Տիպոգրաֆիկա

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Էմիլ Ռուդերի «Typographie» գրքի շապիկը

Տիպոգրաֆիկա (հուն․՝ τύπος բառից, մատնահետք + հուն․՝ γράφω գրում եմ), հավաքած տեքստով ձևավորման արվեստ[1], որը հիմնված է ձևավորման որոշակի հստակ կանոնների վրա: Տիպոգրաֆիկան մի կողմից գրաֆիկական դիզայնի ճյուղերից մեկն է, մյուս կողմից` խիստ կանոնների համադրություն, որոնք որոշում են օգտագործվող տառատեսակները` տեքստն ընթերցողին առավել հասկանալի դարձնելու նպատակով[2]:

Պատմություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Վերջին գիտական տվյալներն ասում են, որ հախճապակուց տեքստերի հավաքման առաջին ձևերն օգտագործվել են մոտավորապես 1000 տարի առաջ, Չինաստանում (1040 թվական): Չնայած այդ նյութի ոչ դիմացկունությանը, մինչև 13-րդ դարը որևէ այլ տեխնոլոգիա չի կիրառվել[3]: Սակայն տիպոգրաֆիկայի ծաղկումը որպես գործունեության առանձին ճյուղ սկսվել է Եվրոպայում, որտեղ այն հայտնվել է 15-րդ դարի կեսին: Դրա տարածմանը նպաստել են լատինական տառատեսակի թեթևությունն ու համեմատաբար քիչ սիմվոլների թիվը, ի տարբերություն չինական հիերոգլիֆների: Եվրոպական տիպոգրաֆիկայով առաջինը լրջորեն սկսել է զբաղվել գերմանացի գյուտարար և ոսկերիչ Յոհան Գուտենբերգը (1397-1468): 1440 թվականին նա հավաքել է տառերի կապարե ձև և աշխարհին նվիրել է առաջին տպագրական սարքը: Դրանից հետո գրքեր ստեղծելն առավել հեշտ է դարձել, դրանց գինն իջել է, իսկ քանակությունն` աճել: 14 տարի անց հրապարակվել է առաջին տպագրված գիրքը: Դա եղել է գոթական տառատեսակով հավաքված Աստվածաշունչ. այս տառատեսակն առավել համապատասխան էր այդ ժամանակների ձեռագրին, ծանոթ ու հարմար էր ընթերցողներին[4]:

Տիպոգրաֆիկայի զարգացում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Տպագիր էջի գրագետ ձևավորումը միշտ գնահատվել է: Եվ արդեն 15-րդ դարի կեսերից սկսում են ծնվել տիպոգրաֆիկայի առաջին սկզբունքները. Եվրոպայում տեքստերի տառատեսակի համար օգտագործվում էր դյուրընթեռնելի անտիկվա: Հռոմեական խոյակներին և փոքր ձեռագրերին նայելով` ֆրանսիացի փորագրիչ Նիկոլյա Ժանսոնը (1420-1480) հատում է առաջին անտիկվան: Տիպոգրաֆիկայի սկզբունքներից են ինտերլինյաժի (միջտողային հեռավորության) հավասարությունը և տեքստի ընդգծման և կառուցման ժամանակ պարբերության ազատ տարածություն թողնելը: 1494 թվականին վենետիկցի տիպոգրաֆ և հրատարակիչ Ալդ Մանուցին հրատարակել է ազատ տարածություններով, ընթերցողի աչքին հարմար առաջին գիրքը[5]: Իսկ արդեն 16-րդ դարի սկզբին սկսում է օգտագործվել շեղատառը: Այդ ժամանակ արդեն հրատարակիչներն սկսում են ավելի հաճախ փորձարկումներ անել տեքստի ու ձևավորման հետ` ավելի հեռանալով ձեռագրին մոտ տառատեսակից: Շրջանառության մեջ են մտնում հնարած ձևավորումները, զարդանախշերն ու դեկորները: 17-րդ դարում տիպոգրաֆիկան սկսում է փոխվել` նախընտրությունը տալով գրքերի հեշտ ընթերցանությանը, փորձելով հրատարակվող գրքերը մշակել հանրության լայն շրջանակների համար: Սրա հետ են կապված չափերի փոքրացումը, տառատեսակների փոփոխությունները պահպանելով` տպվածքի հստակությանն ուշադրություն դարձնելը: Այս ժամանակահատվածում էլ ի հայտ է գալիս «Արքայական անտիկվա» տառատեսակը, որն առավել շատ է տարբերվում մինչ այդ գոյություն ունեցած տառատեսակներից: 18-րդ դարի կեսերին առաջին անգամ ի հայտ են գալիս տառատեսակի չափսերի համակարգման և տառատեսակի օրինակների տպագրության փորձեր[4]: Այստեղ հատուկ դեր է ունեցել անգլիացի Ջոն Բասկերվիլի (1706—1775 гг.) աշխատանքը, ով հրաժարվել է գրքերի զարդարանքներից` հօգուտ միայն տառատեսակով ձևավորված «մաքուր» տիպոգրաֆիկայի[5]: Տիպոգրաֆիկան արագ է փոփոխվում. ժամանակի ընթացքում նախշավոր ձևավորմանը փոխարինելու է գալիս երկրաչափական ճշգրտությունը, երևում է թղթի ազատ տարածության համադրության նշանակությունը, ծնվում են նոր երանգային ու կոնտրաստային տառատեսակներ[2]: Տիպոգրաֆիկան գիտության շարքում ներկայացնելու փորձ է արել ֆրանսիացի փորագրիչ Պիեռ Ֆուրնեն (1712-1768), ով տպագրել է «Տիպոգրաֆիկայի ձեռնարկ» աշխատությունը (1773)` ներկայացնելով տառատեսակի կեգելի որոշման սեփական համակարգը: Դրա համար նա առաջարկում է օգտագործել վերելքներ և կետեր: Իսկ Ֆրանսուա Դիդոն, 72 կետը նույնացնելով մեկ դյույմի հետ, նշել է չափման ժամանակակից համակարգի սկզբունքները[3]:

Քննադատություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Տիպոգրաֆիկայում ընդհանուր մոտեցումներ չկան: Ոմանք այն գիտություն են համարում, մյուսները` արվեստ, երրորդները` վարպետություն, իսկ չորրորդները` փիլիսոփայություն[6]: Սակայն վեճի առարկան միայն սա չէ: Ժամանակակից դիզայներները տարբերվող կարծիքներ ունեն նաև տեքստի ձևավորման հարցում. ոմանք կողմնակից են ժամանակակից միտումներին, հեշտորեն փորձարկումներ են անում ձևի և չափերի հետ: Ուրիշները կողմնակից են ավանդական մոտեցումներին, նախընտրում են դասական, ժամանակով ստուգված տառատեսակները: Երրորդները կարծում են, որ այս ամենը կարելի է միավորել և ստեղծել սկզբունքորեն նոր մի բան, որն ավելի հարմար կլինի հիմնական սպառողի` ընթերցողի համար: Հենց այս մասնագիտական վեճերի ու քննարկումների շնորհիվ է, որ տիպոգրաֆիկան չի մնում տեղում, այլ մշտապես զարգանում է որպես ինքնաբավ գործունեություն, անկախ նրանից, թե որ ոլորտին է վերաբերում[7]:

Տիպոգրաֆիկան ժամանակակից համատեքստում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

19-րդ դարում սկսված արդյունաբերական հեղաշրջման հետ ծնվում է նաև գովազդի շուկան: Եվ ժամանակի ընթացքում առևտրականները գալիս են այն եզրակացության, որ ապրանքը վաճառելու համար այն պետք է ունենա իր տարբերակիչ առանձնահատկությունները: Նրանց օգնության են գալիս տառատեսակ ստեղծողները: Մրցակցությանը դիմանալու համար նրանք սկսում են նորանոր տառատեսակներ ստեղծել` այս կամ այն ապրանքն ընդգծելու համար: Փորձերի ու սխալների մեթոդով նրանք բացահայտում էին, որ մեծ վերնագրի համ ցուցանակի համար հատուկ փորագրություններ պետք չեն: Այդպես ի հայտ է եկել գրոտեսկը, իսկ փորագրություններն անցել են զարդանախշերի շարքը: 20-րդ դարի կոնստրուկտիվիստները, ընդհակառակը, որոշում են հրաժարվել պատկերազարդված տառատեսակներից ու դիմում են մինիմալիզմին. տառերը մոտենում էին երկրաչափական պատկերներին: Դա նշանակալի կերպով հեշտացնում է տեքստի ընթերցումն ու հանրության ուշադրությունն առավելապես կենտրոնացնում նյութի իմաստի, ոչ թե` ձևի վրա: Շուտով հայտնվում են այնպիսի տառատեսակներ, ինչպիսիք են Ֆուտուրան, այնուհետև` Սանսը, որի ոճով են ձևավորված Լոնդոնի երկաթգծային ճանապարհի առաջին քարտեզները: 1957 թվականին շնորհիվ շվեյցարացի Մաքս Միդենգերի (1910-1980) ի հայտ է գալիս մինչև օրս օգտագործվող և ամենահայտնի տառատեսակներից մեկը` Հելվետիկը: Յուրաքանչյուր ժամակաշրջան բնորոշվել է տիպոգրաֆիկայի վրա ունեցախ իր որոշակի ազդեցությամբ, որոնք եղել են տվյալ ժամանակի պահանջով[2]: Այսօր, համակարգիչների ժամանակաշրջանում, երբ տեղեկատվության հիմնական զանգվածը փոխանցվում է համացանցի միջոցով, դիզայներները ձգտում են տեքստի թեթևության և կոկիկության` ընտրելով առավել պարզ ու ընթեռնելի տառատեսակներ: Դրա համար տեքստը ձևավորվում է որպես մեկ ամբողջություն, ընտրվում է առավել հարմար տառատեսակ, որոշվում է տարածության ձևավորման կոնցեպցիան: Խոսելով կայքերի դիզայնի մասին` պետք է հաշվի առնել մի բան. որքան ավելի պարզ է գրված տեքստը, որքան ավելի գրագետ ու ռացիոնալ է այն տեղադրված, այնքան ավելի մեծ են հաջողության հասնելու` կայքի հնարավորությունները, քանի որ «անիմաստ են տիպոգրաֆի ջանքերը, եթե գրվածքը հնարավոր չէ կարդալ»: Հակառակ դեպքում այն կդառնա քիչ հետաքրքիր, և այցելուն կփակի էջը` այդպես էլ որևէ նոր բան իր համար չգտնելով[8][9]:

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. Հենց այսպես են տիպոգրաֆիկայի արվեստը բնորոշում տարբեր հետազոտողներ, սկսած Սթենլի Մորիսոնից: Տե՛ս` Stanley Morison. First Principles of Typography. — Macmillan, 1936. — P. 1.
    Максим Жуков. Типографика Эмиля Рудера // Эмиль Рудер. Типографика: руководство по оформлению. — М. : Книга, 1982. — С. 277.
    Александра Королькова. Живая типографика. — М. : IndexMarket, 2010. — С. 8.
    Иннокентий Келейников. Дизайн книги: от слов к делу. — М. : Рип-Холдинг, 2012. — С. 14.
    : Միևնույն ժամանակ, ամենաազդեցիկ տիպոգրաֆներից մեկը` Յան Չիհոլդը, գրել է. «Կատարյալ տիպոգրաֆիկան ավելի շուտ գիտություն է, քան թե արվեստ»: Տե՛ս` Как глина в руках гончара… // Ян Чихольд. Облик книги: избранные статьи о книжном оформлении. — М.: Книга, 1980. — С. 11—16.
  2. 2,0 2,1 2,2 «Типографика, история и задачи»։ www.fotokomok.ru։ Վերցված է 2016-11-28 
  3. 3,0 3,1 «Типографика: история тысячелетнего развития. | Web-дизайн форум на Galior-Market.ru»։ galior-market.ru։ Վերցված է 2016-11-28 
  4. 4,0 4,1 «Типографика | История типографики»։ typography.bezugly.ru։ Վերցված է 2016-11-28 
  5. 5,0 5,1 «Великие шрифтографы прошлого»։ compuart.ru։ Վերցված է 2016-11-28 
  6. «Типографика – наука, искусство, философия или мастерство?»։ lpgenerator.ru։ Վերցված է 2016-11-28 
  7. «Книга «Шрифт и дизайн. Современная типографика»»։ Վերցված է 2016-11-28 
  8. «Typo_EmilRuder»։ StudFiles։ Վերցված է 2016-11-28 
  9. Эмиль Рудер. Типографика. — М.: Таллер, 1998. — 232 с. — ISBN 3-7212-0043-8.

Գրականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Эмиль Рудер. Типографика: руководство по оформлению. Послесл. и коммент. М. Жукова. — М. : Книга, 1982.
  • Эмиль Рудер. Типографика: учебник по оформлению печатной продукции. — Verlag Niggli AG, 1998.
  • Эмиль Рудер. Типографика. — М.: Таллер, 1998. — 232 с. — ISBN 3-7212-0043-8
  • Ян Чихольд. Облик книги: избранные статьи о книжном оформлении. — М. : Книга, 1980.
  • Ян Чихольд. Облик книги: избранные статьи о книжном оформлении. — М. : ИЗДАЛ, 2008; 2009.
  • Ян Чихольд. Новая типографика: руководство для современного дизайнера. — М. : ИЗДАЛ, 2011.