ՄԱԿ-ի շրջակա միջավայրի ծրագիր

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
(Վերահղված է UNEPից)
UNEP-ի պատկերանիշը

Շրջակա միջավայրի վերաբերյալ ՄԱԿ-ի ծրագիր կամ UNEP(անգլ.՝ UNEP, United Nations Environment Programme), ՄԱԿ-ի համակարգում ստեղծված ծրագիր է, որը նպաստում է հասարակական մակարդակով բնության պահպանման կոորդինացմանը: Ծրագիրը հիմնված է ՄԱԿ-ի Գլխավոր Ասամբլեայի 1972թ. դեկտեմբերի 15-ի №2997 բանաձևի վրա(A/RES/2997 (XXVII): UNEP-ի հիմնական նպատակը շրջակա միջավայրի պահպանությանն ու բարելավմանն ուղղված միջոցառումների իրականացումն է` ի բարօրություն ներկա և հաջորդ սերունդների: Ծրագրի նշանաբանն է. «Շրջակա միջավայրը զարգացման հետաքրքրություն-ներում»: UNEP-ի կենտրոնական գրասենյակը գտնվում է Քենիայի Նայրոբի քաղաքում: UNEP-ը ունի նաև վեց խոշոր տարածաշրջանային կենտրոններ, ինչպես նաև գրասենյակներ բազմաթիվ երկրներում: UNEP-ը պատասխանատու է գլոբալ և տարածաշրջանային մակարդակներով էկոլոգիական խնդիրների լուծման համար: UNEP-ի գործունեությունը իր մեջ ներառում է Երկրի մթնոլորտին, ջրային և վերգետնյա էկոհամակարգերին վերաբերող բազմաբնույթ նախագծեր: Բացի այդ UNEP-ը նշանակալի դեր ունի էկոլոգիային և շրջակա միջավայրի պահպանությանն ուղղված միջազգային կոնվենցիների զարգացման գործում: UNEP-ը հաճախ համագործակցում է տարբեր երկրների կառավարությունների և ոչ կառավարական միջազգային կազմակերպությունների հետ: UNEP-ը հաճախ ֆինանսավորում է էկոլոգիական տարբեր ծրագրեր և նպաստում դրանց իրականացմանը: UNEP-ի գործունեության շրջանակների մեջ մտնում է նաև միջազգային համաձայնագրերի և պայմանագրերի մշակումն այնպիսի հարցերի շուրջ, ինչպիսիք են պոտենցիալ վտանգավոր թունաքիմի-կատները, օդի անդրսահմանային աղտոտվածությունը և միջազգային նավարկելի ուղիների աղտոտվածությունը: 1988թվականին Համաշխարհային օդերևութաբանական կազմակերպությունը UNEP-ի հետ համատեղ հիմնել են կլիմայի փոփոխության մասնագետների միջկառավարական խումբ(IPCC): UNEP-ը հանդիսանում է նաև Համաշխարհային Էկոլոգիական հիմնադրամի հիմնադիրներից մեկը(GEF): UNEP-ի հովանու ներքո ամեն տարի նշվում է շրջակա միջավայրի համաշխարհային օրը:

Կառուցվածքը[խմբագրել]

UNEP-ի կառավարման խորհուրդը կազմված է 58 պետություններից, որոնք ընտրվում են եռամյա ժամկետով: Խորհրդում տեղերը բաշխվում են ըստ աշխարհագրական հատկանիշի: Կառավարման խորհրդի դերը կայանում է ՄԱԿ-ի բազմաբնույթ էկոլոգիական ծրագրերի իրականացման հիմնական ուղղությունների որոշման և ՄԱԿ-ին անդամակցող երկրների միջև շրջակա միջավայրին վերաբերող հարցերում համագործակցության ապահովման մեջ: UNEP-ի քարտուղարությունը կազմված է 890աշխատակիցներից, որոնցից մոտ 500-ը ժամանում է այլ երկրներից պայմանագրերի հիման վրա: Քարտուղարությունը ղեկավարում է UNEP-ի քաղաքականությունը և ծրագրերի իրականացումը: Բացի այդ քարտուղարությունը զբաղվում է մոտ 150 միլիոն ամերիկյան դոլար կազմող և գրեթե ամբողջությամբ UNEP-ի կազմի մեջ մտնող պետությունների ներդրումներից բաղկացած բյուջետային միջոցների բաշխմամբ: UNEP –ի աշխատանքները կատարվում են հետևյալ յոթ ուղղություններով

  • Հակամարտությունների վաղ ահազանգում և գնահատում
  • Էկոլոգիական քաղաքականության իրականացում
  • Տեխնոլոգիա, արտադրություն և տնտեսություն
  • Տարածաշրջանային համագործակցություն
  • Էկոլոգիական իրավունք և կոնվենցիաներ
  • Համաշխարհային մակարդակով շրջակա միջավայրի պաշտպանություն
  • Կոմունիկացիաներ և հանրային տեղեկատվություն

Գործադիր տնօրեն[խմբագրել]

Ներկայումս UNEP –ի գործադիր տնօրենը Ախիմ Շտայնեռն է, ով 2006 թվականին այդ պաշտոնում փոխարինել է նախկին տնօրեն Կլաուս Տոպֆերին:Դոկտոր Տոպֆերը տնօրենի պաշտոնում ընտրվել է երկու անգամ անընդմեջ`սկսած 1998 թվականի փետրվարից: 2006 թվականի մարտի 15-ին ՄԱԿ-ի նախկին պետքարտուղար Քոֆի Անանը բնության պահպանության Համաշխարհային միության նախկին գլխավոր տնօրեն Ախիմ Շտայնեռին նշանակեց UNEP –ի գործադիր տնօրենի պաշտոնում: Մեկ օր անց ՄԱԿ-ի Գլխավոր Ասամբլեան ընդունեց Անանի առաջարկությունը և հաստատեց Շտայնեռին գործադիր տնօրենի պաշտոնում: Նշանակումը հետաքրքրությունների բախման հետ կապված առաջացրեց ոչ միանշանակ ռեակցիա, այն բանից հետո, երբ պարզ դարձավ, որ Շտայնեռն է եղել Անանին 500.000 դոլար մրցանակ շնորհած ժյուրիի նախագահը:Լոնդոնյան մի թերթ հայտարարեց, որ այդ նշանակումը «հետաքրքրությունների բախումից խուսափելու նպատակով առաջադրեց նոր խնդիրներ ՄԱԿ-ի բարձրաստիճան պաշտոնական անձանց նկատմամբ կիրառվող ստանդարտների հարցում»: Գործադիր տնօրենի պաշտոնը 17 տարիների ընթացքում (1975-1992թթ.) զբաղեցրել է դոկտոր Մուստաֆա Քեմալ Թոլբան, ում հաջողվել է էկոլոգիայի և շրջակա միջավայրի պահպանության հարցերը դարձնել համընդհանուր քննարկման առարկա և հաջողության հասնել այդ ոլորտում: Այդ տնօրենի օրոք UNEP-ը հասավ առավելագույն հաջողության` 1987թվականին կնքելով Մոնրեալյան արձանագրությունը` ուղղված օզոնային շերտի պաշտպանությանը: ՄԱԿ-ի Գլխավոր Ասամբլեան 1972թվականի դեկտեմբերին միաձայն քվեարկեց Մորիս Ստրոնգին UNEP-ի գործադիր տնօրեն նշանակելու համար: Նա նաև իրականացնում էր շրջակա միջավայրի պաշտպանության միջազգային շարժման մեկնարկը հանդիսացող 1972թվականին կայացած ՄԱԿ-ի շրջակա միջավայրի կոնֆերենցիայի, ինչպես նաև 1992թվականին Երկրի գագաթնաժողովում պետքարտուղարի գործառույթները: Նշանակալից է Ստրոնգի դերը էկոլոգիայի պահպանության գլոբալ շարժման զարգացման գործում:

UNEP –ի միջազգային տարիներ[խմբագրել]

2007`ներառյալ 2008թվականը, ՄԱԿ-ի կողմից հայտարարվեց դելֆինի և ՄԱԿ-ի շրջակա միջավայրի պաշտպանության ծրագրի միջազգային տարի: Գաղթող տեսակների պահպանության ՄԱԿ-ի կոնվենցիան, դելֆինների պահպանության ACCOBAMS և ASCOBANS մասնագիտացված համաձայնագրերի, ինչպես նաև Կետերի և Դելֆինների պաշտպանության կազմակերպության հետ համատեղ առաջարկեցին 2007թվականը հայտարարել «դելֆինի տարի»: Դելֆինի տարվա պաշտոնական հովանավորը Մոնակոյի իշխան Ալբեր II, ով պաշտոնապես բացեց այն 2006 թվականի սեպտեմբերի 17-ին: Բացի այդ հատուկ հանձնարարությունների գծով դեսպանի դերում հանդես է գալիս երգիչ և The Backstreet Boys խմբի մասնակից Նիկ Կարտեր: 2009-Բնական մանրաթելերի միջազգային տարի (ՄԱԿ-ի 61/189 բանաձև): 2010-կենսաբազ-մազանության միջազգային տարի (ՄԱԿ-ի 61/203 բանաձև):

Հաշվետվություններ[խմբագրել]

UNEP–ը հրապարակում է մեծ թվով զեկույցներ, հաշվետվություններ և տեղեկատվական հաղորդաթերթիկներ: Օրինակ, չորրորդ Գլոբալ Էկոլոգիական Նախաձեռնությունը(ԳԷՆ-4) հանդիսանում է զարգացման և մարդկության բարօրության վերաբերյալ էկոլոգիական հաշվետվության լավ օրինակ և տրամադրում է վերլուծական նյութեր և տեղեկատվություն քաղաքագետների և ողջ հետաքրքրված հանրության համար:ԳԷՆ-4 հիմնական գաղա-փարներից մեկն է նախազգուշացնել մարդկությանն այն մասին, որ նրանք «չեն ապրում միջոցներին համապատասխան»: Հաշվետվությունում նշվում է, որ այն այնքան մեծ է, որ գոյատևման համար անհրաժեշտ ռեսուրսների ծավալը գերազանցում է հասանելի ռեսուրսների քանակությունը: Էկոլոգիական իմպերատիվը (կամ 1 մարդուն մթերքով ապահո-վելու համար անհրաժեշտ հողի քանակությունը) կազմում է 21,9 հեկտար, այն դեպքում, երբ Երկրի կենսաբանական հնարավորությունները 1մարդու հաշվով կազմում են միջինը 15,7 հեկտար:

UNEP-ի բարեփոխումը[խմբագրել]

Կլիմայի փոփոխության էքսպերտների միջկառավարական խմբի 4-րդ զեկույցի հրապարակումից հետո,2007թվականի փետրվարին Ֆրանսիայի նախկին նախագահ Ժակ Շիրակի կողմից ընթերցված և ևս 46 երկրի աջակցություն ստացած «գործողությունների անցնելու փարիզյան կոչը», առաջարկում էր փոխարինել UNEP–ը առավել արդյունավետ և ուժեղացված վերահսկողությամբ կազմակերպությամբ` Միացյալ Ազգերի Էկոլոգիական Կազմակերպությամբ (UNEO) , որը պետք է զարգանա առողջապահության համաշխարհային կազմակերպության հիման վրա: 46 աջակից երկրների շարքում էին Եվրամիության երկրնե-րը, բայց չկային ԱՄՆ, Ռուսաստանը, Սաուդյան Արաբիան և Չինաստանը, որոնք արտանետում են առավելագույն քանակությամբ ջերմոցային գազեր:

Հայտնի միջազգային նախագծեր[խմբագրել]

UNEP–ը հովանավորում է արևային էներգիայի օգտագործման զարգացմանն ուղղված ծրագրերը` նկատելի զեղչեր կիրառելով արևային պանելների ձեռքբերման համար, դրանով իսկ նպաստելով սպառողների համար գների նվազմանը և մեծացնելով այդ պանելները ձեռքբերելու ցանկություն ունեցողների թիվը: Այդպիսի նախագծի ակնառու օրինակը Հնդկաս-տանում արևային պանելների փոխառությամբ ձեռքբերման ծրագիրն է, որն օգնել է 100.000 մարդու: Այս ծրագրի հաջողությունը հանգեցրեց նմանօրինակ նախագծերի իրականացման այլ զարգացող երկրներում` Թունիս, Մարոկո, Ինդոնեզիա և Մեքսիկա: UNEP–ը ֆինանսավորում է նաև Մերձավոր Արևելքում ճահճոտ տարածքների պահպանութ-յան նախագծերը: 2001 թվականին UNEP–ի մասնագետները անցկացրեցին ճահճոտ տարածքների պահպանությանն ուղղված արշավ և հրապարակեցին արբանյակից կատարված լուսանկարները, որոնք ցույց էին տալիս, որ ճահճոտ տարածքների 90%-ն արդեն ոչնչացվել է:UNEP–ի ճահճոտ տարածքների էկոլոգիապես որակյալ կառավարման նպա-տակով մշակված «Իրաքի ճահճոտ վայրերի էկոլոգիական կառավարման աջակցության» ծրագիրը մեկնարկեց 2004 թվականին:

Սառցադաշտերի հալում[խմբագրել]

2008 թվականի մարտի 16-ի UNEP –ի հայտարարության համաձայն սառցադաշտերը հալվում են ռեկորդային արագությամբ և դրանցից շատերը կարող են անհետանալ մի քանի տասնամյակ հետո: 30 տարբեր սառցադաշտերի հետազոտության արդյունքների համաձայն պարզ է դարձել, որ սառցադաշտերի հալումը առավելագույնն է եղել 2006 թվականին: Համա-ձայն վերջին տեղեկատվության 2006 թվականին սառցադաշտերը կրճատվել են միջինը 4.9 ոտնաչափ: Առավելագույն փոքրացում արձանագրվել է 2006 թվականին Բրեյդալբլիկկբրեա սառցադաշտում և կազմել է 10.2 ոտնաչափ: Նախկինում(1980 թվականից մինչև 1999թվականը) սառցադաշտերըկրճատվում էին տարեկան միջինը մեկ ոտնաչափ, բայց նոր հազարամյակից սկսած կրճատումը ավելացել է տարեկան միջինը 20 մատնաչափ:

Տես նաև[խմբագրել]

Հղումներ[խմբագրել]