Սպանդ սովորական

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Սպանդ սովորական
Ծաղիկներ, տերևներ
Գիտական դասակարգում
Թագավորություն Բույսեր
Լատիներեն անվանում
Peganum harmala
L. (1753)

Wikispecies-logo.svg
Դասակարգումը
Վիքիցեղերում

Commons-logo.svg
Պատկերներ
Վիքիպահեստում




Սպանդ սովորական (հայկական տարանունները՝ խուճիկ, հարմալ, յուրերլիկ, շամփին, սանամ, վայրի փեգենա), զուգատերևազգիների ընտանիքին պատկանող բույս:

Նկարագրությունը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ունի 30-70 սմ բարձրություն, հիմքից ճյուղավորված է: Լերկ ցողուններով բազմամյա խատաբույս է: Տերևները նշտարաձև են, ծաղիկները՝ 1-3-ական, բազմաթիվ ճյուղերի ծայրերին: Պսակը սպիտակ է բայց ունի իր մեջ դեղնավուն գույն: Պտուղը գնդաձև, եռափեղիկ տուփիկ է, սև-դարչնագույն կամ գորշ-մոխրագույն: Արմատն ունի մուգ դարչնագույն կեղև, փայտացող է և թափանցում է հողի մեջ մինչև 3-5 մ: Ամբողջ բույսն ունի սուր, տհաճ հոտ և դառը համ: Ծաղկում է մայիս-օգոստոս ամիսներին, իսկ սերմերը հասունանում են հուլիս-օգոստոս ամիսներին:

Հայաստանում աճում է միայն մեկ տեսակ, որի պաշարները չափազանց մեծ են: Սպանդը քսերոֆիլ մոլախոտ է, աճում է արոտավայրերում, լեռնալանջերին, ավազային, կավային և մանր խճչային հողերում, Արարատյան դաշտավայրում, Գյումրու, Վանաձորի, Իջևանի, Աբովյանի և հանրապետության այլ շրջաններում: Բույսը լավ է տանում ցուրտը, երաշտը, պտղակալում է կանոնավոր, բազմանում է սերմերով:

Քիմիական բաղադրությունը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ամբողջ բույսը, հատկապես սերմերը, պարունակում են կարբոլինային և խինազոլինային խմբի ալկալոիդներ: Գերակշռով մասը կազմում են գարմալին, գարմին, և պեգանին ալկալոիդները: Բույսի մեջ հայտնաբերված է նաև կարոտին, տոկոֆերոլ, իսկ սերմերում՝ նաև ներկանյութ և 14-16 % ճարպայուղ:

Սպանդի սերմերը

Բուժական նշանակությունը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Բուժման նպատակով օգտագործում են բույսի պտուղները և նրա վերգետնյա մասն ամբողջովին: Մթերում են ապրիլ ամսին՝ կոկոնակալման ընթացքում, չորացնում ստվերում, քամահարողտեղում, իսկ սերմերը հավաքում են կրիվ հասունանալուց հետո: Սպանդը բժշկության մեջ ունի կիրառման հին պատմություն: Հնդկաստանում շատ հնուց հայտի են եղել դեղաբույսի ճիճվամուղ և միջատապաստան հատկությունները: Այն կիրառվել է միաժամանակորպես որպես օրգանիզմի ուժերը խթնող և վիժում առաջ բերող միջոց: Պարսկական բժշկության մեջ դեղաբույսը համարվել է որպես միզամուղ, քրտնամուղ և ճիճվամուղ միջոց:Աֆղանստանում բույսի ծխով ծխահարվում են անդամալույծներին,միսկ տերևներից ուռուցքների վրա դնում են ջերմախյուս: Սերմերի եփուկով բուժում են ասթման, ըմպում որպես միզամուղ և քրտնամուղ: Սերմերի եփուկով բուժում են ասթման, ըմպում որպես միզամուղ և քրտնամուղ: Ավիցեննանայլ դեղաբույսերի հետ խառնված պատրաստել է քսուք և օգտագործել գլխացավերի ժամանակ: Դիմաներվի պարեզի դեպքում ախտահարված հատվածը գոլորշահարել է սերմերի եփուկով, քացախի հետ խառնած դրել է ցավող ատամի վրա, ամբողջ բույսից պատրաստված խյուսը օգտագործել է լնդերի բորբոքման, իսկ եփուկը ողողման ձևով՝ անգինայի ժամանակ:

Մխիթար Հերացին դեղաբույսի սերմերը օգտագործել է ջերմերի ժամանակ, իսկ Ամիրդովլաթ Ամասիացին դեղաբույսի սերմերըը գինու հետ խառնած օգտագործել է ընկնավորության և ռադիկուլիտի ժամանակ: Նա նշում է, որ բույսը հարբեցնող է, մերով շաղախված՝ արտաքին կիրառման ձևով ուժեղցնում է տեսողությունը, իսկ ներքին ընդունման ձևով՝ միզամուղ է և փքահան, օգտակար՝ հազին, կոկորդի հիվանդություններին և «վախին»: դեղաբույսը բժշկապետը համարում է հակաբեղմնավորիչ, դաշտանամուղ և վիժեցնող: Այն ընդունակ է բացելու օրգանների խցանումը, չորացնում և լավացնում է խոցը, «զորություն տալիս ուղեղին, կաշի բուսցնում», իսկ օծելուց՝ օգնում է ոսկրացավին, քոսին և թարախաբշտերին:

Ծաղիկը սովորական սպանդի

Հայկական ժողովրդական բժշկության մեջ նշվում է սերմերի օգտակարության մասին՝ թթվահամ բղկոցների դեպքում: Գինու և այլ դեղաբույսերի հետ խառնած սերմերն օգտագորխում են սրտային անախորժ զգացողությունների ժամանակ:

Այն փաստը, որ սերմերը հայկական ժողովրդական բժշկության մեջ կիրառվում են թթվահամ բղկոցների դեպքում, ենթարկվել է վերանայման: Այսպես, գերթթու և գերսեկրետոր խրոնիկական գաստրիտով հիվանդներին մենք տվել ենք սերմերի եփուկը՝ 3 շաբաթտևողությամբ: Պարզվել է, որ դեղաբույսի սերմերն օժտված են ստամոքսի սեկրետոր, թթվագոյացմանև պեպսինազատման ֆունկցիաները որոշակի արգելակող հատկությամբ, մի հանգամանք, որը դրական է անդրադարձել հիվանդության բուժման ընթացքի վրա՝ առաջին իսկ պահից մեղմացնելով կամ լրիվ վերացնելով թթվահամ բղկոցները:

Հիմնավորված է, որ դեղաբույսը նախակենդանիների վրա ունի կործանարար ազդեցություն, այսպես, պտուղների թուրմից նրանք ոչնչացնում են 15, իսկ տերևների թուրմից՝ 8 րոպեի ընթացքում: Անասնաբուժության մեջ դեղաբույսի պատրաստուկները օգտագործում են քոսի տիզի դեմ:

Սպանդի պտուղը

Այնպես որ կիրառման դեպքում անհարաժեշտ է զգույշ լինել: Անասունները, բացի ուղտերից, այն չեն ուտում: Աղացած սերմերը փոքր դոզաներով որոշ տեղերում օգտագործում են որպես համեմունք: Սերմերից ստացվող ներկը բրդե, մետաքսեև բամբակե գործվածքները ներկում է դարչնագույն, դեղին կամ կարմիր: Սերւմերից ստացվող ճարպայուղն օգտագործվում է օճառի և լաքերի արտադրության մեջ; Որպես հզոր միջատասպան միջոց, սպանդը օգտագործվում է գյուղատնտեսության մեջ վնասատուների դեմ պայքարելու համար:

Ալկալոիդները սպանդի[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Անվանումը Համախառը բանաձերը ՏԿՔՄՄ Բանաձև
Սպանդ C13H12N2O 7-մետաքս-1-մեթիլ-9Ն-պիրիդո[3,4-բ]Ինդոլ
Սպանդ

Աղբյուրներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]