Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչ վանք (Մեսրոպավան)

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչ վանք (Մեսրոպավան)
Սուրբ Մեսրոպ Մաշտոց վանք
Սուրբ Մեսրոպ Մաշտոց եկեղեցին.jpg
Մեսրոպավանքի տեսքը մինչև ավերվելը
Հիմնական տվյալներ
Տեսակվանք
ԵրկիրԱդրբեջան Ադրբեջան
ՏեղագրությունՆախիջևանի Ինքնավար Հանրապետություն, Մեսրոպավան
ՏարածաշրջանՄարզպանական Հայաստան Մարզպանական Հայաստան Վասպուրական
ԴավանանքՀայ Առաքելական եկեղեցի
Օծման թվական456 թվական
Հոգևոր կարգավիճակչգործող
Ներկա վիճակոչնչացված
Ժառանգության կարգավիճակկործանված
ԱնվանվածՄեսրոպ Մաշտոց
Ճարտարապետական նկարագրություն
ՀիմնադիրՇաբիթ իշխան
Ճարտարապետական ոճՀայկական
Կառուցման սկիզբ5-րդ դարի սկզիբ
Կառուցման ավարտ456 թվական
6.5 մետր
Երկարություն12.8 մետր
Լայնություն6.5 մետր
Նավի լայնություն6 մետր
Գմբեթ1
Շինանյութսրբատաշ քար

Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչ վանք (հայտնի է նաև Սուրբ Մեսրոպ Մաշտոց վանք, Մասրևանի վանք, Մսրվանիս վանք և Ամասրոյ վանք անուններով[1]), Հայ առաքելական վանական համալիր, որը գտնվում էր ներկայիս Ադրբեջանի Նախիջևանի Ինքնավար Հանրապետության Որդուարի շրջանի Նասիրվազ գյուղի տարածքում[2]։

Հիշատակություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Երվանդ Լալայանը գրել էր[3].

Aquote1.png «Ալլահից դէպի արեւելք, հազիւ 5 վերստ հեռու գտնւում է Մեսրոբավան կամ Մսրվանիս, եւ կամ ռուսերէն Նասիրվազ կամ Նասիր-աբադ կոչուած գիւղը։ Պատմական դարեւոր աւանդութիւնն ասում է թէ՝ այս գիւղն է այն վաղեմի սրբավայրն, ուր սուրբ Մեսրոբը հալածելով նախնի կռապաշտութեան մնացորդները, հիմնել է այն փոքրիկ եկեղեցին որ ... հիմնադրի Մեսրոբի անունով այժմ էլ կոչուում է Մեսրոբավան կամ Մսրվանիս» Aquote2.png


Պատմություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Վանական համալիրը կառուցված էր պատմական Մեծ Հայքի, Վասպուրական նահանգի, Գողթն գավառի Մեսրոպավան գյուղի արևմտյան կողմում, Ալանգեազ փոքրիկ վտակի աջ կողմում գտնվող հարթ տարածության վրա։

Ավանդության համաձայն վանքի սկզբնական շինությունը 456 թվականին կառուցման հրաման էր տվել Գողթն գավառի կառավարիչ Շաբիթ իշխանը[4], որը Մեսրոպ Մաշտոցին, Գողթում բնակվելու տարիներին[5].

Aquote1.png «հյուրամեծար ասպնջական հանդիսանալով՝ բարեպաշտությամբ սպասավորում էր (նրան) ...» Aquote2.png


Ըստ ավանդության Շաբիթ իշխանը ցանկանում էր սուրբ Մեսրոպ Մաշտոցի աճյունը ամփոփեր Մեսրոպավանում, սակայն, Վահան Ամատունին աճյունը տեղափոխում և ամփոփում է Օշականում[6][7][8][9]։

Վանքի հիմնման և վերանորոգումների մասին գրավոր աղբյուրներում տեղեկությունները սակավ են։ Վիմական արձանագրություններից և պատմական աղբյուրներից երևում էր, որը վանքը միջնադարում կրել էր մի քանի հիմնավոր վերակառուցումներ, իսկ մի քանի անգամ էլ՝ գյուղի բնակիչների ջանքերով, 17-րդ և 19-րդ դարերում մասնակիորեն վերանորոգվել էր։

Վանքի եկեղեցուն կից մինչև 1915 թվականը գործել էր Մեսրոպավան գյուղի ծխական դպրոցը։

1930-ական թվականների երկրաշարժից քանդվել էր եկեղեցու գմբեթի մի մասը, արևմտյան ճակատին կցված գավիթ-սրահը, պարիսպը, որից հետո այն անուշադրության էր մատնվել, որից ավելի էր խարխլվել։

1980-ական թվականներին գտնվում էր կիսավեր վիճակում, ներկայիս վիճակն անհայտ է[10]։

Ճարտարապետություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Վանական համալիրը կազմված էր եկեղեցուց, գավիթ-սրահից, զանգակատնից, օժանդակ շինություններից և պարսպից։

Եկեղեցի[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Վանական համալիրի եկեղեցին ուներ արևելք-արևմուտք ձգվածություն։ Այն ուղղանկյուն հատակագծով քառամույթ գմբեթավոր կառույց էր։ Երկարությունը 12.8 մետր էր, լայնությունը 6.5 մետր էր, իսկ բարձրությունը 10.7 մետր էր։ Կազմված էր ավագ խորանից, զույգ ավանդատներից և աղոթասրահից։

Եկեղեցու չորս մույթերի և ութ կիսամույթերի վրա վեր էր խոյանում մեծ գմբեթը, որը ուներ արաբական կամարներով ութ լուսամուտներ։ Կառուցված էր մշակված և կիսամշակված քարից։ Մուտքը գտնվում է արևմտյան հատվածում, որը բացվում էր դեպի գավիթ սյունասրահը։

Եկեղեցու ներսնամասը սվաղված էր, որի վրա նկատվում էին որմնանկարների հետքեր[11]. Ուներ մկրտության ավազան և նրա կողքին և դեմ դիմաց նմանատիպ այլ խորշեր։ Խորաններն երկու հատ էին, իսկ յուրաքանչյուր պատին երեքական շատ նեղ և ցած պատուհաններն էին[12]։

Aquote1.png «... սեղանը զարդարուած է Ոսկան Ոսկանեանի նուիրած բաւական գեղեցիկ պատկերներով։» Aquote2.png


Սեղանի ձախ կողմում՝ խաչարձանի վրա, տակը և աջ կողմում արձանագրություններ կային.

Aquote1.png «Խաչս կանկնեց յիշատակ Թադոսին եւ մաւրս Գոհարին եը հաւր Ադիզ բէկին, Ամիրջանին, Սիրունակին, թվ. ՋԹ»
- Երվանդ Լալայան, Գողթն, էջ 87
Aquote2.png
Aquote1.png «Խաչս յիշատակ Մարտիրոսի Գիւլստանին թվ. ՌԿԷ»
- Երվանդ Լալայան, Գողթն, էջ 87
Aquote2.png
Aquote1.png «Խաչս յիշատակ է Պօղոսին թվ. ՌԿ»
- Երվանդ Լալայան, Գողթն, էջ 87
Aquote2.png


Եկեղեցու մոտ` ծառին, կախված էր զանգը։ Այն ձուլվել էր 1894 թվականին, ուներ ռուսերեն արձանագրություն և պատկերաքանդակներ։

Գավիթ-սրահ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Գավիթ-սրահը կցված էր եկեղեցու արևմտյան ճակատին։ Այն չորս մույթերի օրինակով թաղակապ կառույց էր։ Գավթի ձախ և աջ կողմերում կար արձանագրություն[13][14].

Aquote1.png «Արդ յիշեց՝ք վանքիս միաբանքն աներախտ աւուր վանացս տէր Ղազար քահանայն՝ իւր աշակերտ տէր Գրիգոր եւ գեղիս օրհնեալ քահանայն տէր Ազարիան»
- Երվանդ Լալայան, Գողթն, էջ 87
Aquote2.png
Aquote1.png «... Սբ. Աստուածածին, քեզ լինի հովանի, պահապան ... դպիր սուտանուն Դաւիթ որդի տէր Գրիգոր, սուրբ Աստուածին, զրուեցաւ թվին ՌՃԾԷ»
- Երվանդ Լալայան, Գողթն, էջ 87
Aquote2.png


Զանգակատուն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Գմբեթի արևելյան մասում տեղադրված էր եղել փոքրիկ զանգակատունը։

Պարիսպ և օժանդակ շինություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Վանքապատկան տարածքը պարսպապատ էր, որը կառուցված էր անմշակ քարերից։ Բակում գտնվում էին օժանդակ շինությունները՞

Գերեզմանոց[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Պարսպի հյուսիսային կողմում գտնվում էր Մեսրոպավանի գերեզմանոցը, որի հին տապանաքարերի ճակատագիրը ներկայումս անհայտ է։

Տես նաև[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. Ոսկեան Համազասպ, Հ., Վասպուրական-Վանի վանքերը, մաս Բ, Վիեննա, 1942 թվական, էջ 726։
  2. Այվազյան Ա. Ա. Նախիջևանի հայկական ճարտարապետության կոթողներ, Երևան, 1981.
  3. Ազգային հանդես պարբերական, 1904 թվական, էջ 323-324
  4. Է. Աղայան, «Գողթն-Գողթան տեղանունը», «Լրաբեր հասարակական գիտությունների», 1957
  5. Կորյուն. Վարք Մաշտոցի, աշխարհաբար թարգմանությունը, ներակածական ուսումնասիրությամբ և ծանոթագրություններով՝ Մ. Աբեղյանի, Երևան, 1962 թվական, էջ 106
  6. Ղևոնդ Ալիշան, Սիսական, էջ 312, 315, 319
  7. Մովսես Խորենացի, Պատմություն հայոց, էջ 357
  8. Տաչեան, Մայր ցուցակ, էջ 76
  9. Մ. Սմբատյան, Երնջակ, էջ 491
  10. Տեր-Ավետիսյան Ս. Քաղաք Ջուղա, Թիֆլիս, 1937.
  11. Երվանդ Լալայան, Գողթն, 1904 թվական, էջ 87
  12. Ոսկեան Համազասպ, Հ., Վասպուրական-Վանի վանքերը, մաս Բ, Վիեննա, 1942 թվական, էջ 727։
  13. Ազգագրական հանդես, 1904 թվական, էջ 325-326
  14. Փափազեան, Հնութիւնք հայրենեաց, Դ., Թ. էջ 296