Մատնեմատ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Մատնեմատ
Ringvinger.jpg
Ենթադասfinger?
Մասն էձեռք
Անատոմիական տեղայնացումձեռք
ԶարկերակProper palmar digital arteries?
ԵրակPalmar digital veins?
Foundational Model of Anatomy24948
Terminologia Anatomica 98A01.1.00.056
Նկարագրված էԲրոքհաուզի և Եֆրոնի հանրագիտական բառարան
Ring fingers Վիքիպահեստում

Մատնեմատ, այն մատն է, որի վրա որոշ մշակույթների սովորության համաձայն ամուսնական մատանին է դրվում` ամուսնական արարողության ժամանակ, և հետագայում ամուսնական մատանին կրում են՝ նշելու կրողի կարգավիճակը որպես ամուսնացած մարդ։ Այն միջնամատի և ճկույթի մեջտեղի մատն է և այդպես է կոչվում, քանի որ որոշ մշակույթներում ամուսնությունից հետո կրում են ամուսնական մատանին։ Որոշ մշակույթներում ամուսնական մատանին կրում են ձախ ձեռքի մատնեմատին և այլ մշակույթներում՝ աջ ձեռքին։ Սովորաբար, ամուսնական մատանին կրում էր միայն հարսը/կինը, բայց վերջերս տղամարդիկ ևս այն կրում են։ Որոշ մշակույթներում սովորություն է նաև կրել նշանադրության մատանի՝ մատնեմատին։

Ստուգաբանություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Չորրորդ մատի ընտրության ծագումը որպես մատանի մատնանշված չէ։ Ըստ László A. Magyar-ի՝ մատնեմատի անվանումներն շատ լեզուներում արտացոլում են հնագույն համոզմունք, որ այն կախարդական մատ է։ Այն անվանվում է կախարդանք կամ մատանիներ կամ անանուն (օրինակ՝ չինարեն՝ 無名指, անանուն մատ)[1]։

Ամուսնական և նշանադրության մատանիներ

Սանսկրիտերենով կամ այլ լեզուներով, ինչպիսին է օրինակ ֆիններենը կամ ռուսերենը՝ մատնեմատը համապատասխանաբար կոչվում է "Anamika", "nimetön" and "Безымянный" ("անանուն")։ Արաբերենով կամ եբրայերենով մատնեմատը համապատասխանաբար կոչվում է՝ bansur (նշանակում է «հաղթանակ») - և kmitsa (նշանակում է «մի բուռ վերցնել»)։ Անատոմիայում մատնեմատը կոչվում է digitus medicinalis, չորրորդ մատը՝ digitus annularis, digitus quartus, կամ digitus IV։ Այն կարող է նաև կոչվել երրորդ մատ[2]՝ բացառելով բութ մատը։ Լատիներենով anulus բառը նշանակում է «մատանի», digitus նշանակում է «մատ», և quartus նշանակում է «չորրորդ»:

Պատմություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հիմնական հոդված՝ Ամուսնական մատանի

Մինչ բժշկագիտությունը հայտնաբերել էր, թե ինչպես է շրջանառության համակարգը գործում, մարդիկ հավատում էին, որ երակն ուղիղ անցնում է ձախ ձեռքի չորրորդ մատով դեպի սիրտը[3]։ Ձեռք-սիրտ կապի պատճառով տվյալ երակի համար նրանք ընտրել են նկրագրող անուն vena amoris, լատիներեն՝ սիրո երակ[4]։ Այս անվան հիման վրա՝ նրանց ժամանակակիցները, ամուսնական ծագման ոլորտում առաջադրված փորձագետները գրել են, որ միայն մի տեղ էր, որ ամուսնական մատանին կրում են այդ մատին։ Մատանին ձախ ձեռքի մատնեմատին կրելով՝ ամուսնական զույգը խորհրդանշորեն հայտարարում է իրենց հավերժական սերը միմյանց հանդեպ:

Ժամանակակից սովորույթներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Արևմտյան սովորույթներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Փեսացուն ամուսնական մատանի է դնում հարսի մատին՝ հարսանեկան արարողության ժամանակ

Արևմտյան մշակույթներում ամուսնական մատանին սովորաբար կրում են չորրորդ մատին, սովորաբար կոչվում է «մատնեմատ»։ Այն առաջացել է հռոմեական "anulus pronubis"-ից, երբ տղամարդը նշանադրության արարողության ժամանակ իր կնոջն էր տալիս մատանին։ Ամուսնական մատանու օրհնելը և այն հարսի մատիտ դնելը գալիս է 11-րդ դարից։ Միջնադարյան Եվրոպայում քրիստոնեական ամուսնական արարողության ժամանակ մատանին դրվում էր հաջորդականությամբ բութ մատի, ցուցամատի, միջնամատի և ձախ ձեռքի մատնեմատի վրա։ Այնուհետև, մատանին մնում էր մատնեմատին։ Եվրոպական քիչ երկրներում մատանին նախնական դրվում էր ձախ ձեռքին, այնուհետև արարողության ժամանակ տեղափոխվում էր աջին։ Օրինակ՝ հույն ուղղափառ հարսները նախքան արարողությունը մատանին կրում են ձախ ձեռքին, այնուհետև ամուսնությունից հետո այն տեղափոխում են աջին։ Անգլիայում 1549 աղոթագիրքը ասում է․ «Մատանին պետք է կրել ձախ ձեռքին»։ 17-18-րդ դարերում մատանին կարող էին կրել ցանկացած մատին՝ նույնիսկ բութ մատին։ Ամուսնական մատանին նախկին Բրիտանական կայսրությունում, Արևմտյան Եվրոպայի, Կաթոլիկ Մեքսիկայի, Բոլիվիայի, Չիլիի և Արևելյան Եվրոպայի որոշ հատվածներում ընդհանրապես կրում էին ձախ ձեռքի մատնեմատին։ Այն ներառում է Ավստրալիան, Բոտսվանան, Կանադան, Եգիպտոսը, Իռլանդիան, Նոր Զելանդիան, Հարավային Աֆրիկան, Մեծ Բրիտանիան և ԱՄՆ, Ֆրանսիան, Իտալիան, Պորտուգալիան, Շվեդիան, Ֆինլանդիան, Կատալոնիան և Վալենսիան (ոչ Իսպանիայի որոշ մասը), Չեխիայի Հանրապետությունը, Սլովակիան, Շվեյցարիան, Խորվաթիան, Սլովենիան և Ռումինիան։ Ամուսնական մատանին աջ ձեռքի մատնեմատին են կրում որոշ ուղղափառ և քիչ թվով կաթոլիկ եվրոպական երկրենորւմ, որոշ բողոքական Արևմտյան Եվրոպայի, ինչպես նաև Կենտրոնական և Հարավային Ամերիկայի կաթոլիկ երկրներում[5]։

Հարսի և փեսայի ամուսնական մատանի՝ սրտաձև ստվերով՝ որպես սիրո խորհրդանիշ

Արևելյան Եվրոպայում այն ներառում է՝ Բուլղարիան, Հունաստանը, Վրաստանը, Լատվիան, Լիտվան, Մակեդոնիան, Ռուսաստանը, Սերբիան և Ուկրաինան։ Կենտրոնական կամ Արևմտյան Եվրոպայում այն ներառում է՝ Ավստրիան, Բելգիան, Դանիան, Գերմանիան, Հունգարիան, Լեհաստանը, Նիդեռլանդը (եթե կաթոլիկ չեն), Նորվեգիան և (կաթոլիկ) Իսպանիան (բացառությամբ Կատալոնիայի և Վալենսիայի)։ Կենտրոնական կամ Հարավային Ամերիկայում այն ներառում ՝ Կոլումբիան, Կուբան, Պերուն, Վենեսուելան։ Մատանին մինչ ամուսնական օրը աջ ձեռքին են կրում այնուհետև այն տեղափոխում են ձախին Թուրքիայում, Լիբանանում և Սիրիայում, ինչպես նաև Ռումինիայում և Բրազիլիայում։

Շեղատառ տեքստ===Ոչ արևմտյան սովորույթներ=== Սինհալայի և Թամիլյան մշակույթներում փեսան ամուսնական մատանին կրում է իր աջ ձեռքին, իսկ հարսը կրում է այն իր ձախ ձեռքի մատնեմատին։ Դա կարելի է տեսնել Շրի Լանկայի նման երկրներում, որտեղ հասարակության մեջ սինհալայի և թամիլյան մշակույթի մեծ ազդեցություն կա[6] Ամուսնական մատանին մուսուլմանական կրոնի հարսանիքի ավանդական մաս չի կազմում և ամուսնական մատանիները շատ իսլամական երկրներում ընդունված չեն։ Այնուամենայնիվ, եթե ամուսնական մատանին կրում են իսլամական երկրներում, ապա այն կարող են կրել կամ ձախ (այսպես է Իրանի մշակույթում), կամ աջ ձեռքի մատնեմատին (ինչպես Հորդանանում)։ Ի տարբերություն հարսանեկան մատանու՝ մատանու օգտագործումը, որը նշանակում է նշանադրություն, շատ տարածված է մուսուլմանական երկրներում, հատկապես Արևմտյան և Արևելյան Ասիայում։ Մուսուլմանական նշանադրության մատանիները սովորաբար տղամարդիկ կրում են աջ ձեռքին, իսկ կանայք՝ ձախ։ Ավանդական հրեական ամուսնական արարողության ժամանակ ամուսնական մատանին դրվում է հարսի աջ ձեռքի ցուցամատին[7], բայց այլ ավանդությունների համաձայն այն դնում են միջնամատին կամ բութ մատին՝ ամենից հաճախ վերջին ժամանակներում[8]։ Ներկայումս, մատանին աարողությունից հետո տեղափոխվում է ձախ ձեռքի մատնեմատին։ Որոշ հրեա փեսաներ ընդունել են ամուսնական մատանի կրելու սովորությունը։ Մատանիները ավանդույթ չեն հնդկական հարսանիքներում։ Այնուամենայնիվ, ժամանակակից հասարակության մեջ սովորույթ է դառնում կրել մատանի նշանադրության, այլ ոչ հենց ամուսնության համար։ Չնայած ձախ ձեռքը հարմար չէ կրոնական գործունեություն անելու համար, մատանին (ոչ հարսանեկան մատանին) դեռ կրում են ձախ ձեռքին։ Տղամարդիկ սովորաբար այն կրում են աջ, իսկ կանայք ձախ ձեռքին։

Տես նաև[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Digit ratio, comparative lengths of the index finger and ring finger and androgen levels in utero

Հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. Magyar, László A. "Digitus Medicinalis — the Etymology of the Name" Actes du Congr. Intern. d'Hist. de Med. XXXII., Antwerpen. 175-179., 1990, retrieved September 2, 2009
  2. Կաղապար:Dictionary.com
  3. George Frederick Kunz (1917)։ Rings for the finger: from the earliest known times, to the present, with full descriptions of the origin, early making, materials, the archaeology, history, for affection, for love, for engagement, for wedding, commemorative, mourning, etc։ J. B. Lippincott company։ էջեր 193–194 
  4. Mukherji, Subha (2006), Law and Representation in Early Modern Drama, Cambridge University Press, pp. 35−36, ISBN 0521850355, https://books.google.am/books?id=EO0K6F5xDv0C&pg=PA36 
  5. Why in the Orthodox tradition do we wear the wedding ring on the left hand?, antiochian.org
  6. «A Sri Lankan Tamil Hindu Wedding»։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2012-09-03-ին 
  7. «Guide to the Jewish Wedding»։ aish.com 
  8. David Sperber, in: Daniel Sperber, Minhagei Yisrael Vol. 4, Jerusalem 1995, pp. 92-93 (Hebrew)

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Տես՝ մատնեմատ Վիքիբառարան, բառարան և թեզաուրուս


Ձեռքի մատներ

բութ ցուցամատ միջնամատ մատնեմատ ճկույթ