Մարիա Էլենա Մոյանո

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Մարիա Էլենա Մոյանո
իսպ.՝ María Elena Moyano Delgado
Դիմանկար
Ծնվել էնոյեմբերի 23, 1958(1958-11-23)[1]
ԾննդավայրԲարրանկո, Լիմա, Լիմա, Պերու
Մահացել էփետրվարի 15, 1992(1992-02-15)[1] (33 տարեկան)
Մահվան վայրՎիլյա էլ Սալվադոր, Լիմա, Լիմա, Պերու
ՔաղաքացիությունFlag of Peru (state).svg Պերու
Մասնագիտությունակտիվիստ
Պարգևներ և
մրցանակներ
Order of Merit for Distinguished Services?
María Elena Moyano Վիքիպահեստում

Մարիա Ելենա Մոյանո Դելգադո (իսպ.՝ María Elena Moyano Delgado, նոյեմբերի 23, 1958(1958-11-23)[1], Բարրանկո, Լիմա, Լիմա, Պերու - փետրվարի 15, 1992(1992-02-15)[1], Վիլյա էլ Սալվադոր, Լիմա, Լիմա, Պերու), աֆրոպերուական համայնքի կազմակերպիչ[2]պերուացի ֆեմինիստ, որը սպանվել է «Սենդերո Լումինոսո» կազմակերպության անդամների կողմից։ Նա երկու անգամ եղել է FEPOMUVES-ի (Վիլա էլ Սալվադորի կանանց ժողովրդական ֆեդերացիա) նախագահ, մինչ սպանությունը եղել է փոխքաղաքապետ։ Նրա հուղարկավորությանը ներկա է եղել 300 հազար մարդ, ինչը հանգեցրել է «Սենդերո Լումինոսո» կազմակերպության ազդեցության նվազմանը։ Հետմահու պարգևատրվել է «Պատվո շքանշանով»։

Կենսագրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մարիա Ելենա Մոյանոն ծնվել է Լիմայի Սանտյագո դե Սուրկո քաղաքում, 1958 թվականի նոյեմբերի 29-ին, Եվգենիա Դելգադո Կաբրերայի և Էրմոգենես Մոյանո Լեսկանոյի ընտանիքում։ Ունեցել է վեց եղբայրներ և քույրեր[3]։ Երբ նա 13 տարեկան էր, ընտանիքը տեղափոխվել է Վիլա էլ Սալվադոր, Լիմայի շրջակայքի տնակային ետնախորշեր։ Մարիա Ելենան մեծացել է աղքատության մեջ, կրթաթոշակ է ստացել Գարսիլասո դե Լա Վեգա Ինկերի համալսարանում իրավագիտություն սովորելու համար, բայց երկու տարի անց թողել է ուսումը՝ կենտրոնանալով հասարակական ակտիվության վրա[3][4]։ 1980 թվականին Մարիա Ելենան ամուսնացել է Գուստավ Պինեկիի հետ։ Նրանք ունեցել են երկու երեխա[3]։

Հասարակական գործունեություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Վիլա էլ Սալվադորում Մարիա Ելենան օգնել է բացել տարրական դպրոցներ, անվճար ճաշարաններ և մայրիկների ակումբներ[4]։ 1983 թվականին նա դարձել է Վիլլա Սալվադորի Կանանց Ժողովրդական ֆեդերացիայի «FEPOMUVES» հիմնադրման նախաձեռնողներից մեկը։ Ֆեդերացիան դասընթացներ է անցկացրել կանանց համար, ստեղծել նախագծեր և ներկայացրել նրանց հետաքրքրությունները։ Մարիա Ելենան երկու անգամ ընտրվել է ֆեդերացիայի նախագահ[5]։ Ֆեդերացիան կազմակերպել է տեղական սրճարաններ և իրականացրել «Vaso de Leche» ծրագիրը, որի նպատակն է եղել յուրաքանչյուր երեխայի ստիպել ամեն օր մեկ բաժակ կաթ խմել[6]։ Նախաձեռնությունը ստանձնել են Լիմայի քաղաքապետ Ալֆոնսո Բարրանտես Լինգանը և Միացյալ Ձախերը, ապա ներգրավվել է նաև «FEPOMUVES» ֆեդերացիան[3]։ 1991 թվականին Մարիա Ելենան նշանակվել է Վիլա Սալվադորի քաղաքապետի տեղակալ[5]։

Մարիա Ելենան քննադատել է Ալբերտո Ֆուխիմորիի և Սենդերո Լյումինոսո կազմակերպության գլխավորած Պերուի կառավարությանը։ Նրա կարծիքով վարչակազմը անարդյունավետ է կազմակերպել աշխատանքները, իսկ ոստիկանությունը կոռումպացված է եղել։ Ֆուխիմորին ձեռնարկել է տնտեսման արմատական միջոցառումներ, որոնք նախատեսված են եղել գնաճը մեղմելու համար, բայց սրել են սոցիալական խնդիրները և հասարակության անհավասարությունը[7][8][9]։

Մոյանոն ակտիվ աշխատանքներ է իրականացրել նոր ձախ Միավորված մարիատեգիստական կուսակցության մեջ։ Իմանալով, որ իրեն կարող են սպանել, նա շարունակել է ընդդիմանալ Սենդերո Լյումինոսոյին՝ պնդելով, որ իրենց գործունեությունն այլևս հեղափոխական չէ։ Ի պատասխան` Սենդերո Լյումինոսոն նրան հայտարարել է «ռևիզիոնիստ»[3]։ Սենդերո Լյումինոսոն տպագրել է թռուցիկներ, որոնք պարունակել են մեղադրանքներ Մարիա Ելենայի հասցեին. նրանք ասում էին, որ նա աշխատում է կառավարության համար, և ինքը պատասխանատու է բաշխիչ կենտրոնի պայթյունի համար։ Մարիա Ելենան հերքել է այդ մեղադրանքները[3]։ Խուանա Լոպես Լեոն և մեկ այլ ակտիվիստ՝ Վասո դե Լեչեն, սպանվել են Սենդերո Լումինոսոյի կողմից 1991 թվականի օգոստոսի 31-ին, որից հետո Մարիա Ելենան սկսել է նամակներ ստանալ մահվան սպառնալիքներով[3]։ Նա որոշ ժամանակով լքել է երկիրը, իսկ վերադառնալուն պես նրան տրամադրել են թիկնապահներ։ Երբ Սենդերո Լյումինոսոն 1992 թվականի փետրվարի 14-ին կոչ է արել զինված գործադուլ կազմակերպել և բոլորին մնալ տանը, նա բողոքել է՝ ղեկավարելով խաղաղության երթը[3]։ Մարիա Ելենան հավատում էր, որ բռնությունը հեռանկար չունի և հանդես էր գալիս սոցիալական արդարության և ինքնակառավարման օգտին[10][3]։

Սպանություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1992 թվականի փետրվարի 15-ին Սանդերո Լյումինոսո կազմակերպության անդամների կողմից Վիլա էլ Սալվադորում տեղի ունեցած խոշոր միջոցառման ժամանակ Մարիա Ելենա Մոյանոն սպանվել է իր երեխաների աչքի առաջ[5]։ Մարդասպանները գնդակահարել են նրան, ապա մարմինը պայթեցրել պայթուցիկ նյութերով[11]։ Նախնական տվյալներով՝ նրա հուղարկավորությանը ներկա է գտնվել շուրջ 300 հազար մարդ։ 1992 թվականի սեպտեմբերին Սանդերո Լյումինոսոյի առաջնորդ Աբիմաել Գուզմանի ձերբակալությանը զուգընթաց, Մարիա Ելենայի սպանության նկատմամբ վրդովմունքը դիտվել է որպես կարևոր քայլ կազմակերպության ազդեցությունը թուլացնելու ուղղությամբ[3][10]։ Նախագահ Պեդրո Պաբլո Կուչինսկին հետմահու պարգևատրել է Մարիա Ելենային «Պատվո շքանշանով»։ Մրցանակը նրա մորն է հանձնվել 2017 թվականին[12]։

1998 թվականին թողարկվել է «Քորաջ» ֆիլմը, որտեղ ներկայացվել է Մարիա Ելենայի կյանքի գեղարվեստական տարբերակը[13]։ 1997 թվականին Amnesty International-ը Պերուում մարդու իրավունքների վերաբերյալ զեկույց է հրապարակել` նվիրված Մարիա Ելենայի հիշատակին[5]։ Իլինոյսի համալսարանի Լատինական Ամերիկայի և Կարիբյան ավազանի ուսումնասիրությունների կենտրոնը 2017 թվականին Ուրբան-Շամպեյնում հիմնել է Մարիա Ելենա Մոյանոյի անվան կրթաթոշակային հիմնադրամ, որը նախատեսված է Լատինական Ամերիկայի իսպանախոս ասպիրանտների ուսանողներին ֆինանսավորելու համար[14]։

Գրականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Burt, Jo-Marie Los usos y abusos de la memoria de Maria Elena Moyano. A Contracorriente: Una revista de historia y de América Latina.(անգլ.). — 2020. — Т. 7. — № 2. — С. 165–209.
  • Burt, Jo-Marie Accounting for Murder: The Contested Narratives of the Life and Death of Maria Elena Moyano," in Accounting for Violence edited by Ksenija Bilbija and Leigh Payne. Chapel Hill:. — Duke University Press, 2011. — P. 69–97.
  • Courage (1999 film).
  • Gorriti, Gustavo The Shining Path. Chapel Hill:. — University of North Carolina, 1999, Print.
  • Heilman, Jaymie Patricia Before the Shining Path: Politics in Rural Ayacucho, 1895–1980.. — Stanford, CA: Stanford UP, 2010.
  • Shaw, Lisa, Dennison, Stephanie Pop Culture Latin America: Media, Arts and Lifestyle.. — ABC-CLIO, 2005.
  • Starn, Orin, La Serna, Miguel The Shining Path – Love, Madness, and Revolution in the Andes.. — W.W. Norton & Company, Inc., 2019.

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 Bibliothèque nationale de France data.bnf.fr (ֆր.): տվյալների բաց շտեմարան — 2011.
  2. «Moyano Delgado, María Elena»։ Oxford African American Studies Center (անգլերեն)։ Վերցված է 2021-03-12 
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 3,5 3,6 3,7 3,8 3,9 Tupac, Diana Miloslavich. Autobiography of Maria Elena Moyano: The Life and Death of a Peruvian Activist. — University of Florida, 2000. — ISBN 978-0813027463
  4. 4,0 4,1 «Maria Elena Moyano»։ en.gariwo.net (անգլերեն)։ Վերցված է 2021-03-12 
  5. 5,0 5,1 5,2 5,3 «Peru: Women's Human Rights. In memory of María Elena Moyano".» (անգլերեն)։ Amnesty International։ Վերցված է 2021-03-05 
  6. Vijay Prashad The Poorer Nations: A Possible History of the Global South. — Verso Books, 2014. — 321 с. — ISBN 978-1-78168-158-9
  7. Brooke James (1990-08-12)։ «Peru's Poor Feel Hardship of 'Fuji Shock' Austerity (Published 1990)»։ The New York Times։ 0362-4331։ Վերցված է 2021-03-12 
  8. C. Gutiérrez, R. López, V. Novo Generalized -quasi-solutions in multiobjective optimization problems: Existence results and optimality conditions // Nonlinear Analysis: Theory, Methods & Applications. — 2010-06. — В. 11. — Т. 72. — С. 4331–4346. — ISSN 0362-546X. — doi:10.1016/j.na.2010.02.012
  9. ProQuest (Firm) ProQuest Digital Microfilm New York times.. — New-York, N.Y.: New York Times Co., 1851.
  10. 10,0 10,1 Deborah Avant, Erica Chenoweth Civil Action and the Dynamics of Violence. — Oxford University Press, 2019. — 321 с. — ISBN 978-0-19-005689-6
  11. Tony Wood Even Hotter, Even Louder(անգլ.) // London Review of Books. — 2019-07-04. — В. 13. — Т. 41. — ISSN 0260-9592.
  12. Empresa Peruana de Servicios Editoriales S. A. EDITORA PERÚ։ «Peru: Gov't awards posthumous Order of Merit to Maria Elena Moyano»։ andina.pe (իսպաներեն)։ Վերցված է 2021-03-12 
  13. Sarah Barrow Peruvian cinema, national identity and political violence 1988-2004(անգլ.). — University of Sheffield, 2007-05.
  14. «Maria Elena Moyano Fellowship Fund | Giving to CLACS - University of Illinois at Urbana-Champaign» (անգլերեն)։ Վերցված է 2021-03-12 

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]