Մատիա Ախացել

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Մատիա Ախացել
սլովեն.՝ Matija Ahacel և գերմ.՝ Matthias Achazel
Matija Ahacel.jpg
Ծնվել էփետրվարի 24, 1779(1779-02-24)
ԾննդավայրSankt Jakob im Rosental, Villach-Land District, Կարինտիա, Ավստրիա
Մահացել էսեպտեմբերի 23, 1845(1845-09-23) (66 տարեկանում)
Մահվան վայրԿլագենֆուրտ, Ավստրիա
ՔաղաքացիությունDuchy of Carinthia?
Flag of the Habsburg Monarchy.svg Ավստրիական կայսրություն
ԿրոնՀռոմի Կաթոլիկ եկեղեցի
Մասնագիտությունլեզվաբան, խմբագիր, բանաստեղծ, publicist, ուսուցիչ, գյուղատնտես, մաթեմատիկոս և հրատարակիչ
Matija Ahacel Վիքիպահեստում

Մատիա Ախացել (սլովեն.՝ Matija Ahacel, փետրվարի 24, 1779(1779-02-24), Sankt Jakob im Rosental, Villach-Land District, Կարինտիա, Ավստրիա - սեպտեմբերի 23, 1845(1845-09-23), Կլագենֆուրտ, Ավստրիա), ժողովրդական երգեր հավաքող, գիտնական, գրող և մեկենաս, մաթեմատիկայի, գյուղատնտեսության և բնական պատմության ուսուցիչ[1][2]:

Նա հայտնի է նաև որպես Մատիաս Ախացել (գերմ.՝ Matthias Achazel): Ծննդյան անունն է Մատիա Կոբենտար (սլովեն.՝ Matija Kobentar):

Կենսագրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մանկություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծնվել է Հաբսբուրգյան միապետության Կարինտիա դքսության Գորինտշախ գյուղում՝ Սանտ Յակոբ իմ Ռոզենտալ քաղաքից ոչ հեռու, գեղջկական ընտանիքում: Հոր ազգանունը Կոբենտար էր, սակայն այս ժամանակաշրջանում Սլովենիայում ընդունված էր ազգանվան փոխարեն նշել տան անունը[3]: Կոբենտարներն ապրում էին Ախացել տանը, և Մատիային դպրոց ուղարկեցին՝ սխալմամբ որպես ազգանուն գրելով Ախացել[4]:

Հաճախել է Ռոզեգի դպրոց (1787-1788 թվականներ), Սանտ Յակոբ իմ Ռոզենտալի դպրոց (1788—1791 թվականներ): Այնուհետև տեղափոխվել է Կլագենֆուրտ, որտեղ 1791-1794 թվականներին հաճախել է դպրոց, իսկ հետո սովորել գիմնազիայում և 1794-1801 թվականներին Լիցեյում ուսումնասիրել փիլիսոփայություն[4]:

Ուսուցչական և գիտական գործունեություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1801 թվականին Լիցեյում, որտեղ նա մինչ այդ սովորում էր, հիվանադացավ մաթեմատիկայի պրոֆեսոր Պարիս Գյուլիանին, և Մատիան սկսեց նրան փոխարինել: 1807 թվականին Ախացելն այս պաշտոնը զբաղեցեց մշտական հիմքերով և այստեղ աշխատեց մինչև մահը:

1809-1811 թվականներին ագրոնոմ Յոհան Բուրգերի[de] մոտ լսել է գյուղատնտեսական դասախոսություններ: 1820 թվականին, այն բանից հետո, ինչ Բուրգերը հեռացավ Լիցեյից, Ախացելն իբր թե ժամանակավորապես (իրականում մինչև կյանքի վերջ) փոխարինեց նրան գյուղատնտեսության ամբիոնի վարիչի պաշտոնում, ինչն էլ հենց այդ ժամանակ սկսեց դասավանդել: Որպես ամբիոնի վարիչ Լիցեյում հիմնեց բուսաբանական այգի[5]:

Աշխույժ զբաղվում էր բնական գիտություններով, դեռևս սկսած 1806 թվականից ամեն օր հետևում էր եղանակին (Ավստրիական եղանակի հետևման ցանցի ստեղծումից 32 տարի առաջ)[6], իսկ 1813 թվականին մեկ այլ գիտնական Յոհան Պրետների հետ հիմնեց օդերևութաբանության ուսումնասիրության կենտրոն, որոնց թիվը 1848 թվականին հասավ 15-ի[7]: Լիցեյում 1825 թվականին Ախացելը սկսեց լրացուցիչ կարդալ նաև բնական պատմության դասախոսություն: Գիտական գործունեության տվյալներին համաձայն՝ հրապարակել է գյուղատնտեսության և պոմոլոգիայի վերաբերյալ աշխատություններ[8]:

Հետաքրքրությունը սլովենական մշակութի նկատմամբ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Սլովեներենի հետ ծանոթացել է դեռ մանկուց, երբ սովորում էր Ռոզեգում: Այնտեղ սովորական գերմաներենով կատեխիզիսի փոխարեն Օտտո Գուտսմանի տպարանում տպագրված, սլովենական և գերմանակ տեքստերով հարուստ գրքեր էին օգտագործվում: Այնուհետև, իր գործունեության արդյունքում ի հայտ է գալիս նաև սլովենական մշակույթի նկատմամբ հետաքրքրությունը: Իր շրջապատի մեջ էին մտնում սլովենացի պեոտ Միխա Արդրեաշը և Անդրեյ Շուստեր-Դրաբոսնյակը:

Նա փնտրում և գնում էր սլովեներենով հրատարակված բոլոր գրքերը, նաև հետաքրքրվում էր սերբերեն և ռուսերեն լեզուներով գրքերով: Երբ 1821 թվականին Անտոնիյ Մարտին Սլոմշեկը կազմակերպեց սլովեներենի դասընթացներ, Ախացելը դասընթացների մասնակիցների մեջ տարածում էր սլովեներեն գրքեր, իր տանը հավաքվում էին Սլոմեշեկի աշակերտները[4]:

Երկու անգամ (1833 և 1838 թվականներին) հրատարակել է ժողովրդական երգերի ժողովածուներ[9]: Այդ ժամանակաշրջանի քննադատները ժողովծուն բավականին սառը ընդունեցին[4]:

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. «Österreichisches Biographisches Lexikon 1815–1950» (գերմաներեն)։ Österreichischen Akademie der Wissenschaften։ Վերցված է 2014-02-28 
  2. «Ahacel, Matija (1779 - 1845)»։ CERL Thesaurus accessing the record of Europe's printed heritage (անգլերեն)։ Consortium of European Research Libraries։ Վերցված է 2014-02-28 
  3. Տան անուն էր հանդիասնում հիմնականում այն մարդու անունով, ով հիմնել էր տունը: — «Slovenia Beginning Research» (անգլերեն)։ FamilySearch։ Վերցված է 2014-03-27 
  4. 4,0 4,1 4,2 4,3 Francè Kidrič։ «Ahacel, Matija (1779–1845)»։ Slovenska biografija (սլովեներեն)։ Սլովենիայի գիտության և արվեստի ակադեմիա։ Վերցված է 2014-02-28 
  5. Marianne Klemun (1994)։ «Aufbau und Organisation des meteorologischen Meßnetzes in Kärnten (19. Jh.)» (գերմաներեն)։ Oberösterreichisches Landesmuseum։ Վերցված է 2014-02-28 
  6. Ingeborg Auer, Reinhard Böhm, Michael Hofstätter, Konrad Türk (2010-10-31)։ «LANGZEIT KLIMA KÄRNTEN» (գերմաներեն)։ Zentralanstalt für Meteorologie und Geodynamik։ Վերցված է 2014-02-28 
  7. Ingeborg Auer, Reinhard Böhm, Wolfgang Schöner (2001)։ «Austrian Long-term Climate 1767-2000, Multiple instrumental climate time series from Central Europe» (անգլերեն)։ Вена: Zentralanstalt für Meteorologie und Geodynamik։ Վերցված է 2014-02-28 
  8. Constantin von Wurzbach (1856–1891)։ «BLKÖ:Achazel, Mathias»։ Викитека։ Verlag der Universitäts-Buchdruckerei von L. C. Zamarski (vormals J. P. Sollinger)։ Վերցված է 2014-02-28 
  9. Ahacel, Matija (1833)։ «Peşme po Koroshkim ino Şhtajarskim snane, enokoljko popravlene ino na novo sloshene»։ Digitalna knjižnica Slovenije (սլովեներեն)։ Клагенфурт: Natisnjene ino naprodaj per Janesu Leonu։ Վերցված է 2014-02-28