապես նպաստել է բելառուսների ազգային ինքնագիտակցության զարթոնքին և ազգային-ազատագրական գաղափարախոսության ծավալմանը, որի հիմքի վրա քսաներորդ դարասկզբին ծայր է առել բելառուսների ազգային-ազատագրական շարժումը։ Նրան երբեմն անվանում են «արդի բելառուսական ազգայնականության հայր»[9] կամ «բելառուսների ազգային զարթոնքի հայր»[10]։

Կենսագրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ֆրանցիշեկ Բագուշևիչը ծագումով ազնվականական տոհմից էր։ Ծնվել է 1840 թվականին, ռուսական կայսրության Վիլնոյի նահանգի Սվիրանի դաստակերտում։ 1846 թվականին նրանց ընտանիքը տեղափոխվել է Կուշլանի դաստակերտ[11]։ 1861 թվականին ավարտելով գիմնազիան՝ Ֆրանցիշեկն ընդունվել է Սանկտ Պետերբուրգի համալսարանի ֆիզմաթ ֆակուլտետը, սակայն ուսանողական խռովություններին մասնակցելու պատճառով վտարվել է համալսարանից ու վերադարձել հայրենի վայրեր։ Ուսուցչություն է արել Լիդայի գավառի Դոցիշկի գյուղի դպրոցում[12], իսկ երբ սկսվել է ցարական բռնակալության դեմ ապստամբությունը, միացել է ապստամբներին։ Ավգուստովի անտառում ռուսական զորքի հետ ռազմական բախման ժամանակ վիրավորվել է, մահից փրկվել է օգնության շտապած գյուղացիների հոգածության շնորհիվ։ Երբ ապստամբությունը ճնշվել է, ազդեցիկ հովանավորների միջամտությամբ ազատվել է Սիբիր աքսորվելուց, բայց հարկադրված է եղել թողնել հարազատ վայրերն ու մեկնել Ուկրաինա։ Ճանաչված լեզվաբան, ազգագրագետ Յան Կարլովիչի օգնությամբ 1865 թվականին ընդունվել է Նեժինի իրավագիտական լիցեյը, որն ավարտել է 1868-ին և հաջորդ տարվանից աշխատանքի անցել իրավաբանական տարբեր հաստատություներում, գլխավորապես՝ Ուկրաինայում։ 1884-ին, երբ 1863 թվականի ապստամբության մասնակիցներին համաներում է հայտարարվել, Ֆրանցիշեկ Բագուշևիչը վերադարձել է հայրենի եզերք, աշխատանքի անցել Վիլնյուսի շրջանային դատարանում։

Նա Ադամ Միցկևիչի պոեզիայի մեծ սիրահար էր և ընդգրկվել է վերջինիս ծննդյան 100-ամյակի առթիվ ստեղծված հոբելյանական կոմիտեի կազմում, միջոցների հավաքագրում կազմակերպել լեհ մեծ բանաստեղծի արձանի համար։ 1898-ի գարնանը ծանր հիվանդացել է և կնոջ ու երկու երեխաների հետ Վիլնյուսից տեղափոխվել Կուշլանի (չի էլ կարողացել մասնակցել Միցկևիչի արձանի բացման հանդիսավոր արարողությանը)։ Հենց հայրենի դաստակերտում էլ մահացել է 1900 թվականի ապրիլի 28-ին։ Թաղվել է Ժուպրանիի (ներկայումս՝ Սմարգոն) գերեզմանատանը[10][13]։

Ստեղծագործություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ֆրանցիշեկ Բագուշևիչի բանաստեղծությունները գրասեր երիտասարդության շրջանում տարածվել են ձեռագիր վիճակում, մեկը մյուսից արտագրելու միջոցով։ Իր կենդանության օրոք նա կարողացել է լույս ընծայել բանաստեղծական երկու ժողովածու՝ «Բելառուսական սրինգ»-ը (Dudka belaruskaja, 1891) և «Բելառուսական աղեղ»-ը (Smyk belaruski, 1894)[1][14] 1894): Բագուշևիչը բելառուս գրողներից առաջինն է հանդես եկել ի պաշտպանություն մայրենի լեզվի և ազգային ինքնատիպ գրականության, այդ գրականության մեջ սկզբնավորել է քննադատական իրապաշտության (ռեալիզմի) մեթոդը, ներմուծել տաղաչափական նոր ձևեր, զարգացրել առակի, բալլադի, պոեմի ժանրերը։ Իր երկերը գրել է լատինատառ բելառուսերեն, քանզի գրության այդ եղանակն ավելի տարածված էր[15]։

Հիշատակ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1958 թվականին Ժուպրանիում կանգնեցվել է Բագուշևիչի կիսանդրին, 1970-ին բացվել է նրան նվիրված թանգարանը՝ շուրջ 300 ցուցանմուշներով[16], 1990-ին տեղի Պողոս-Պետրոս եկեղեցում փակցվել է հիշատակության հատուկ տախտակ[17]։

Բանաստեղծի անունով են կոչվել Մինսկի հրապարակներից մեկը, Գրոդնոյի և այլ քաղաքների փողոցներ[18][19]։

2009 թվականին Սմարգոն քաղաքում կանգնեցվել է Բագուշևիչի բրոնզե հուշարձանը[20]։

Բագուշևիչին նվիրված քանդակագործական կամ նկարչական աշխատանքներ են ստեղծել անվանի արվեստագետներ Սերգեյ Ադաշկևիչը[21], Եվգեն Ցիխանովիչը[22], Միկոլա Կուպավան[23] Վլադիմիր Մելեխովը [24]...

2015 թվականին՝ գրողի ծննդյան 175-ամյակի կապակցությամբ Բելառուսում թողարկվել է նրա դիմապատկերը կրող նամականիշг[25]:

Գրականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Багушэвіч Ф. Творы: Для сярэд. і ст. шк. узросту.-2-е выд. Мн., 2001.
  • Багушэвіч, Ф. Творы: Вершы, паэма, апавяданні, артыкулы, лісты / Ф. Багушэвіч ; Уклад., прадм. Я. Янушкевіча; камент. У. Содаля, Я. Янушкевіча; маст. Г. Хінка-Янушкевіч. — Мінск : Маст.літ., 1991. — 309 с.
  • Барысенка В. Францішак Багушэвіч і праблема рэалізма ў беларускай літаратуры ХІХ стагоддзя. — Мн., 1957.
  • Булгакаў В. Гісторыя беларускага нацыяналізму. Вільня, 2006.
  • Кісялёў Г. Багушэвіч Францішак // Беларускія пісьменнікі: Бібліяграфічны слоўнік. У 6 Т. Т. 1. Мн., 1992. С. 182—184.
  • Ламека У., Содаль У. Багушэвіч Францішак Казіміравіч // Беларуская мова: Энцыклапедыя. Мн., 1994. С. 67 — 69.
  • Луцкевіч А. Жыццё і творчасьць Фр. Багушэвіча ва ўспамінах ягоных сучасьнікаў // Спадчына, № 1-2, 2001, С. 35 — 64.
  • Мальдзіс А. У пошуках багушэвічаўскай шкатулкі // Падарожжа ў XIX ст. З гісторыі беларускай літаратуры, мастацтва і культуры. Навук.- папул. нарысы. Мн., 1969. С. 168—173.
  • Мысліцелі і асветнікі Беларусі: Энцыкл. даведнік. Мн.: БелЭн, 1995. ISBN 985-11-0016-1
  • «Не пакідайце ж мовы нашай беларускай…»: да 170-годдзя з дня нараджэння Францішка Багушэвіча (1840—1900) [Электронны рэсурс]. / Нацыянальная бібліятэка Беларусі; складальнікі: Л. Г. Гушчынская і інш.; рэдактары: Л. В. Гарбачова, К. У. Прэнц.-Электронныя, тэкставыя, графічныя даныя і праграма (3, 7 Гб): Нацыянальная бібліятэка Беларусі, 2009
  • Смалянчук, А. Ф. Паміж краёвасцю і нацыянальнай ідэяй. Польскі рух на беларускіх і літоўскіх землях. 1864 — люты 1917 г. / А. Ф. Смалянчук. — СПб. : Неўскі прасцяг, 2004. — 406 с.
  • Содаль, У. Сцежкамі Мацея Бурачка / У. Содаль. — Мн., 1991.
  • Творы / Прадм. Я. Янушкевіча. — Мн.: Мастацкая літаратура, 2009.
  • Александровіч, С. Х. Пуцявіны роднага слова : Праблемы развіцця беларускай літаратуры і друку другой паловы XIX — пачатку XX ст. / С. Х. Александровіч. — Мінск : БДУ, 1971. — С. 91—105.
  • Барысенка, В. В. Францішак Багушэвіч і праблема рэалізма ў беларускай літаратуры XIX стагоддзя / В. В. Барысенка. — Мінск : Выдавецтва Акадэміі навук БССР, 1957. — 365 с.

Պատկերասրահ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. 1,0 1,1 Bahuševič, Francišak Kazimiravič. In: |titul=Encyclopaedia Beliana |isbn=978-80-89524-30-3 |url=https://beliana.sav.sk/heslo/bahusevic-francisak-kazimiravic |vydavateľ=Slovenská akadémia vied |dátum prístupu=2020-04-11 }}
  2. Их именами названы…: Энциклопедический справочник / Редкол.: И. П. Шамякин (гл. ред.) и др. БелСЭ, Минск 1987, S. 80–84.
  3. Ferdinand Neureiter: Weißrussische Anthologie. München 1983, S. 30.
  4. |XI|714|Świrany (5)}}
  5. Obecnie gmina Rukojnie, rejon wileński na Litwie.
  6. «Гісторыя Беларусі. Асобы. Францішак Бэнэдыкт Багушэвіч»։ Արխիվացված է օրիգինալից 2008-05-21-ին։ Վերցված է 2020-05-31 
  7. «Памяці герояў»// Наша Ніва, 26 ліпеня 2010
  8. 100 знаменитых беларусов.(չաշխատող հղում)
  9. |priezvisko=Silitski |meno=Vitali |titul=The A to Z of Belarus |vydanie= |vydavateľ=Scarecrow Press |miesto=Lanham, Toronto, Plymouth |rok=2010 |isbn=0810872005 |strany= |priezvisko2=Zaprudnik |meno2=Jan |kapitola=Beginnings of the National Cause |zväzok=221 |edícia=The A to Z Guide |ISBN2=978-0810872004}}
  10. 10,0 10,1 BAHUŠEVIČ, FRANCIŠAK (1840-1900). In: |priezvisko=Silitski |meno=Vitali |titul=The A to Z of Belarus |vydanie= |vydavateľ=Scarecrow Press |miesto=Lanham, Toronto, Plymouth |rok=2010 |isbn=0810872005 |strany= |priezvisko2=Zaprudnik |meno2=Jan |zväzok=221 |edícia=The A to Z Guide |ISBN2=978-0810872004}}
  11. |IV|952|Kuszlany}}
  12. |II|92|Dociszki}}
  13. |titul=Franciszak Bahuszevič |url=http://archiwum2000.tripod.com/511/bogusz.html |vydavateľ=Nasza Gazeta |dátum prístupu=2020-04-11 |autor=Jurij Gil}}
  14. |titul=Bahuševič, Francišak Kazimiravič |url=http://www.cojeco.cz/index.php?detail=1&id_desc=6741&title=Bahu%259Aevi%25E8&s_lang=2 |vydavateľ=cojeco.cz |dátum prístupu=2020-04-11}}
  15. ALPHABET. In: |priezvisko=Silitski |meno=Vitali |titul=The A to Z of Belarus |vydanie= |vydavateľ=Scarecrow Press |miesto=Lanham, Toronto, Plymouth |rok=2010 |isbn=0810872005 |strany= |priezvisko2=Zaprudnik |meno2=Jan |zväzok=221 |edícia=The A to Z Guide |ISBN2=978-0810872004}}
  16. Лукша, Г. А памяць жыве: 25 гадоў музэю Ф. Багушэвіча ў Жупранах // Роднае слова. — Мінск: 1995. — № 3. — С. 70—71.
  17. Адвакат, паэт, народны заступнік Ашмянскі весьнік, 6 сакавіка 2010 г.]
  18. В Минске появится площадь Богушевича и улица Сырокомли, Белорусская деловая газэта, 19 июля 2001 г.
  19. У Гродна з’явяцца вуліцы Агінскага, Багушэвіча, Караткевіча і Орды // «Наша Ніва», 20 траўня 2011
  20. Айцец беларускай нацыянальнай ідэі паўстаў у бронзе Наша Ніва, 8 верасьня 2009 г.
  21. Сяргей Аляксандравіч Адашкевіч (1918, Мінск). 80-я гады. Бюст «Францішак Багушэвіч».
  22. Яўген Мікалаевіч Ціхановіч. «Партрэт Францішка Багушэвіча»
  23. Мікола Мікалаевіч Купава. «Партрэт зачынальніка новай беларускай літаратуры Францішка Багушэвіча»
  24. Уладзімір Іванавіч Мелехаў. На помніку «Змагарам за родную мову» Барэльеф «Францішак Багушэвіч»
  25. |аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = https://web.archive.org/web/20150212210423/http://belpost.by/stamps/%7C копія = | дата копіі = | загаловак = Філятэлія. Белпошта| фармат = | назва праекту = | выдавец = belpost.by| дата доступу = 13 лютага 2015 | мова = | камэнтар = Інфармацыя аб марках Белпошты на 13 лютага 2015}}

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 2, էջ 501 CC-BY-SA-icon-80x15.png