Թալմուդ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Թալմուդի ժամանակակից հրատարակությունը:
Թալմուդի տիտղոսաթերթը

Թալմուդ (եբր.՝ תָלְמוּד‎, «ուսմունք, ուսուցում»), հրեական քաղաքացիական և կրոնական իրավունքի, կրոնական արարողությունների կանոնադրության, բարոյական նորմերի, իմաստությունների, առակների և լեգենդների ժողովածու։ Ստեղծվել է մ.թ. I-III դարերում ռաբբի-թաննայիների, փարիսեցիների ժառանգորդների միջավայրում։

Բաժանվում է Միշնայի (օրենքի «կրկնություն»), որը 210թ. կազմել և խմբագրել է Յեհուդա Հա-Նասին (135-217 թթ.), և Միշնայի մեկնությունների՝ Գեմարայի («ավարտ»), որոնք ըստ մեկնության վայրի երկուսն են՝ Երուսաղեմյան ու Բաբելոնյան (այդ պատճառով էլ տարբերում են Թալմուդի երկու տարբերակներ՝ Երուսաղեմյան և Բաբելոնյան)։

Կառուցվածքը[խմբագրել]

Միշնան կազմված է վեց բաժիններից, որոնք պարունակում են 63 տրակտատ (նշված են մանր տառերով) և ստանդարտ տպագրության դեպքում տեղավորվում են ավելի քան 6200 էջերի վրա։

  • Զրաիմ (եբր.՝ זרעים‎, «Սերմեր»)` հացահատիկներ մշակելու եւ հողագործության օրենքներ: Առաջին տրակտատը` Բրախոտը նվիրված է օրհնանքների և աղոթքների օրենքներին։
  • Բրախոտ·Փեա·Դմայ·Քիլայիմ·Շեվիիթ·Թրումոտ·Մաասերոտ·Մաասեր Շենի·Հալա·Օրիա·Բիքուրիմ
  • Մոեդ (եբր.՝ מועד‎, «Տոնակատարություններ»)` նվիրված է շաբաթի եւ տոների օրենքներին: Ձեւակերպված են բոլոր տոների համար ընդհանուր եւ նրանցից որոշների համար յուրահատուկ օրենքները:
  • Շաբաթ·Երուվին·Փեսահիմ·Շքալիմ·Յոմա·Սուքա·Բեյցա·Րոշ Հաշանա·Թաանիթ·Մեգիլա·Մոեդ Քատան·Հագիգա
  • Նաշիմ (եբր.՝ נשים‎, «Կանայք»)` ներկայացնում է ամուսնության եւ ամուսնալուծության, ծնողական պարտականությունների, երեխաների դաստիարակության եւ նրանց արհեստներ սովորեցնելու օրենքները:
  • Եւամոտ·Քետուբոտ·Նեդարիմ·Նազիր·Սոթա·Գիթին·Քիդուշին
  • Նեզիքին (եբր.՝ נזיקין‎, «Վնասներ»)` կազմված է հասցված նյութական վնասների, պատժի եւ տուգանքի համակարգի օրենքներից:
  • Բավա Քամա·Բավա Մեցիա·Բավա Բաթրա·Սանհեդրին·Մաքոտ·Շեվուոտ·Եդույոտ·Ավոդա Զարա·Ավոտ·Հորայոտ
  • Քոդաշիմ (եբր.՝ קדשים‎, «Սրբություններ»)` դիտարկում է զոհաբերությունների եւ տաճարի ծառայությունների օրենքները, ինչպես նաեւ սննդի (Կաշրուտ) եւ անասունները մորթելու ծիսակատարությունների օրենքները:
  • Զեւահիմ·Մենահոտ·Հուլին·Բեքհորոտ·Արախին·Թեմուրա·Քերիթոտ·Մեիլա·Թամիդ·Միդոտ·Քինիմ
  • Թեհարոտ (եբր.՝ טהרות‎, «Մաքրություններ»)` ամբողջությամբ նվիրված է ծիսական մաքրության եւ անմաքրության բազմաթիվ օրենքներին:
  • Քեիլիմ·Օհոլոտ·Նեգաիմ·Փարա·Թոհորոտ·Միքվաոտ·Նիդա·Մախշիրին·Զավիմ·Թեվուլ Յոմ·Յադայիմ·Ուքցիմ

Պատմությունը[խմբագրել]

Մինչեւ մեր դարաշրջանի սկիզբը հրեաների կրոնական ուսումը կատարվում էր բանավոր, նրանք չունեին օրենքների գրավոր հավաքածու: Կրոնական տարբեր ուսումնական հաստատություններում` եշիվաներում միևնույն օրենքը մեկնաբանվում էր տարբեր կերպ։
Այդ ժամանակներում Մերձավոր Արեւելքի հրեաները կենտրոնացած էին երկու համայնքներում՝ Երուսաղեմի և Բաբելոնի։ Բաբելոնյան համայնքն առաջացել էր Պաղեստինը գրավելուց հետո մ.թ.ա. 598-586թթ. Նաբուխոդոնոսոր II թագավորի իրականացրած մեծաքանակ հրեաների աքսորի հետևանքով։

Միշնա[խմբագրել]

Հռոմի տիրապետության տակ գտնվող Պաղեստինի տարածքում հնգամատյանի օրենքներն ուսուցիչներն իրենց աշակերտներին փոխանցում էին բանավոր։ Օրենքների ուսուցիչներին ասում էին թանաներ։ III դարի սկզբում Երուսաղեմի համայնքի գլխավորը՝ թանա Եհուդա հա-Նասին եկավ այն եզրակացության, որ հարկավոր է բանավոր օրենքները կանոնակարգել և գրառել։ Դա անհրաժեշտ էր նաև սովորույթներն ու ավանդույթները խախտողներին արդարացի դատելու համար։

Այդ աշխատանքն իրականացնելու համար պահանջվեց մի քանի տասնյակ տարի ։ Գրի առնված օրենքների, նրանց մեկնաբանությունների և բացատրությունների ժողովածուն մեր ժամանակներում հայտնի է որպես Միշնա։

Գեմարա[խմբագրել]

Նման աշխատանք կատարեցին նաև Բաբելոնի ուսուցիչներն ու մեկնաբանները, որոնց այստեղ ասում էին ամորաներ։ Նրանք շարունակեցին Պաղեստինում թանաների սկսած և կիսատ մնացած աշխատանքը։ Ամորաներն իրենց կողմից ավելացրեցին կրոնական պատվիրաններ և հուդաիզմի օրենսդրական դրույթներ՝ գալահներ և ագադներ՝ ասույթներ և կրոնա-էթիկական բնույթի խրատներ։ Այս աշխատանքն ստացավ Գեմարա (եբր.՝ גמרא‎) անունը։
Միշնայի և Գեմարայի միավորված տեքստը կազմում է Հուդաիզմի օրենքների ժողովածուն՝ Թալմուդը։

Ժամանակի ընթացքում առաջացան դժվարություններ Թալմուդը կարդալու և ուսումնասիրելու համար, քանի որ այն գրվել էր նախ՝ առանց կետադրությունների և խորագրերի և երկրորդը՝ երկու լեզուներով՝ եբրայերեն և արամեերեն։ 11-րդ դարում հրեա գիտնական Րաշին (1040-1105) գրեց մեկնաբանություններ համարյա բոլոր հոդվածների համար, տվեց գործածությունից դուրս եկած բառերի բացատրությունները։


Աղբյուրներ[խմբագրել]