Սուզդալ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Բնակավայր
Սուզդալ
Դրոշ Զինանշան
Flag of Suzdal (Vladimir oblast).png Coat of Arms of Suzdal.png

Суздаль 342.jpg
ԵրկիրՌուսաստան Ռուսաստան
Հիմնադրված է1024 թ.
Առաջին հիշատակում1024
Մակերես15 կմ²
ԲԾՄ115 մետր
Բնակչություն9618 մարդ (հունվարի 1, 2018)[1]
Հեռախոսային կոդ49231
Փոստային ինդեքսներ601293
##Սուզդալ (Ռուսաստան)
Red pog.png
Հարության եկեղեցին և առևտրային տաղավարներ
Սուզդալը Կամենկա գետից, լուսանկարը` Սերգեյ Պրոկուդին-Գորսկու, 20-րդ դարի սկիզբ

Սուզդալ (ռուս.՝ Суздаль), քաղաք-արգելավայր Ռուսաստանի Վլադիմիրի մարզում, Սուզդալսկի շրջանի վարչական կենտրոնը: Գտնվում է Ներլի գետի վտակ Կամենկա գետի վրա, Վլադիմիրից 26 կմ դեպի հյուսիս: Մտնում է Ռուսաստանի Ոսկե շրջանի կազմի մեջ: Ձևավորում է համանուն Սուզդալ մունիցիպալ կազմավորումը, որը որպես դրա կազմում եղած միակ բնակեցված կետ ունի քաղաքայինի կարգավիճակ[2]: Բնակչությունը կազմում է 9618 մարդ (2018):

Անվանում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Անցած Ժամանակների պատմություն աշխատության մեջ 1024 թվականին հիշատակվել է «Սուժդալ» (ռուս.՝ Суждаль) ձևով[3]:

Aquote1.png Въсташа волсъви в Суждали Aquote2.png


19-րդ դարում Դ. Եվրոպուսը կարծիք է առաջադրել, ըստ որի սուզդա (ռուս.՝ сузда) հիմնական մասը ծագում է ֆիննական «susi» կամ էստոնական «suzi»` «գայլ» բառերից[4]: Ալեքսեյ Շախմատովը ֆին-ուգորյան նախնական անվանումը փոփոխել է *susudal ձևի, սակայն Մ. Ֆասմերը մերժել է այն, քանի որ ֆիննական լեզվում այդպիսի բառ հայտնի չէ[5]:

Ըստ Օ. Տուրբաչյովի` անվանումը ծագել է հին սլավոներեն съзьдати բառից, որի իմաստներից մեկն է եղել «ծեփել կավից»: Դրանից էլ ծագել է «ստեղծել ռուս.՝ создать)» բայը[6]: Վ. Ներոզնակը կարծում է, որ Սուզդալ անվանումը ծագել է հին սլավոներեն «зижду» (կառուցում եմ) ձևից` որպես գոյական, որը ցույց է տալիս բայի գործողության արդյունքը[7]:

Պատմություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Սուրբ Ծննդյան տաճարը Կամենկա գետից

Համաձայն հնագիտական տվյալների` բնակավայրը, որը հետագայում դարձել է Սուզդալ քաղաքը, գտնվում է Կամենկի գետի ակունքում, և դրա շուրջը 10-րդ դարում արդեն գործում էին պաշտպանական կառույցներ[8][9][10]: Տարեգրության մեջ Սուզդալն առաջին անգամ հիշատակվել է որպես քաղաք, երբ խոսվել է 1024 թվականին վոլխների ապստամբության մասին[3][11]:

Առաջին ռուս պատմաբաններից մեկը` Վասիլի Տատիշչևը, իր «Ռուսաստանի պատմության» մեջ գրում է, որ 982 թվականին նրա հաշվարկներով Կիևի իշխան Վլադիմիր Մեծը «գնացել է դաշտ, գրավել լեհական հողերը և հիմնել Սուզդալ քաղաքը»[12]:

Ըստ ակադեմիկ Ա. Զալիզնյակի` Սուզդալը հիշատակվում է ռուսերեն հայտնի ամենահին գրքում, որը ստացել է Նովգորոդի օրենսգիրք անվանումը: Այսպես կոչված կրկնագրերում ասվում է, որ 999 թվականին ոմն Իսահակ հոգևորական Սուզդալի սուրբ հայ Ալեքսանդր եկեղեցում նշանակվել է որպես քահանա (ռուս.՝ Въ лѣто ҂ѕ҃ф҃з҃ азъ мънихъ исаакии поставленъ попомъ въ сѹжъдали въ цръкъве свѧтаго александра арменина…)[13]:

Ըստ իշխան Յուրի Դոլգորուկիի (12-րդ դարի սկիզբ)` Սուզդալը դարձել է Ռոստովա-Սուզդալական իշխանության կենտրոն: 1107 թվականին վոլգյան բուլղարացիները շրջափակել և գրավել են Սուզդալը:

Սուզդալցի Խոդուտան (Խոդուտինիչ) հիշատակվում է Նովգորոդյան արճիճե համար մեկ գրավոր հիշատակության մեջ (1100—1120 թվականներ): Սուզդալը հիշատակվում է նաև կեչու կեղևին արված համար 675 գրավոր հիշատակություններում (1140 թվականի սկզբից մինչև 1160 թվական[14])):

1157 թվականին իշխան Անդրեյ Բոգոլյուբսկին մայրաքաղաքը Սուզդալից տեղափոխել է Վլադիմիր: 13-րդ դարից վեր Սուզդալը դարձել է Սուզդալի ինքնավար իշխանության մայրաքաղաքը: 14-րդ դարի սկզբին դարձել է Սուզդալ-Նիժեգորդսկյան իշխանության մայրաքաղաքը: 1392 թվականին Սուզդալը մտել է Մոսկվայի մեծ իշխանության կազմի մեջ:

1445 թվականին Սպասո-Եվֆիմիև վանքի պատերի տակ տեղի է ունեցել ոչ շատ մեծ զորքերի մասնակցությամբ, բայց Սուզդալի համար մեծ հետևանքներով ճակատամարտը, որի արդյունքում Մոսկվայի մեծ իշխան Վասիլի II-ը գերի է ընկել թաթարներին: Սուզդալը թալանվել է:

1708 թվականին քաղաքը գրանցված էր Մոսկվայի նահանգի Սուզդալ գավառի կենտրոնում (այդ նահանգի կազմում էին նաև Պերեսլավլ-Րյազանսկ, Կոստրոմսկ, Յուրև-Պոլսկ, Վլադիմիրսկ, Պերեսլավլ, Տուլսկ, Կալուժսկ գավառները):

19-րդ դարի երկրորդ կեսին Սուզդալը համարվում էր խուլ գավառային քաղաք, առանց որևէ արդյունաբերության: Դա մասամբ պայմանավորված էր նրանով, որ Սուզդալը հեռու էր երկաթուղուց: Այդ իրավիճակը հնարավորություն է տվել պահպանելու հին շենքերը, և առաջին հերթին` տաճարները, անպատշաճ վերակառուցումներից և նորոգումներից: Խորհրդային կառավարման տարիներին Սուզդալում քանդվել է մոտ 15 եկեղեցի[15]:

1967 թվականին ընդունվել է Սուզդալի զարգացման գլխավոր նախագիծը, ըստ որի այն դարձել է քաղաք-թանգարան: Քաղաքից հանել են ուղղիչ հաստատությունները: Քաղաքի ծայրամասում` Կրովնիկում, կառուցվել է գլխավոր զբոսաշրջային համալիրը, տեղակայվել են թանգարանային ցուցադրությունները: Իրականացվել են հուշարձանների վերանորոգումները և քաղաքի բարեկարգման աշխատանքներ: 1965 թվականին մոսկովյան լրագրող Յուրի Բիչկովը, լինելով Սուզդալում ծառայողական գործերով, հորինել է օղակաձև զբոսաշրջային երթուղին, որն այմժ հայտնի է Ռուսաստանի ոսկի շրջան անունով[16]:

Սուզդալը պարգևատրվել է «Պատվո նշան» շքանշանով` մշակութային ժառանգության պահպանման և զբոսաշրջության զարգացման համար (1974): 1982 թվականին զբոսաշրջային թեմաներով լրագրողների և գրողների միջազգային ֆեդերացիան Սուզդալին շնորհել է «Ոսկե խնձոր» մրցանակը` միջազգային զբոսաշրջության զարգացման գործում իր ծառայությունների համար: 1992 թվականին ՅՈՒՆԵՍԿՕն ներառել է Սուզդալի սպիտակ քարե հուշարձանները Համաշխարհային ժառանգության մշակութային ցանկում:

2004 թվականին Վլադիմիրի շրջանի օրենքով Սուզդալ քաղաքին տրվել է քաղաքային բնակավայրի կարգավիճակը: Չորս տարի անց Սուզդալ քաղաքը մարզային ենթակայության քաղաքի կարգավիճակից անցել է Սուզդալի շրջանի շրջանային ենթակայության քաղաքի կարգավիճակի[17]:

Մշակույթ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Փառատոններ և տոներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Քաղաքի օրն անց է կացվում ամեն տարի օգոստոսի երկրորդ շաբաթ օրը և ներառում է կոստյումներով շքերթ, համերգներ, վարպետության դասեր և այլ միջոցառումներ և ավարտվում է տոնական հրավառությամբ:
  • 2002 թվականից Սուզդալի զբոսարջային համալիրում ամեն տարի անց է կացվում Անիմացիոն ֆիլմերի ռուսական բաց փառատոնը, որը ռուսական մուլտիպլիկացիայի գլխավոր դիտումն է:
  • Ամեն տարի հուլիսի երկրորդ շաբաթ օրը Սուզդալում անցկացվում է Վարունգի տոն: Անցկացվելու վայրը Փայտե ճարտարապետության թանգարանն է:
  • 2010 թվականից ամեն տարի անցկացվում է ռուսական բաղնիքի փառատոն:
  • Ամեն ամառ քաղաքում գրծում է «Նոր անուններ» միջազգային ստեղծագործական դպրոցը:
  • 2015 թվականից հուլիսի երրորդ հանգստյան օրերին անցկացվում է «GRUT» թրեյլրանինգի մրցույթ:
  • Ամեն տարի հոկտեմբերին անց է կացվում «Սուզդալը Ռուսաստանի պատմության մեջ» գավառագիտական ընթերցումներ, որոնց արդյունքերի հիման վրա տպագրվում է մասնակիցների զեկույցների հավաքածու:

Քանդակներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Թանգարաններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հայրապետական պալատներ

Սուզդալի տարածքում են Վլադիմիր-Սուզդալյան պատմագեղարվեստական և ճարտարապետական թանգարան-արգելավայր թանգարանային օբյեկտները:

  • Կրեմլ
  • Սպասո-Եվֆիմիևի վանքը
  • Փայտե ճարտարապետության թանգարանը
  • Քաղաքավանի տուն
  • Պոկրովյան վանքի խրճիթը

Նիկոլսկյան եկեղեցում գործում են հոգևորական Անդրեյ Դավիդովի սրբանկարչական արվեստանոցը և մոմե արձանների թանգարան:

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. 26. Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2018 годаFederal State Statistics Service.
  2. Закон Владимирской области от 26 ноября 2004 года N 190-ОЗ «О наделении Суздальского района и вновь образованных муниципальных образований, входящих в его состав, соответствующим статусом муниципальных образований и установлении их границ»
  3. 3,0 3,1 Полное собрание русских летописей. — Т. 1. I. II. Лаврентьевская и Троицкая летописи. — СПб.: Тип. Эдуарда Праца, 1846. — С. 147.
  4. Никонов В. А. Краткий топонимический словарь. — М.: Мысль, 1966. — С. 397.
  5. Фасмер М. Этимологический словарь русского языка. — М.: Прогресс, 1987. — Т. 3. — С. 797.
  6. Горбаневский М. В., Дукельский В. Ю. По городам и весям «Золотого кольца». — М., 1983. — С. 130.
  7. Нерознак В. П. Названия древнерусских городов. / Отв. ред. акад. Д. С. Лихачёв; АН СССР; Ин-т языкознания. — М.: Наука, 1983. — С. 164.
  8. Лущай Ю. В. Вопрос о дате основания города Суздаль. // Вест. Удмуртского ун-та. — Вып. 4. — 2016.
  9. Седов В. В., Седова М. В. Древний Суздаль. Археологическое исследование. // Вестник АН СССР. — 1983. — № 1. — С. 132
  10. Седов В. В. Две заметки по археологии Суздаля. // Культура средневековой Руси. — Л., 1974. — С. 62—63
  11. Варганов А. Д. Из ранней истории Суздаля (IX—XIII вв.) // Крат. сообщ. Ин-та истории материал. культуры. — 1946. — Т. XII. — С. 133.
  12. История появления Суздальского кремля // anashina.com.
  13. Зализняк А. А. Проблемы изучения Новгородского кодекса XI века, найденного в 2000 г. // Славянское языкознание. XIII Межд. съезд славистов. Любляна, 2003 г. Доклады росс. делегации. — М., 2003. — С. 190—212.
  14. Грамота №675
  15. https://rg.ru/2007/12/20/suzdal.html
  16. Гриньков В. От Шаляпина до Конёнкова(ռուս.) // Независимая газета : газета. — 01.09.2016.
  17. Изменения в административно-территориальном делении субъектов Российской Федерации за 2008 год

Գրականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Белов Ю. В. Суздаль : путеводитель. — Ярославль: Верхне-Волжское кн. изд-во, 1986. — 160 с. — 100 000 экз.
  • Вагнер Г. К. Белокаменная резьба древнего Суздаля. — М.: Искусство, 1975. — (Памятники древнего искусства).
  • Вагнер Г. К. Суздаль. — М.: Искусство, 1969.
  • Варганов А. Д. Суздаль. — М., 1944. — (Сокровища русского зодчества).
  • Варганов А. Д. Из ранней истории Суздаля (IX—XIII вв). — М.: КСИИМК, 1946. — С. 127—134.
  • Варганов А. Д. Суздаль: историко-экономический очерк. — Владимир, 1957.
  • Варганов А. Д. Суздаль. Очерки по истории и архитектуре. — Ярославль, 1971. — 184 с.
  • Варганов А. Д., Варганов А. А. Суздаль. Путеводитель. Исторический очерк. — М.: Сов. Россия, 1985. — 160 с.
  • Воронин Н. Н. Владимир, Боголюбово, Суздаль, Юрьев-Польской. — М.: Искусство, 1958. — (Архитектурно-художественные памятники городов СССР).
  • Достоевский М. Ф. Суздаль / под ред. И. Н. Бороздина. — М.: Т-во «Образование», 1910. — 75 с. — (Культурные сокровища России. Вып. 14)
  • Кучкин В. А. Формирование государственной территории северо-восточной Руси в X—XIV вв. — М.: Наука, 1984. Արխիվացված է Դեկտեմբեր 20, 2003 Wayback Machine-ի միջոցով:
  • Овчинников А. Н. Суздальские златые врата : альбом. / на рус. и англ. яз. — М.: Искусство, 1978.
  • Полторацкий В. В. Дорога в Суздаль. Книга о любимой земле. — М.:|Сов. Россия, 1971. — 208 с.
  • Ранинский Ю. В. Суздаль — туристский центр. — М., 1981.
  • Сокровища Суздаля : сб. ст. / сост. С. В. Ямщиков. — М.: Изобразительное искусство, 1969. — 196 с.
  • Суздаль / авт.-сост. С. В. Ямщиков. — М.:Планета, 1970. — 89 с.
  • Суздаль / текст К. В. Усачёвой; ГНИИА. — М.: Планета, 1970. — 64 с. — (Архитектурные памятники древних русских городов). — 120 000 экз.
  • Суздаль и его достопамятности // Тр. Владимирской учён. архив. комиссии. — Кн. 14. — М., 1912.
  • Суздалю — 950 лет (по материалам юбилейной научной конференции). — Ярославль, 1977.

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]