Հոգեբանական գիտափորձի պլանավորում

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search

Գիտափորձի պլանավորում, հոգեբանական հետազոտությունների կազմակերպման կարևորագույն փուլերից մեկն է, երբ հետազոտողը փորձում է գիտափորձի գործնական իրականացման համար օպտիմալ մոդել մշակել:

Լավ նախագծված հետազոտական սխեման թույլ է տալիս հասնել վալիդության, հավաստիության և ճշգրտության օպտիմալ արժեքների։ Հաճախ ծրագիրը շտկելու համար հետազոտողներն իրականացնում են այսպես կոչված պիլոտային կամ փորձնական հետազոտություն։

Հիմնական հարցեր, որոնց պատասխանում է փորձարարական նախագիծը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Փորձարարական նախագիծը ստեղծվում է հետևյալ հիմնական հարցերին պատասխանելու համար՝

  • փորձարկումներում կիրառվող անկախ փոփոխականների թիվը (մեկ կամ ավելի)
  • անկախ փոփոխականի մակարդակների քանակը (անկախ փոփոխական փոփոխվում է, թե ոչ)
  • լրացուցիչ վերահսկողության մեթոդների մասին (որո՞նք են անհրաժեշտ և նպատակահարմար կիրառման համար)[1]

Պլանավորման փուլեր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Պլանավորումն ընդգրկում է երկու փուլեր՝

  1. Գիտափորձի բովանդակային պլանավորում.
    • Ուսումնասիրության տեսական հիմքը կազմող մի շարք տեսական և փորձարարական դրույթների սահմանում:
    • Տեսական և փորձարարական հետազոտությունների հիման վրա հիպոթեզի ձևակերպում:
    • Պահանջվող փորձարկման մեթոդի ընտրություն:
    • Հետազոտվողների ընտրանքի ձևավորում՝
      • Ընտրանքի կազմի որոշում:
      • Ընտրանքի ծավալի որոշում:
      • Ընտրանքի ձևավորման մեթոդի որոշում:
  2. Գիտափորձի ֆորմալ պլանավորում.
    • Արդյունքների համեմատելու ունակություն:
    • Ստացած տվյալների քննարկման ունակություն:
    • Վարքի հետազոտման ապահովում:

Ֆորմալ պլանավորման հիմնական նպատակը արդյունքների խեղաթյուրման հնարավոր պատճառների վերացումն է:

Նածագծերի տեսակներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. Պարզ (միագործոն) նախագծեր
    • Վերարտադրելի պայմաններով փորձեր
    • Երկու անկախ խմբերի ներառմամբ փորձեր (փորձարարական և հիմնական)
  2. Համալիր նախագծեր
    • Նախագծեր բազմամակարդակ փորձերի համար
    • Գործոնային նախագծեր
  3. Կեղծ-փորձարարական նախագծեր
    • ex post facto նախագծեր
    • Փոքր N- ով փորձարկումների նախագծեր
  4. Շտկողական հետազոտման նախագծեր


Պարզ կամ միագործոն նախագծերը դիտարկում են կախյալ փոփոխականի վրա մեկ անկախ փոփոխականի ազդեցությունը: Նման նախագծերի առավելությունը՝ արդյունքների վերլուծության և մեկնաբանման հեշտությունն է: Թերությունը՝ անկախ և կախյալ փոփոխականների միջև ֆունկցիոնալ հարաբերություններից եզրակացություն անելու հնարավորություն չլինելն է:

Վերարտադրելի պայմաններով փորձեր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Նման ծրագրերը պահանջում են ավելի քիչ մասնակիցներ: Պլանը երկու տարբեր խմբերի ներկայություն չի պահանջում (օրինակ, փորձարարական և հիմնական): Նման փորձերի նպատակը մեկ գործոնի ազդեցությունը մեկ փոփոխականի վրա հաստատելն է[2]:

Փորձեր՝ երկու անկախ խմբերի ներգրավմամբ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Փորձարարական և հսկվող խմբերի մասնակցությամբ փորձեր, որտեղ, փորձարարարկան ազդեցության է ենթարկվում միայն փորձարարական խումբը,իսկ հիմնական խումբը շարունակում է անել այն, ինչ՝ սովորաբար: Նման փորձերի նպատակը մեկ անկախ փոփոխականի ուսումնասիրումն է:

Համալիր նախագծեր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Համալիր ծրագրերը կազմվում են գիտափորձերի համար, որոնցում ուսումնասիրվում են մի քանի անկախ փոփոխականների (գործոնային նախագծերի) ազդեցությունները կամ մեկ անկախ փոփոխականի տարբեր աստիճանների հաջորդական ազդեցությունները (բազմամակարդակ նախագծեր)[3]:

Բազմամակարդակ գիտափորձերի համար նախագծեր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Եթե գիտափորձերում կիրառվում է մեկ անկախ փոփոխական, իրավիճակ, որտեղ ուսումնասիրվում են միայն նրա երկու նշանակություններ, ավելի շատ բացառություն է, քան կանոն: Միագործոն հետազոտությունների մեծամասնության ուսումնասիրություններում կան անկախ փոփոխականների երեք կամ ավելի նշանկություններ, որոնք կոչվում են միագործոն բազմամակարդակ: Նման նախագծերը կարող են օգտագործվել ինչպես ոչ գծային ազդեցությունների ուսումնասիրման (այսինքն, դեպքերում, երբ անկախ փոփոխականն ավելի քան երկու նշանակություն ունի), այնպես էլ այլընտրանքային տարբերակները ստուգելու ժամանակ[4]: Նման ծրագրերի առավելությունն այն է, որ անկախ և կախված փոփոխականների միջև ֆունկցիոնալ կախվածության տեսակը հնարավոր է որոշել: Իսկ թերությունը ժամանակային մեծ ծախսերն են, ինչպես նաև ավելի շատ մասնակիցներ ներգրավելու անհրաժեշտությունը:

Գործոնային նախագծեր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Գործոնային պլանները ենթադրում են մեկից ավելի անկախ փոփոխությունների կիրառում: Այդպիսի գործոնների կամ փոփոխականների թիվը կարող է անսահման լինել, սակայն սովորաբար սահմանափակվում են՝ օգտագործելով երկու, երեք, հազվադեպ չորս փոփոխականներ[5]:

Գործոնների նախագծերը նկարագրվում են թվային համակարգով, որը ցույց է տալիս անկախ փոփոխականների քանակը և յուրաքանչյուր փոփոխականի կողմից ստացված արժեքների (մակարդակների) քանակը: Օրինակ՝ 2x3 գործոնային ծրագիրը ունի երկու անկախ փոփոխական (գործոն), որոնցից առաջինը ունի է երկու նշանակություն («2»), իսկ երկրորդը` երեք (« 3 »)։ 3x4x5 գործոնային նախագիծը, համապատասխանաբար, ունի երեք անկախ փոփոխական, որոնք էլ իրենց հերթին՝ «3», «4» և «5» նշանակություն:

2x2 գործոնային նախագծի համաձայն իրականացվող գիտափորձում, ընդունենք մեկ գործոն՝ A․ կարող է երկու արժեք նշանակություն ունենալ A1 և A 2 , իսկ մյուս գործոնը` B–ն՝ B1 և B 2 նշանակություններ: Գիտափորձի ժամանակ, ըստ 2x2 պլանի, պետք է անցկացվեն չորս փորձարկումներ.

  1. A1B1
  2. A1B2
  3. A2B1
  4. A2B2

Փորձերի հաջորդականությունը կարող է տարբեր լինել կախված նպատակահարմարությունից, խնդրից և գիտափորձի պայմաններից:

Կեղծ-փորձարարական նախագծեր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կեղծ-փորձարարական նախագծերը փորձարկումների են, որոնցում փոփոխականների թերի վերահսկողության պատճառով պատճառահետևանքային կապերի մասին եզրակացություններ անել չի կարելի[6]: Կեղծ-փորձարարական նախագծի հայեցակարգը ներկայացրել են Քեմփբելը և Ստենլին «Experimental and quasi-experimental designs for research» աշխատությունում (Cambell, DT & Stanley, JC, 1966): Դա արվում էր հոգեբանների առջև ծառացած մի շարք խնդիրների հաղթահարման նպատակով, որոնք ցանկանում էին հետազոտություն անցկացնել ոչ լաբորատոր պայմաններում[7]: Կեղծ-փորձարարական նախագծերը հաճախ կիրառվում են կիրառական հոգեբանության մեջ:

ex post facto նախագծեր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ուսումնասիրությունները, որոնցում տվյալների հավաքագրումը և վերլուծությունը կատարվում են արդեն տեղի ունեցած իրադարձություններից հետո, կոչվում են ex post facto նախագծեր: Նման հետազոտություններ հաճախ իրականացվում են սոցիոլոգիայի, մանկավարժության, կլինիկական հոգեբանության և նյարդահոգեբանության շրջանակներում: ex post facto նախագծերի ուսումնասիրման յուրահատկությունն այն է, որ փորձարկողն ազդեցություն չունի հետազոտվողների վրա․ ազդեցույթուն են ունենում իրենց կյանքի ռեալ իրադարձությունները:

Նեյրոհոգեբանության մեջ երկար ժամանակ (և նույնիսկ այսօր) ուսումնասիրությունները հիմնված էին լոկալիզացիայի պարադիգմայի վրա, որն արտահայտվում է «լոկուս - ֆունկցիայի» մոտեցման մեջ, և պնդում է, որ որոշ կառուցվածքների վնասումը թույլ է տալիս հայտնաբերել հոգեկան գործընթացների տեղայնացումը՝ հատուկ մատերիա, որում իրենք «գտնվում են» (տես՝ Ա. Ռ. Լյուրիա, «Ուղեղի վնասում և ուղեղի բարձրագույն ֆունկցիաների տեղայնացումը»

Փոքր N-ով փորձարկումների նախագծեր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Փոքր N-ով նախագծերն անվանվում են նաև «մեկ սուբյեկտի հետ նախագծեր», քանի որ յուրաքանչյուր հետազոտվողի պահվածքը ուսումնասիրվում է անհատապես: Փոքր N- ով փորձարկումներ օգտագործելու հիմնական պատճառներից մեկը զանգվածային հետազոտության արդյունքները անհատների վրա կիրառելու հնարավորության բացակայությունն է[8]:

Հոգեբան Բ․Ֆ․Սկինները համարվում է հետազոտության այդ գիծի ամենահայտնի պաշտպանը, նրա կարծիքով հետազոտողը պետք է «ուսումնասիրի մեկ առնետի հազար ժամերի ընթացքում, <…> և ոչ թե հազար առնետների մեկ ժամ կամ հարյուր առնետ տասը ժամվա ընթացքում»[9]:

Շտկողական հետազոտությունների նախագծեր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Շտկողական ուսումնասիրությունները մի քանի (երկու կամ ավելի) փոփոխականների միջև վիճակագրական հարաբերությունների մասին հիպոթեզի հաստատման կամ մերժման համար անցկացված ուսումնասիրություններն են:

Շտկողական հետազոտությունների տեսակները[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Երկու խմբերի համեմատություն
  • Միաչափ ուսումնասիրություն
  • Համարժեք խմբերի հարաբերակցության ուսումնասիրություն
  • Բազմաչափ շտկողական ուսումնասիրություն
  • Կառուցվածքային շտկողական ուսումնասիրություն
  • Լոնգիտյուդ կորելյացիոն ուսումնասիրություն *

* Երկարատև հետազոտությունները համարվում են միջանկյալ տեսակ կեղծ–փորձարարական և շտկողական ուսումնասիրությունների միջև:

Տես նաև[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. Зароченцев К. Д., Худяков А. И. Экспериментальная психология : учебник. — М. : Проспект, 2005. — С. 80—81. — 208 с. — 3000 экз. — ISBN 5-98032-770-3. ↑ Перейти к:1 2 3 4 5
  2. Дж. Гудвин. (2004)։ Исследование в психологии: методы и планирование։ СПб.: Питер։ էջ 248. 
  3. Зароченцев К. Д., Худяков А. И. Экспериментальная психология. С. 82—83.
  4. Հետազոտություններ հոգեբանության մեջ. Մեթոդներ և պլանավորում / J. Goodwin: 258-261:
  5. Տես այստեղ՝ էջ 275:
  6. Տես այստեղ՝ էջ 353:
  7. Солсо Р. Л., Джонсон Х. Х., Бил М. К. Экспериментальная психология: практический курс. СПб.: прайм-ЕВРОЗНАК, 2001. С. 103.
  8. Հետազոտություններ հոգեբանության մեջ. Մեթոդներ և պլանավորում / J. Goodwin: 388-392 թթ.
  9. Տես նաև

Գրականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]