Միորիցա

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Հովիվը Ռումինիայի լեռներում

Միորիցա (անգլ.՝ Miorița), ռումինական և մոլդովական բանահյուսական բալլադ: Համարվում է ռումինական բանահյուսության գլուխգործոցներից մեկը:Ռումին գրականագետ Ջորջե Կելինեսկուի դասակարգմամբ վարպետ Մանոլեի, բաբե Դոկիի ու Զբուրատորեի հետ ռումինական չորս հիմնական առասպելներից է[1]: Տրանսիլվանիայում գոյություն ունի նաև կոլինդայի տեսքով[2]:

Պատմություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Բալլադը գրի է առել գրող Ալեկու Ռուսոն 1846 թվականին Սոբեժի մենաստանում, որտեղ նա գտնվել է վտարված ժամանակ: Ալեու Ռուսոն բալլադն ուղարկել է Վասիլե Ալեքսանդրիին, ով այն հրատարակել է 1850 թվականին «Բուկովինա» ամսագրում (№ 11, էջ 51-52): Ռուսոյի մահից հետո Ալեքսանդրին գրի է առել բալլադի մեկ այլ տարբերակ, որը նրան պատմել են Չախլեու լեռան շրջանում: Ալեքսանդրին փոփոխել է տեքստը, որը տպագրվել էր 1850 թվականին և «Միորիցան» հրատարակել ժողովրդական պոեզիայի երկու հատորներում («Բալլադներ», Յասսի, 1852, էջ 1-6, «Ռումինների ազգային բանաստեղծություններ», Բուխարեստ, 1866, էջ 1-3)[3][4]:

1930 թվականին Իոն Դիակոնը Վրանչա շրջանում գրի է առել, ապա հրատարակել «Միորիցայի» 91 տարբերակ: Ռումին նշանավոր բանագետ Ադրիան Ֆոկին հրատարակել է 930 փաստաթուղթ, որից 702-ը ներկայացնում են «Միորիցայի» ամբողջական տեքստեր, 123-ը` մասնակի հատվածներ, իսկ 130-ը` «տարածման մասին տեղեկություններ»[3]: Ավելի ուշ բալլադի տարբերակներ են գրանցվել ավելի քան 500 վայրերում, ինչից հետո պարզվել է, որ Ռուսոյի տարբերակը ժողովրդական բանահյուսության մեջ ամենից մեծ տարածում ունեցողն է: Գրառումների թվով «Միորիցան» գերազանցում է ռումինական բանահյուսական բոլոր գործերը:

Տրանսիլվանիայում, բացի բալլադից, կա նաև «Միորիցայի» ծիսերգային տարբերակը: Ենթադրվում է, որ բալլադն առաջացել է ծիսերգից, չնայած այս վարկածը ժխտվել է: Տրանսիլվանիայում բալլադի չափը 7/8 է, մինչդեռ Մոլդովայի ու Ռումինիայի մնացած վայրերում` 5/6[3]:

Ներկայումս «Միորիցայի»` Ալեքսանդրիի գրառած տարբերակը դպրոցական դասագրքերի միջոցով տարածում է գտել գյուղական բնակավայրերում` որոշ բնակավայրերում ամբողջովին դուրս մղելով տեղի տարբերակները[3][4]:

Ծագում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

ԽՍՀՄ նամականիշ` նվիրված «Միորիցային», 1989

Ռումինիայում ու Մոլդովայում մեծ տարածում ունենալու հանգամանքը որոշ հետազոտողների հիմք է տվել կարծելու, որ բալլադը բավական հին է, և այդ պատճառով այն գուղական բնակավայրերում լայն տարածում ունի: Սակայն «Միորիցան» չի տպագրվել մինչև 19-րդ դարի կեսերը, ինչը հիմք է տալիս որոշ ուսումնասիրողների ենթադրելու, որ այն ուշ շրջանում է ձևավորվել: Առավել տարածում ունի այն տեսակետը, ըստ որի բալլադն առաջացել է միջնադարում:

Կատարելով լեզվաբանական հետազոտություն` գրող Դույլիու Զամֆիրեսկուն 1909 թվականին հանգել է ան եզրակացության, որ բալլադը համեմատաբար ուշ շրջանում է առաջացել[5]: Սակայն այս եզրակացությունն արվել է մի տեքստի հիման վրա, որը հրատարակել է Վասիլե Ալեքսանդրին` առանց հաշվի առնելու «Միորիցայի» բազմաթիվ այլ տարբերակների գոյությունը:

Պատմաբան Նիկոլայե Յորգան, կիրառելով պատմական վերլուծության մեթոդը, փորձել է ապացուցել, որ «Միորիցան» ձևավորվել է 18-րդ դարում[6]: Հիմք ընդունելով գրավոր աղբյուրները` նա փորձել է բալլադը կապել հովիվների փաստագրված վեճերին, սակայն այս վերլուծությունը ևս հիմք էր ընդունում միայն Ալեքսանդրիի համեմատաբար նոր տարբերակը[7]:

Բանասեր ու բանագետ Օվիդ Դենսուշյանուի կարծիքով Մոլդովայից ու Արդյալայից հովիվների անցումը Վրանչայով դեպի հարավդանուբյան տափաստաններ մեծ ինտենսիվությամբ նկատվել է 16-17-րդ դարերում, ինչը հարուստ հող է եղել հովիվների մասին պատմող ստեղծագործությունների, այդ թվում` «Միորիցայի» համար[8]:

Երկու հետազոտողներ հանգել են այն եզրակացության, որ «Միորիցայի» ի հայտ գալը 15-րդ դարում հիմնված է տրամագծորեն հակադիր ուղերձների վրա: 1861 թվականին Ալեքսանդր Օդոբեսկուն հրատարակել է տարբերակ, որի համաձայն բալլադի հիմքում ընկած է հին հունական բանահյուսությունը: Պատմության նախնական տարբերակը Հունաստանից տարածվել է Բալկաններ, ապա 15-րդ դարում` Դանուբյան իշխանություններ, որտեղ էլ բալլադի տեսքով ամրագրվել է ժողովրդի հիշողության մեջ` զգալիորեն տարբերվելով նախնական տարբերակից[9]: Իոն Մուշլյան «Միորիցան» համարում է այդ նույն ժամանակաշրջանի արդյունք` հիմնվելով պատմական իրադարձությունների վրա, որոնք տեղի են ունեցել ժամանակակից Ռումինիայի տարածքում[10]:

Գրող, պատմաբան Բոգդան Պետրիչեյկու Հաշդեուն 1875 թվականին արտահայտել է այն տեսակետը, որ մահվան փոխաբերության դրվագը ստեղծվել է 1350-1450 թվականներին[11]:

Բանագետ Ադրիան Ֆոկին, «Միորիցայի» զարգացումը հետազոտելով ժամանակի հետ և վերլուծելով տարբեր տեսակետներ (սեզոնային տեղափոխություններ, տնտեսական կոնֆլիկտներ, բանահյուսական հին տարրերի կիրառում), հանգել է այն եզրակացության, որ բալլադը արտացոլում է ֆեոդալիզմի զարգացման շրջանը:

Դումիտրու Կարակոստյան 1927 թվականին կատարել է «Միորիցայի» ռումինական ու առումինյան տարբերակների համեմատական վերլուծությունը և եզրակացրել, որ բալլադն առաջացել է ռումինական այս ժողովուրդների համեմատաբար միասնական եղած շրջանում, երբ դեռ չեն եղել լեզվական զգալի տարբերություններ, այսինքն` մեր թվարկության առաջին հազարամյակի վերջում[12]:

Որոշ հետազոտողներ մատնանշում են «Միորիցայի» որոշ տարրերի կապը նախաքրիստոնեական շրջանի հետ: Այսպես, ժողովրդական երաժշտության ուսումնասիրող, կոմպոզիտոր Կոնստանդին Բրեյլոյուն 1946 թվականին հրատարակել է գործ, որում առաջ է քաշել այն միտքը, որ բալլադում հիշատակված հետմահու պսակադրությունը մեծ տարածում է ունեցել նախաքրիստոնեական Ռումինիայի տարածքում[13]: Նա նաև նշել է, որ բալլադի որոշ տարբերակներում բացակայում են քրիստոնեական տարրեր:

Միրչա Էլիադեն կասկածի տակ է դրել Բրեյլոյուի փաստարկները` հիմնավորելով, որ բալլադում առկա են այսպես կոչված «տիեզերական քրիստոնեության» մոտիվներ, որոնք հակադրվում են արևմտյան, միստիկ կամ կաղապարված քրիստոնեությանը: Սակայն Էլիադեն չի բացառել բալլադի որոշ տարրերի նախաքրիստոնեական ծագումը` մատնանշելով հատկապես ծիսական երգերը: Ադրիան Ֆոկին գրել է, որ բալլադի տեքստում կան շատ հին, հնարավոր է նախաքրիստոնեական դրույթներ, և բալլադն ունի խոր արմատներ[14]:

Այդպիսով, չնայած «Միորիցայում» առավել հին տարրերի գոյությանը` հայտնի տեքստերը կարելի է վերագրել միջնադարին:

Սյուժե[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Երեք հովիվներ (չաբան)` մոլդովացի, հունգար և վրանչացի, իրենց հոտերով հանդիպում են իրար: Գառնուկը (Միորիցա) մոլդովացի երիտասարդ հովվին զգուշացնում է, որ մյուս երկու հովիվները նախանձում են իր հոտին, շներին և այդ պատճառով էլ որոշել են նրան սպանել: Զգուշանալու և իրեն ինչ-որ կերպ պաշտպանելու փոխարեն երիտասարդ հովիվը դիմում է գառնուկին և հայտնում իր վերջին ցանկությունները: Հովիվը խնդրում է, որ գառնուկն ասի, որ իրեն թաղեն իր փարախի մոտ, որտեղ ինքը կլինի իր հոտի մոտ, կկարողանա լսել իր շների հաչոցը: Նա նաև խնդրում է, որ երեք հովիվերի սրինգները դնեն իր գերեզմանաթմբի գլխին, որպեսզի քամին փչի դրանք, և գառները հավաքվեն իր գերեզմանի շուրջ ու արտասվեն[15]:

Բացի այդ` հովիվը խնդրում է, որ գառնուկը ոչ մեկին չպատմի իր սպանության մասին, այլ ասի, որ ինքն ամուսնացել է չքնաղ արքայադստեր` «աշխարհի հարսնացուի» հետ («a lumii mireasă»), և հարսանիքի ժամանակ երկնքից աստղ է ընկել, արևն ու լուսինը պահել են ամուսնական թագը, նրանց նշանադրել են հսկայական լեռները, իսկ կաղնիները եղել են ամուսնության վկաները: Իսկ եթե հանկարծ գառնուկը հանդիպի իր ծեր մորն արտասվելիս, ով կհարցնի «հպարտ հովվի» մասին, գառնուկը թող պատմի նրան միայն այն, որ նա հեռավոր երկրում` դրախտի սահմանագծին, ամուսնացել է աննման գեղեցկությամբ արքայադստեր հետ, սակայն գառնուկը մորը չպետք է պատմի արևի, լուսնի, սարերի ու կաղնիների մասին, և որ հարսանիքի ժամանակ աստղ է ընկել[15]:

Ուսումնասիրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Վասիլե Ալեքսանդրիի ժամանակ ուսումնասիրողների մեծ մասը շեշտում էր բալլադի հոռետեսական բնույթը: Այս տեսակետի կողմնակից էր նաև փիլիսոփա, դրամատուրգ Լուչիան Բլագան, ով իր «Միորիտիկ տիեզերք» (ռում.՝ «Spațiul mioritic», 1936) աշխատության մեջ, հենվելով «Միորիցայի» և ռումինական ժողովրդական բանարվեստի վերլուծությունների վրա, պնդում էր, որ մահվան նկատմամբ սերը ռումինական ժողովրդական մտածողության հոգևոր ամենակարևոր հատկանիշներից է[16]: Մյուս տեսակետով մահվան հետ հաշտ լինելը բնորոշ է ռումին և մոլդավ ժողովուրդներին: Որոշ ուսումնասիրողներ բալլադում բողոք են նկատել մահվան հանդեպ[16]:

Ավելի ուշ այս տեսակետը մերժել են այնպիսի հետազոտողներ, ինչպիսիք են Հ. Շտալը (H. H. Stahl) և Կոնստանդին Բրեիլոյուն (Constantin Brăiloiu), ովքեր «Միորիցան» մեկնաբանել են հետմահու ամուսնության ծիսակարգից ելնելով, որը շատ բնորոշ է եղել Ռումինիայի բազմաթիվ շրջանների: Այս ծիսակարգի էությունն այն է, որ չամուսնացած հանգուցյալներին թաղել են փեսացուի հագուստներով[16]: Սակայն դա չի նկատվում բալլադի լավատեսական սկզբնամասում: Հովիվը չի կարող փոխել ճակատագիրը, սակայն նա մահը վերածում է միստիկ հարսանիքի` տիեզերական չափեր ունեցող, ինչը թույլ է տալիս իշխել իր ճակատագրին: «Միորիցայում» առկա խորհրդանիշները սկիզբ են առնում հետմահու պսկադրությունների ծիսակարգից, իսկ բալլադում դա հասել է գեղարվեստական կատարելության[16]:

Պատմաբանների շրջանում տարածված է կարծիք, որ «Միորիցան» թվագրվում է 12-13-րդ դարերին և մոլդովացի անվանման հնագույն աղբյուրներից է[17]:

Թարգմանություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

«Միորիցայից» երկու տող սպիտակ շրջանի ներսում 100 լեյ թղթադրամի վրա

«Միորիցան» թարգմանվել է մի քանի օտար լեզուներով: Առաջին թարգմանությունը կատարել է Ժյուլ Միխելը ֆրանսերենով և հրատարակել 1854 թվականին Փարիզում: Ինչպես ժողովրդական բանահյուսության գլուխգործոցներից շատերը, այս բալլադը ևս դժվար է թարգմանել բանաստեղծական չափով, քանի որ շատ կերպարներ կորցնում են իրենց նախնական որակը:

«Miorița străbate lumea» ժողովածուում ամփոփված են բալլադի ու կոլինդայի 123 տարբերակ, որից 18-ը թարգմանություններն են ֆրանսերենով, 14-ը` գերմաներենով, 9-ը` անգլերենով և 8-ը` ռուսերենով: Բացի այդ` բալլադը թարգմանվել է լեհերեն, սլովեներեն, սերբերեն, ուկրաիներեն, հունարեն, լիտվերեն, հունգարարեն, ճապոներեն և արաբերեն[18]:

Հանրամատչելի մշակույթում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

2004 թվականին մոլդովական հայտնի Zdob și Zdub ռոք խումբը ձայնագրել է «Միորիցա» երգը, որը հայտնվել է նաև ռուսական «450 ոչխար» ալբոմում [19]: Տեքստը ներկայացնում էր բալլադի ամբողջ բովանդակությունը (կա ռուսական ու մոլդովական տարբերակ, վերջինիս համար նաև տեսահոլովակ է նկարահանվել)[20]:

Տեսահոլովակում երգը ռումիներենով է, սակայն կրկներգի ժամանակ կանանց երգչախումբը կիրառում է նաև անգլերենը:

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. Miturile românești. — 26.09.2010.
  2. Молдавская Советская Социалистическая Республика. — «Советская энциклопедия», 1969—1978. — Т. 11.
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 Александра В. Поезий популаре але ромынилор. — Бухарест, 1971. — С. 11—12.
  4. 4,0 4,1 Элиаде М. Zalmoxis, The Vanishing God. — Чикаго: The University of Chicago Press, 1972. — С. 226—256.
  5. Duiliu Zamfirescu, cf. A. Fochi Miorița. — 1964. — С. 140.
  6. Nicolae Iorga Balada populară românească, Originea și ciclurile ei. — Vălenii de Munte, 1910. — С. 24—25.
  7. Ion Taloș Miorița și vechile rituri funerare la români // Anuarul. — 1983. — С. 30.
  8. Ovid Densușianu Viața păstorească în poezia noastră populară. — București: 1992. — С. 61—62.
  9. Alexandru Odobescu Răsunete al Pindului în Carpați // Revista Română. —București, 1861.
  10. Ion Mușlea Cercetări etnografice și de folclor. — București, 1972. — Т. II. — С. 29—31.
  11. B. P. Hasdeu. Istoria critică a românilor, Pământul Terrei Românești. — București, 1875. — Т. I. — С. 56—57.
  12. Dumitru Caracostea. Poezia tradițională română. — București, 1969. — Т. II. — С. 210.
  13. C. Brăiloiu. Sur la ballade roumaine. — Geneva, 1946. — С. 4.
  14. A. Fochi. Miorița. — Editura Minerva, 1980. — С. 9.
  15. 15,0 15,1 «Бессмертная «Миорица» — вершина румынского фольклора» (ռուսերեն)։ Новый Регион։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-01-24-ին։ Վերցված է 2009-01-29 
  16. 16,0 16,1 16,2 16,3 Гацак В. М. Румынская народная поэзия. — 1987.
  17. Կաղապար:Книга:Стати В.: История Молдовы
  18. Alberti R., Albu R., Alecsandri V. Miorița străbate lumea. — Cimpulung Bucovina: Biblioteca «Miorita», 2001. — 464 с. — ISBN 973-96857-7-3
  19. Гуру Кен (2004-12-03)։ «`ZDOB ȘI ZDUB` - `450 овец`»։ Վերցված է 2013-12-01 
  20. ««Zdob și Zdub» выпускают лонгплей «Ethnomecanica»»։ NEWSmuz.com։ 2007-12-17։ Վերցված է 2013-12-01 

Գրականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Blaga, Lucian Spațiul mioritic. — București: 1936.
  • Caracostea, Dumitru Miorița în Moldova // Convorbiri literare. —1915
  • Miorița în Moldova, Muntenia și Oltenia. Obiecțiile d-lui Densușianu. Totalizări // Convorbiri literare. — 1924.
  • Poezia tradițională română. Balade populare și doine / ediție de D. Șandru, prefață de O. Bârlea. — București: Editura pentru Literatură, 1969.
  • Densușianu, Ovid Viața păstorească în poezia noastră populară. — București: Editura pentru Literatură, 1966.
  • Diaconu, Ion Ținutul Vrancei. Etnografie. Folcklor. Dialectologie / ediție de Paula Diaconu Bălan. — București: Editura Minerva, 1989. — Т. III, IV.
  • Fochi, Adrian Miorița. Tipologie. Circulație. Geneză. Texte. — București: Editura Academiei, 1964.
  • Fochi, Adrian Cântecul epic tradițional al românilor. Încercări de sinteză. — București: Editura Științifică și Enciclopedică, 1985.
  • Filipciuc, Ioan Miorița străbate lumea. — Câmpulung Moldovenesc: Editura Fundația cultural-științifică Biblioteca Miorița, 2001.
  • Gălușcă-Crîșmariu, Tatiana, Ene, Tudor Miorița. La dacoromâni și aromâni. Texte folclorice / ediție de N. Saramandru. — București: Editura Minerva, 1992.
  • Rusu, Liviu Le sens de l’existence dans la poésie populaire roumaine. — Paris, 1935.
  • Speranția, Th. D. Miorița și călușarii, urme de la daci. — 1915.
  • Sanielevici, H. Miorița sau patimile unui Zamolxis // Adevărul literar și artistic. — 1931. — Т. X. — № 552.