Բեսա

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search

Բեսա (ալբ․՝ besa), ալբանական ազգային ինքնագիտակցության ու ազգային բնութագրի հիմնական հասկացություններից:

Բեսան՝ որպես լեզվամշակութային հասկացություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Aquote1.png Ալբանացին, որը մի անգամ ասել է բեսա, այլևս ոչ մի պարագայում չի կարող խախտել խոստումը կամ նրան հավատարիմ չլինել:
- Մեհմեդ Ֆերիդ փաշա
Aquote2.png


Բեսա բառը բառացի թարգմանվում է հավատ կամ ազնիվ խոսք[1]: Այն մոտ է լատիներենի fides հասկացությանը և հավանաբար նրա հետ ընդհանուր ծագում ունի (լատ.՝ fides բառը ալբաներենում կրոնական նշանակությամբ այլ ձևով է գործածվում՝ feja)[2]: Բեսա բառից առաջացել է ալբ․՝ benik ածականը, որը նշանակում է հավատարիմ կամ ազնիվ: Ալբանացիների շրջանում տարածված են կանանց Besa և տղամարդկանց Besnik անունները[3]:

Բեսայի դրույթը նշանակում է հավատարիմ լինել իր խոսքին և պարտավորվածությանը ընտանիքի կամ ընկերոջ առաջ[4]: Դա նաև հիմնական հասկացությունն է այնպիսի իրավիճակում, որը կապված է մահացած նախնիների կամքի ու տրված խոստման հետ:

15-րդ դարում գրված «Շկոդերի կանոնադրության» մեջ կիրառված է bessare (երդվել) բայը, որը, Արդիան Կլյոսի ու Արդիան Վեհբիի համաձայն, նման պրակտիկայի փաստաթղթավորված առաջին հիշատակությունն է[5][6]: 16-րդ դարում besa բառը կրոնական հավատի իմաստով գործածվել է միսալում (լատ.՝ Missale), որը թարգմանել է Գյոն Բուզուկը (լատ.՝ o mulier, magna est fides tuaալբ․՝ o gruo, e madhe äshte besa jote, բառացի՝ Ո՜վ կին, մեծ է քո հավատը)[7]: 19-րդ դարի սկզբին ալբանա-հունարեն բառարանի կազմության ժամանակ Մարկոս Բոցարիսը ալբաներեն բեսա բառը թարգմանել է հուն․՝ θρησκεία բառով, որը կրոնական հավատ է մատնանշում[8]: 1896 թվականին հրատարակվել է բեսա հասկացության մասին հոդվածը, որը համապատասխանում է ֆր.՝ parole d'honneur բառին[9]:

Պատմություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Բեսա հասկացությունն ընդգրկված է «Կանունում»՝ ալբանական իրավունքների ու նախնական սովորույթների կանոնակարգում[4]: Բեսան այն հասկացությունն է, որով կարգավորվել են հարաբերությունները ինչպես համայնքի ներսում, այնպես էլ համայնքների միջև[9]: Հյուսիսային Ալբանիայի ավանդական համայնքների ներկայացուցիչները նմանատիպ երդում են տվել՝ խոստանալով միասին պայքարել կառավարության դեմ[9]: Միևնույն ժամանակ օսմանյան կառավարությունը նույնպես կիրառել է պայմանավորվածության այդ ձևը՝ փորձելով միավորել ալբանական համայնքները և նրանց հետ պայմանավորվածություն ձեռք բերել[9]:

Օսմանյան տիրակալության շրջանում բեսան հիշատակվել է պետական փաստաթղթերում, երբ խոսվել է ալբանացիների կողմից դիմադրության մասինref name=":2" />: Օսմանյան տիրակալների դեմ ապստամբության ժամանակ բեսան եղել է տարբեր համայնքները կապող օղակը[9]:

Մշակույթում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ալբանական շատ ասացվածքներ կապված են բեսա հասկացության հետ:

  • ալբ․՝ Besa e shqiptarit nuk shitet pazarit - Ալբանացու պատիվի չի վաճառվում և չի գնվում շուկայում:
  • ալբ․՝ Shqiptarët vdesin dhe besen nuk e shkelin - Ալբանացին ավելի շուտ կմեռնի, քան կդրժի իր երդումը:
  • ալբ․՝ Besa e shqiptarit si purteka e arit - Ալբանացու պատիվը թանկ է ոսկուց[1]:

Բեսան հունարենում և Հունաստանի նորագույն պատմության մեջ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հույների ու ալբանացիների՝ Օսմանյան կայսրությունում միասին ապրելու արդյունքում բեսա բառն ու հասկացությունը թափանցել է նաև հունարենի մեջ: Առաջացել են նաև նոր բառեր՝ բաբեսիս (հուն․՝ μπαμπέσης), որ նշանակում է երդմնազանց մարդref>Γεώργιος Μπαμπινιώτης Μπέσα // Λεξικό τής Νέας Ελληνικής Γλώσσας. — 2005.</ref>:

20-րդ դարում բառն աստիճանաբար սկսել է դուրս մղվել գործածությունից. ընդ որում, այն պահպանվել է գրական լեզվից դուրս՝ ժարգոնում: 17-19-րդ դարերում բանավոր բեսան երաշխավորել է պայմանավորվածությունը իրար հետ կռվող ուղղափառ հույների ու մուսուլման ալբանացիների միջև, որոնք երկուսն էլ Օսմանյան կայսրության վասալներն էին:

Երբ 1800 թվականին Ալի փաշան թուրք-ալբանացիների 3-րդ արշավանքն է սկսել սուլիոտների (ոչ մեծ բնակչություն Հունաստանում, որոնք երկու լեզու են կրում՝ հունարեն ու ալբաներեն) դեմ, պաշարումից երեք տարի անց Ալի փաշան բանավոր համաձայնություն է կնքել սուլիոտների հետ[10]: Հույների ու ալբանացիների համար սրբացված բեսա բառով հույն զորավար Ֆոտոս Ձավելասը սուլիոտների շարասյունը Սուլիից Պարգա է տեղափոխել, որտեղից էլ նրանք տեղափոխվել են Կերկիրա կղզի, որն այդ ժամանակ գտնվում էր ռուսների վերահսկողության տակ: Սուլիոտների մի մասը ուղևորվել է Զալոնգոյի եկեղեցի, սակայն հայտնվել է Բեկիրի հազարավոր զինվորների շրջապատման մեջ: Այս ժամանակ էլ սուլիոտները հասկացել են, որ դարձել են «մարդկանցից ամենաանազնիվի» զոհը, և նրանց ուրիշ ոչինչ չի մնացել, քան պայքարել ու մահանալ[10]:

Մյուս կողմից, Հունաստանի անկախության պատերազմի սկզբին (1821-1829), երբ ապստամբ հույները մտել են շրջապատված Տրիպոլիս և սկսել են զանգվածաբար կոտորել զինյալներին, ալբանացիները, «բեսան շուրթերին» շարվել են հրապարակում՝ հանգիստ սպասելով, որ իրենց դուրս կթողնեն քաղաքից: Դիմիտրիս Պլապուտասի ուղեկցությամբ մոտ 2.000 ալբանացիներ դուրս են բերվել Կորինֆի ծոց՝ տալով իրենց բեսան, որ այլևս չեն խառնվի հույների դեմ պայքարին[10]:

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. 1,0 1,1 Kushova, Alma (21.07.2004)։ «Besa»։ OpenDemocracy (անգլերեն) 
  2. Bardhyl Demiraj, Peter Dayan Albanische Etymologien: Untersuchungen zum albanischen Erbwortschatz. — 1997. — P. 96. — ISBN 90-420-0161-5
  3. Doja Albert։ «Rituals of Naming and Exposure: Meaning and Signification in a Name» (անգլերեն) 
  4. 4,0 4,1 Di Lellio, Anna; Schwanders-Sievers, Stephanie։ «The Legendary Commander: The construction of an Albanian master‐narrative in post‐war Kosovo»։ Nations and Nationalism (անգլերեն) 
  5. Klosi, Ardian (10.01.2014)։ «Statutet e Shkodrës (shek. XIV-XVI)»։ Shkoder.net (ալբաներեն) 
  6. Vehbiu, Ardian (27.09.2009)։ «Etiketat shtegtare» (ալբաներեն) 
  7. Albanisch bese "Ehrenwort usw." - Ein soziales und sprachliches Balkankonzept // Albanologische und balkanologische Studien: Festschrift für Wilfried Fiedler. — Harrassowitz, 2005. — P. 115. — ISBN 9783830015901
  8. Yochalas, Titos Το Ελληνο-Αλβανικόν Λεξικόν του Μάρκου Μπότσαρη. — Academy of Greece, 1980. — P. 213.
  9. 9,0 9,1 9,2 9,3 9,4 Gawrych, George The Crescent and the Eagle: Ottoman rule, Islam and the Albanians, 1874–1913. — London: IB Tauris, 2006. — ISBN 9781845112875
  10. 10,0 10,1 10,2 Δημήτρης Φωτιάδης, Η Επανάσταση του 1821, εκδ. Μέλισσα 1971

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]