Տեսություն

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search

Տեսություն

  1. Գիտելիքի բարձրագույն ձևը, որի մեջ նվազագույն թվով հիմնական հասկացություններից ու դրանք պարունակող ընդհանուր դրույթներից (հիմնադրույթներից, սկզբունքներից) բխեցվում են փորձից հայտնի երևույթները և դրանք կապակցող էմպիրիկական օրինաչափությունները (կանոնավորությունները)։ Ցուրաքանչյուր տեսության հետ առնչվում է մի որոշակի մոդելային պատկերացում դիտարկելի երևույթների ներքին կառուցվածքի և գործողության մեխանիզմի վերաբերյալ։ Գիտելիքների տեսությունը իմի է բերում փորձի մեջ անջատ երևույթների բազմազանությունը, տալիս է դրանց բացատրությունը և հնարավորություն է ընձեռում կանխատեսելու նոր (մինչ այդ չդիտված) երևույթներ, իսկ իմացաբանական առումով՝ եզակին, պատահականն ու անցողիկը հանգեցնում է ընդհանուրին, անհրաժեշտին, հաստատունին, օրինաչափին։ Տեսության գիտական արժեքը որոշվում է իր այս հիմնական ֆունկցիաները հաջող կատարելու աստիճանով։ Բնագիտության յուրաքանչյուր ճյուղում գոյություն ունի միասնականացման ֆունկցիա կատարող ընդհանրական հիմնարար տեսություն, որից ելնում են երևույթների առանձին բնագավառներին վերաբերող մասնավոր տեսությունները։ Այդպիսին է դասական ֆիզիկայում Ի․ Նյուտոնի «Բնափիլիսոփայության մաթեմատիկական հիմունքներ»-ում շարադրված տեսությունը, որի վրա հիմնված էին ձայնային, լուսային, մագնիսական, էլեկտրական և մյուս ֆիզիկա-քիմիական երևույթների վերաբերյալ XVIII—XIX դդ․ ստեղծված բոլոր մասնավոր գիտական տեսությունները։ Ավելին, այն ընկած էր առհասարակ աշխարհի մեխանիկական պատկերի հիմքում։ Նորագույն ֆիզիկայում նույն դերը ստանձնել են հարաբերականության հատուկ տեսությունը և քվանտային մեխանիկայի տեսությունը, կենսաբանության մեջ՝ Դարվինի, Պավլովի, Մորգանի-Վասմանի տեսությունները և այլն։ Հասարակական գիտություններում սովորաբար զուգահեռաբար գործում են մի քանի անկախ ընդհանրական տեսություններ։ Հատուկ դաս են կազմում մաթեմատիկական և մաթեմա-տիկատրամաբանական տեսությունները, որոնցում նախապես ընդունված որոշակի դրույթներից (կանխադրույթներից, աքսիոմներից) զուտ տրամաբանական ձևափոխությունների միջոցով արտածվում են ուրիշ դրույթներ։ Գիտելիքի բովանդակային բնագավառներում կառուցվածքային առումով առավել խիստ են այն տեսությունները, որոնցում էականորեն օգտագործվում է մաթեմատիկայի լեզուն։ Տեսության ուսումնասիրությամբ զբաղվում են փիլյունը, հատկապես իմացաբանությունը, գիտության մեթոդաբանությունը և տրամաբանությունը։
  2. Լայն իմաստով, առանձնապես XIX դփիլիսոփայական գրականության մեջ, տեսություն կամ տեսական մտածողություն ասելով նկատի ունեն հասարակական մարդու կողմից աշխարհի հոգևոր յուրացումը՝ նրա ճանաչողական գործունեությունը հատկապես իբրև երևույթների բացատրություն, ըմբռնում, իմաստավորում, ի տարբերություն աշխարհի գործնական-առարկայական յուրացման՝ պրակտիկայի։ Ըստ դիալեկտի կական մատերիալիզմի, աշխարհի յուրացման մեկ-միասնական գործունեության մեջ այս երկու կողմերի առանձնացումը և, այնուհետև, հակադրումը պատմական երևույթ է։ Հասարակական կյանքում տեսական մտածողության դերն առանձնապես մեծանում է հասարակության հեղափոխական սոցիաիստական վերափոխման ժամանակաշրջանում։ Ինչպես նշել է Վ. Ի. Լենինը․ «Առանց հեղափոխական տեսության չի կարող լինել նաև հեղափոխական շարժում», իսկ «․․․առաջավոր մարտիկի դերը կարող է կատարել միայն այն կուսակցությունը, որ ղեկավարվում է առաջավոր տեսությամբ»
Wiktionary-logo-hy.png Ընթերցե՛ք «տեսություն» բառի բացատրությունը Հայերեն Վիքիբառարանում։
Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 11, էջ 657 CC-BY-SA-icon-80x15.png