Տիուանակո

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Բնակավայր
Տիուանակո
Zonnepoort tiwanaku.jpg
Կոորդինատներ: 16°33′17″ հվ. լ. 68°40′24″ ամ. ե. / 16.55472° հս․. լ. 68.67333° ավ. ե. / 16.55472; 68.67333
ԵրկիրԲոլիվիա Բոլիվիա
Ժամային գոտիUTC−4
##Տիուանակո (Բոլիվիա)
Red pog.png

Տիուանակո կամ Տայպիկալա (երբեմն՝ Տիաուանակո, Տիուանակու, Տիվանակո, այմարա՝ Tiwanaku), հին քաղաք, համանուն անդյան քաղաքակրթության հոգևոր և քաղաքական կենտրոն: Գտնվում է Բոլիվիայի Տիտիկակա լճի հարավային ափից 15 կմ հեռավորության վրա[1]: 2000 թվականին ընդգրկվել է ՅՈՒՆԵՍԿՕՀամաշխարհային ժառանգության օբյեկտների ցանկում[2]:

Անվանում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Տեղական բնակչության մեծ մասը խոսում է այմարա (հնդկացիների երեք լեզուներից մեկը, որը հեռավոր նմանություն ունի կեչուալեզվի հետ), փոքրամասնությունը՝ ուրու (Uru) կամ նրա նման չիպայա (Chipaya) լեզուներով: Նախկինում տարածված է եղել ներկայում անհետացած պուկինա լեզուն։ Ալան Կոլատան կարծում էր, որ այս բոլոր լեզուները կարևոր են եղել Տիուանակոյում[3]: Տարածքի անվանումը այմարա լեզվով համահունչ է եղել Տայպիկալայի հետ (Taypikala, Taipikala), որը նշանակում է «քար կենտրոնում», քանի որ տարածքը, նրանց կարծիքով, գտնվում էր աշխարհի կենտրոնում[4][5]: Անվանումը, որով Տիաուանակաոն կոչել են նրա բնակիչները, չի պահպանվել նրանց՝ գիր չունենալու պատճառով[6][7]։ Կարծիք կա, որ դրանից առաջ գոյություն է ունեցել անվանում նաև պուկինա լեզվով[8]:

Պատմություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Համարվում է, որ նախագաղութային Բոլիվիայում արդեն 2-9-րդ դարերում Տիուանակոն եղել է ամենամեծ քաղաքը Կենտրոնական Անդյան տարածաշրջանում և Պուկինա պետության կենտրոնը: Այդ ժամանակ քաղաքը գրավել է մոտ 6 կմ² տարածք և ունեցել 40 հազար բնակիչ: Մոտ 1180 թվականին բնակիչները լքել են քաղաքը կոլյա (այմարա) ցեղերի կողմից Պուկինայի ջախջախումից հետո:

Պուկինա պետականության անկումից հետո Տիուանակոն՝ նրա կարևոր նշանակություն ունեցող կենտրոնը շարունակել է կարևոր դեր խաղալ ինկերի դիցաբանության մեջ: Նրանք Տիուանակոն համարել են այն վայրը, որտեղից ծնունդով եղել են իրենց առաջին առասպելական կառավարիչ սապա ինկա Մանկո Կապակը և նրա քույրը և կինը՝ Մամա Օկլիոն։ Սա վկայում է այն վարկածի օգտին, որ պատմական ինկերի ծագել են Տիուանակո տարածաշրջանից:

Տիուանակոն մեծ տեղ է զբաղեցնում այմարա ժամանակակից ժողովրդի լեգենդներում և հավատալիքներում։

Շենքեր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Որոշ ուսումնասիրողների կարծիքով՝ ամենահին ավերակները վերաբերում են մ.թ.ա. 200 թվականից մինչև մեր թվարկության 200 թվականն ընկած ժամանակահատվածին, գլխավոր կառույցները՝ մեր թվրկության 600-1000 թվականներին ընկած ժամանակահատվածին[1]:

Պատկերասրահ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. 1,0 1,1 Britannica, 2008, P. 1915
  2. «Tiwanaku: Spiritual and Political Centre of the Tiwanaku Culture»։ unesco.org (անգլերեն)։ Վերցված է 2017-10-03 
  3. Kolata, 1993, P. 33—35, 66—69
  4. Kolata, 1993, P. 8
  5. Kelley David H., Milone Eugene F. (November 19, 2004)։ Exploring Ancient Skies: An Encyclopedic Survey of Archaeoastronomy։ Springer։ ISBN 978-0-387-95310-6 
  6. Hughes Holly (October 20, 2008)։ Frommers 500 Places to See Before They Disappear (500 Places)։ Frommers։ էջեր 266։ ISBN 978-0-470-18986-3։ Վերցված է օգոստոսի 9, 2009 
  7. «Profile: Fabricio R. Santos - The Genographic project»։ Genographic Project։ National Geographic։ Վերցված է 2009-08-09 
  8. Medinaceli, 2006, P. 194

Աղբյուրներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Britannica Concise Encyclopedia : From the editors of the Encyclopedia Britannica / Ed. by Anita Wolff. — Revised and expanded edition. — Encyclopædia Britannica, 2008. — 2114 с. — ISBN 978-1-59339-492-9.
  • Lua–յի սխալ՝ expandTemplate: template "бсокр" does not exist։. — La Paz : Fundación del Banco Central de Bolivia, 2006. — Т. 1.
  • Kolata, Alan L. The Tiwanaku : Portrait of an Andean Civilization. — Wiley-Blackwell, 1993. — 336 с. — ISBN 978-1-55786-183-2.

Գրականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]