Փուլի

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
փուլի
Puli 600.jpg
Տեսակ շան ցեղատեսակ
Այլ անուններ Հունգարական ջրաշուն
Հունգարական հովվաշուն փուլի
Բնաշխարհ Հունգարիա
Առանձնահատկություններ
Զանգված արու 13-15 կգ
Զանգված էգ 10-13 կգ
Հասակ արու 39-45 սմ
Հասակ էգ 36-42 սմ
Գույն սև, սև ժանգակարմիր կամ մոխրագույն երանգով, մոխրագույն, մարգարտասպիտակ
Կյանքի տևողություն 12-13 տարի
Կյանքի տևողություն 12-13 տարի
Դասակարգում և տեսականմուշ
FCI Խումբ 1 Բաժին 1 #55
Շուն (Canis lupus familiaris)

Փուլի, կամ հունգարական ջրաշուն[1], կամ հունգարական հովվաշուն փուլի[2] (հունգ.՝ puli), հովվաշան ցեղատեսակ, միջնադարում հայտնաբերվել է Հունգարիայում: Արտաքնապես նման է փոքր կոմոնդորի[3][4]:

Ցեղատեսակի պատմություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Փուլին առաջացել է Չինաստանի արևմուտքում և ընդհանուր արմատներ ունի տիբեթական տերիերի հետ: Թերևս այդ շների նախնիները, հաղթահարելով ասիական բարձրությունները, քոչվոր ավարների հետ հասել են ժամանակակից Հունգարիայի տարածք: Բայց ավանդաբար վարկած է ընդունվում նաև այն, որ փուլիի նախնիները Հունգարիա են բերվել 18-րդ դարում կումանների կողմից[5]: Հունգարական գրականության մեջ «փուլի» անվանումն ի հայտ է եկել 1751 թվականին[2][3]:

Շների ցուցահանդեսում փուլին առաջին անգամ ցուցադրվել է Բուդապեշտում 1923 թվականին[6]: 1936 թվականին ցեղատեսակը ընդունվել է Ամերիկյան շնաբուծության ակումբ[7], 1948 թվականին՝ ամերիկյան Շնաբուծության միացյալ ակումբ (UKC)[6], իսկ 1954 թվականին՝ Կինոլոգիական միջազգային ֆեդերացիա (FCI), որտեղ դասակարգված է հովվական և սկոտոգոնյան շների խմբում, հովվաշների բաժանմունքում[8]:

Սկզբում փուլիներն օգտագործվում էին ոչխարների հոտերը պաշտպանելու համար, սակայն ժամանակի ընթացքում նրանք սկսեցին օգտագործվել որպես հրացանավարժ շուն[4]: Շատ հայտնի են ինչպես իրենց հայրենիքում, այնպես էլ Եվրոպայի մյուս երկրներում: Եվրոպական և ամերիկյան մայրցամաքներում կան Ազգային ցեղատեսակների ակումբներ: Փուլին առաջին անգամ Ռուսաստան է բերվել 20-րդ դարի կեսերին[2]:

Արտաքին տեսք[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Սպիտակ փուլի

Միջին չափի, ամուր մարմնակազմվածքով և քառակուսի ձևաչափով, խիտ, բավականին գանգուր և իրար միահյուսված բրդով, աչքերը գրեթե ամբողջությամբ ծածկված շուն է: Մեջքին թեքված փափկամազ պոչը հետնաբաշից գավակը վեր բարձրացող գծի տպավորություն է ստեղծում[9]:

Գանգը փոքր է և նուրբ, առատ մազերի պատճառով գլուխը թվում է կլոր: Դունչը սուր չէ, նրա երկարությունը գլխի երկարության երրորդ մասն է կազմում, ճակատից դնչի անցումը թույլ է, քիթն ուղիղ է: Աչքերը փոքր-ինչ ծուռ են, մուգ շագանակաույն, աշխույժ և խելացի արտահայտությամբ: Ականջները V-աձև են, կախված, լայն հիմքերով և կլոր ծայրերով: Պարանոցն ամուր է, մկանուտ[1][9]:

Մեջքն ուղիղ է, ուժեղ, մկանուտ, գոտկատեղը կարճ է, գավակ՝ մի փոքր հակված: Կրծքավանդակը խորն է, լավ կլորացված կողոսկրերով: Պոչը ծածկված է հաստ բրդով: Վերջույթներն ամուր են և մկանուտ, ոտքերը կարճ են, կլոր, ճիրանները հիմնականում սև են, բարձիկները մուգ են և առաձգական[9]:

Խիտ, մինչև գետին կախված մազերն ամբողջությամբ ծածկում են շանը՝ թույլ չտալով որոշել նրա ուրվագիծն ու ձևը: Մորթին կազմված է կոշտ ծածկույթային մազերից և ավելի բարակ բրդատակի աղվամազից, որոնց ճիշտ, գենետիկորեն կանխորոշված հարաբերակցությունը շանը տալիս է էսթետիկ տեսք և հեշտացնում մորթու խնամքը: Ամենաերկար մազերը ծածկում են մեջքը, գավակը և ազդրի ներսի մասը, դրանց երկարությունը կազմում է 20-30 սմ: Այդ տեսակի ծածկույթը բնորոշ է միայն հասուն շներին, ձագերն ունեն փափուկ, մի փոքր ալիքավոր մորթի: Գունավորումը սև է, սև՝ մի փոքր ժանգակարմիր կամ մոխրագույն երանգով, ցանկացած երանգի մոխրագույն, մարգարտասպիտակ: 20-րդ դարի առաջին կեսին իդեալական էր համարվում սև գույնը, այնուհետև ավելի հայտնի դարձավ սպիտակը: Ցուցահանդեսներում փուլիի սպիտակ և մյուս գունավորումները գնահատվում են տարբեր դաշտերում[1][2][3][4][9]:

Արու շան հետնաբաշի երկարությունը 39-45 սմ է, էգինը՝ 36-42 սմ, իդեալական է համարվում համապատասխանաբար 41-43 սմ և 38-40 սմ հասակը: Արուի զանգվածը 13-15 կգ է, էգինը՝ 10-13 կգ[9]:

Խառնվածք[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Փուլիի ձագեր

Իր բնույթով շատ խելացի, հնազանդ, մեղմ և ակտիվ շուն է, լավ հասկանում է տիրոջը, որին շատ է կապվում: Ունի պաշտպանական հոյակապ հատկանիշներ, չնչին կասկածելի ձայնի դեպքում հաչում է, տիրոջը պաշտպանելիս ագրեսիվ է և անվախ, սակայն շների ու ընտանի մյուս կենդանիների հետ հարաբերություններում ագրեսիա չի դրսևորում: Ձագերին վարժեցնել պետք է սկսել վաղ տարիքից և դա պետք է անել նրբորեն, առանց զայրանալու, ձայնը բարձրացնելու և պատժելու[1][2][3][4]:

Որպես հովվաշուն՝ դիմացկուն է և ոչ պահանջկոտ, հսկում է հոտը՝ ցատկելով ոչխարների մեջքին կամ թռչելով նրանց վրայով[1][10]: Նրան կարելի է օգտագործել պայթուցիկ նյութերի որոնման ժամանակ, երկու համաշխարհային պատերազմների ընթացքում Հունգարիայում օգտագործվել է ոստիկանական ծառայության մեջ: Փուլին դինամիկ է և ընկալունակ, հեշտությամբ սովորում է ամեն մի նորին, սիրում է արգելքների հաղթահարումով շարժումը, այդ պատճառով էլ այս շան հետ հետաքրքիր է զբաղվել կինոլոգիական այնպիսի մարզաձևերով, ինչպիսիք են աջիլիթին, դոգ-ֆրիզբին և ֆրիսթայլը[2]:

Առողջություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Այս ցեղատեսակի ներկայացուցիչներն ունեն գերազանց առողջություն: Գենետիկական հնարավոր հիվանդություններից են էնդոկրին համակարգի (հիպոթիրեոզ), մաշկի և լորձաթաղանթի, լյարդի և ենթաստամոքսային գեղձի, աչքերի (ցանցաթաղանթի դիսպլազիա) և կմախքի (պոչի կրճատություն, ազդրի բնածին հոդախախտ, ոչ լրիվ ատամներ) հիվանդությունները: Կարող են ունենալ մաշկաբորբի և սրտանոթային հիվանդություններ: Սննդի նկատմամբ պահանջկոտ չեն և հակում չունեն ալերգիաների նկատմամբ, այդ պատճառով էլ կարող են սնվել ինչպես բնական, այնպես էլ պատրաստի արդյունաբերական կերերով: Կյանքի միջին տևողությունը 12-13 տարի է[2][4][11]:

Կերակրումն ու խնամքը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Փուլիի ոչ մեծ չափերը հնարավորություն են տալիս նրան պահել քաղաքային բնակարաններում: Նրանք արագ և հեշտությամբ հարմարվում են գոյության պայմանների փոփոխություններին: Նրանց դռեդլոկը, ձևավորելով յուրահատուկ միկրոկլիմա, հուսալիորեն պաշտպանում է ցրտից, ջերմությունից և տոթից՝ շանը հնարավորություն տալով հարմարավետ զգալ փողոցում և շինություններում: Փուլիները լավ հարմարվում են բոլոր տարիքի մարդկանց հետ, ներառյալ երեխաների, նրանք շատ են սիրում գտնվել ուշադրության կենտրոնում: Այսպիսի շները հարմար են այն մարդուն, որը նախընտրում է սպորտային կյանքը, փուլիները սիրում են ակտիվ զբոսանքները և կարիք ունեն ֆիզիկական ծանրաբեռնվածության, ցանկալի է խոչընդոտների հաղթահարումով[1][2][4][10]:

Անհրաժեշտ է ամեն օր փուլիին խնամքով սանրել՝ խուսափելու համար մազերի խճճվելուց: Այս ցեղատեսակի շան մազերը չեն թափվում, չունեն հոտ և ալերգիա չեն առաջացնում: Փուլիին պետք է լողացնել անհրաժեշտության դեպքում՝ հաշվի առնելով այն փաստը, որ լողանալուց հետո շանն անհրաժեշտ է բավականին երկար ժամանակ լիովին չորանալու համար[2]: Շոգ եղանակին պետք է աշխատել այս շներին պահել ստվերում՝ տալով բավականին ջուր[4]:

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 Животные в доме: энциклопедия / Ред. коллегия: В. Г. Гребцова, М. Г. Таршис, Г. И. Фоменко. — М.: Большая Российская энциклопедия, 1994. — С. 202—203. — 304 с. — ISBN 5-85270-118-1
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 2,5 2,6 2,7 2,8 Венгерская овчарка пули // Друг : журнал. — 2017. — № 12. Архивировано из первоисточника 5 Մարտի 2018.
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 Круковер В. И. Пуми и пули // Собачья азбука. Выбираем, приобретаем, воспитываем. — М.: Эксмо, 2011. — С. 50. — 288 с. — (Энциклопедии животных). — ISBN 978-5-699-45674-1
  4. 4,0 4,1 4,2 4,3 4,4 4,5 4,6 Мей Дж. Всё о самых популярных породах собак. — СПб.: Кристалл, 2009. — С. 115. — 160 с. — ISBN 978-5-9603-0019-3
  5. Szeremy S. E.։ «History of the Puli» (անգլերեն)։ Puli Club of America։ Վերցված է 2018-03-15 
  6. 6,0 6,1 «Puli» (անգլերեն)։ United Kennel Club։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2018-03-03-ին։ Վերցված է 2018-03-03 
  7. «Puli» (անգլերեն)։ American Kennel Club։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2017-09-06-ին։ Վերցված է 2018-03-03 
  8. «FCI breeds nomenclature. PULI (55)» (անգլերեն)։ Federation Cynologique Internationale։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2017-07-18-ին։ Վերցված է 2018-03-03 
  9. 9,0 9,1 9,2 9,3 9,4 «PULI. FCI-Standard № 55» (անգլերեն)։ Federation Cynologique Internationale։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2017-08-24-ին։ Վերցված է 2018-03-04 
  10. 10,0 10,1 Собаки / И. Г. Барановская, Л. Д. Вайткене. — М.: АСТ, 2016. — С. 186. — 256 с. — (Большая иллюстрированная энциклопедия). — ISBN 978-5-17-095414-8
  11. Паджетт Дж. Контроль наследственных болезней у собак / Под ред. М. Р. Погосбековой. — М.: Софион, 2006. — С. 214. — 280 с. — 3000 экз. — ISBN 5-9668-0013-8

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]