Ասորական քրիստոնեություն

Չշփոթել Քրիստոնեությունը Սիրիայում հոդվածի հետ։

Ասորական ավանդույթի եկեղեցիներ

Արևելքի ասորական մետրոպոլիաները ցուցադրված են Ասիայում 9-ից 13-րդ դարերում

Ասորի ուղղափառ եկեղեցու արևմտյան թեմերը միջնադարում

Սուրբ Թոմաս քրիստոնյաների ժամանակակից բաժանումները (նաև հայտնի են որպես սիրիացի քրիստոնյաներ)

Ասորական քրիստոնեություն (ասորերեն՝ ܡܫܝܚܝܘܬܐ ܣܘܪܝܝܬܐ, mšiḥyuṯo suryoyto կամ mšiḥāyūṯā surāyṯā) արևելյան քրիստոնեության առանձին ճյուղ է, որի հիմնական աստվածաբանական աշխատությունները և ավանդական պատարագները գրված են դասական արամեերենով։ Ավելի լայն իմաստով տերմինը կարող է նաև վերաբերել արամեական քրիստոնեությանը որպես ամբողջություն՝ այդպիսով ընդգրկելով բոլոր քրիստոնեական ավանդույթները, որոնք հիմնված են արամեերենի պատարագային օգտագործման և դրա տատանումների՝ ինչպես պատմական, այնպես էլ ժամանակակից:

Հունարենի և լատիներենի հետ մեկտեղ դասական ասորերենը վաղ քրիստոնեության երեք կարևոր լեզուներից մեկն էր: Այն զարգացրեց քրիստոնեության հստակ ասորական ձևը, որը ծաղկեց Միջին Արևելքում և Ասիայի այլ մասերում ուշ անտիկ շրջանում և վաղ միջնադարում, առաջացնելով տարբեր պատարագային և դավանաբանական ավանդույթներ, որոնք ներկայացված են ժամանակակից աշխարհում մի քանի եկեղեցիներով, որոնք շարունակում են ասորական քրիստոնեության կրոնական և մշակութային ժառանգությունը:

Ասորական քրիստոնեությունը ներառում է երկու պատարագի ավանդույթներ. Արևելյան ասորական ծեսը (հայտնի է նաև որպես «քաղդեական», «ասորական», «սասանյան», «բաբելոնական» կամ «պարսկական ծես»), որի հիմնական պատարագի ծեսը համարվում է սուրբ Թադեոսի և Մարիամի Սուրբ Քուրբանան է։ Այն օգտագործվում է Իրաքի քաղդեական կաթոլիկ եկեղեցու, արևելյան ասորական եկեղեցու և արևելյան հին ասորական եկեղեցու, ինչպես նաև հնդկական Սիրո-Մալաբար կաթոլիկ եկեղեցու և քաղդեական եկեղեցու կողմից (վերջինս Արևելքի ասորական եկեղեցու մաս է կազմում)։

Արևմտյան ասորական ծեսը (նաև կոչվում է «Անտիոքենական ասորական ծես» կամ «Սուրբ Հակոբի ծես»), որից Սուրբ Հակոբի Սուրբ Պատարագն ունի իր ծեսը։ Այն օգտագործվում է ասորի ուղղափառ եկեղեցու, Լիբանանի մարոնիական եկեղեցու և ասորի կաթոլիկ եկեղեցու կողմից, ինչպես նաև հնդկական Սիրո-Մալանկարա կաթոլիկ եկեղեցու, Մալանկարա ուղղափառ եկեղեցու, հակոբյան ասորի քրիստոնեական եկեղեցու (ասորի ուղղափառ եկեղեցու մաս), Մալաբարի անկախ ասորի եկեղեցու կողմից։ Այս ծեսի փոփոխված տարբերակը օգտագործվում է ասորի Մալանկարա մար Թոմա եկեղեցու և Հնդկաստանի ավելի բարեփոխված Սուրբ Թոմաս Ավետարանական եկեղեցու կողմից։

Հնդկաստանում երկու պատարագի ավանդույթների (արևելյան և արևմտյան) արևելյան քրիստոնյաներին կոչվում են «ասորի» քրիստոնյաներ: Ավանդական արևելյան ասորի համայնքը ներկայացված է Սիրո-Մալաբար եկեղեցով և Հնդկաստանի քաղդեական ասորի եկեղեցով (Արևելքի ասորական եկեղեցու մաս): Արևմտյան ասորական պատարագի ավանդույթը ներդրվել է 1665 թվականից հետո, և դրա հետ կապված համայնքը ներկայացված է Հակոբիկյան ասորի քրիստոնեական եկեղեցով (Սուրիական ուղղափառ եկեղեցու մաս), Մալանկարա ուղղափառ ասորի եկեղեցիով (երկուսն էլ պատկանում են Հին Արևելյան Ուղղափառությանը), Սիրո-Մալանկարա կաթոլիկ Եկեղեցով (Արևելյան կաթոլիկ եկեղեցի), Մալանկարա մար Թոմա ասորի եկեղեցով (Անգլիկան հաղորդության մաս) և Մալաբարի ասորի անկախ եկեղեցով (անկախ ուղղափառ եկեղեցի, որը չի մտնում Տիեզերական Ուղղափառ Եկեղեցու մեջ)։

Ասորերենն արամերենի տարատեսակ է, որն առաջացել է Եդեսիայում, Վերին Միջագետք, մ.թ. առաջին դարերում: Սերտորեն կապված է Հիսուսի արամեերեն լեզվի` գալիլիական բարբառի հետ։ Այս կապը մեծացրեց նրա հեղինակությունը քրիստոնյաների շրջանում: Եդեսայում օգտագործվող լեզվի ձևը գերակշռում էր քրիստոնեական գրվածքներում և ընդունվեց որպես ստանդարտ ձև՝ «Քրիստոնեությունը տարածելու հարմար միջոց, որտեղ կա խոսակցական արամեերենի ենթաշերտ»։ Տարածքը, որտեղ խոսվում էր ասորերեն կամ արամեերեն, Հռոմեական կայսրության և Սասանյան կայսրության միջև շփման և հակամարտությունների գոտին, տարածվում էր արևմուտքում գտնվող Անտիոքից մինչև Սելևկիա-Տիզբոն՝ Սասանյանների մայրաքաղաքը (Իրաքում), արևելքում և ներառում էր ժամանակակից Սիրիայի, Լիբանանի, Իսրայելի/Պաղեստինի, Իրաքի և Թուրքիայի ու Իրանի որոշ մասեր

Աղբյուրներ

• Abouzayd, Shafiq (2019). «The Maronite Church». The Syriac World. London: Routledge. էջեր 731–750. ISBN 9781138899018.
• Andrade, Nathanael J. (2019). «Syriac and Syrians in the Later Roman Empire: Questions of Identity». The Syriac World. London: Routledge. էջեր 157–174. ISBN 9781138899018.
• Aufrecht, Walter E. A Legacy of Syria: The Aramaic Language(անգլ.) // Bulletin of the Canadian Society for Mesopotamian Studies. — 2001. — Т. 36. — С. 145–155.
• Bar-Asher Siegal, Michal (2019). «Judaism and Syriac Christianity». The Syriac World. London: Routledge. էջեր 146–156.
• Baskhanov, Mikhail K. (2022). East Syriac Christianity in the ‘Land of Seven Rivers’: aspects of material culture and artistic tradition. Bulletin of IICAS. 34: 50—70.
• Baum, Wilhelm; Winkler, Dietmar W. (2003). The Church of the East: A Concise History. London-New York: Routledge-Curzon. ISBN 9781134430192.
• Baumer, Christoph (2006). The Church of the East: An Illustrated History of Assyrian Christianity. London-New York: Tauris. ISBN 9781845111151.
• Brock, Sebastian P. (1982). «Christians in the Sasanian Empire: A Case of Divided Loyalties». Studies in Church History. 18: 1–19. doi:10.1017/S0424208400016004. ISBN 9780631180609.
• Brock, Sebastian P. (1992). Studies in Syriac Christianity: History, Literature, and Theology. Aldershot: Variorum. ISBN 9780860783053.
• Brock, Sebastian P. (1992). «Eusebius and Syriac Christianity». Eusebius, Christianity, and Judaism. Detroit: Wayne State University Press. էջեր 212–234. ISBN 0814323618.
• Brock, Sebastian P. (1997). A Brief Outline of Syriac Literature. Kottayam: St. Ephrem Ecumenical Research Institute.
• Brock, Sebastian P. (1998). «Syriac Culture, 337-425». The Cambridge Ancient History. Vol. 13. Cambridge: Cambridge University Press. էջեր 708–719. ISBN 9780521302005.
• Brock, Sebastian P. (1999a). From Ephrem to Romanos: Interactions Between Syriac and Greek in Late Antiquity. Aldershot: Ashgate. ISBN 9780860788003.
• Brock, Sebastian P. (1999b). «St. Ephrem in the Eyes of Later Syriac Liturgical Tradition» (PDF). Hugoye: Journal of Syriac Studies. 2 (1): 5–25. doi:10.31826/hug-2010-020103.
• Brock, Sebastian P. (1999c). «Eusebius and Syriac Christianity». Doctrinal Diversity: Varieties of Early Christianity. New York and London: Garland Publishing. էջեր 258–280. ISBN 9780815330714.
• Brock, Sebastian P. (1999d). «The Christology of the Church of the East in the Synods of the Fifth to Early Seventh Centuries: Preliminary Considerations and Materials». Doctrinal Diversity: Varieties of Early Christianity. New York and London: Garland Publishing. էջեր 281–298. ISBN 9780815330714.
• Brock, Sebastian P. (1999e). «The Importance of the Syriac Traditions in Ecumenical Dialogue on Christology». Christian Orient. 20: 189–197.
• Brock, Sebastian P. (2004a). «Ephrem and the Syriac Tradition». The Cambridge History of Early Christian Literature. Cambridge: Cambridge University Press. էջեր 362–372. ISBN 9780521460835.
• Brock, Sebastian P. (2004b). «The Syriac Churches in Ecumenical Dialogue on Christology». Eastern Christianity: Studies in Modern History, Religion and Politics. London: Melisende. էջեր 44–65. ISBN 9781901764239.
• Brock, Sebastian P. The Syriac Orient: A Third Lung for the Church? // Orientalia Christiana Periodica. — 2005. — Т. 71. — С. 5–20.
• Brock, Sebastian P. (2006). Fire from Heaven: Studies in Syriac Theology and Liturgy. Aldershot: Ashgate. ISBN 9780754659082.
• Brown, Leslie W. (1956). The Indian Christians of St Thomas: An Account of the Ancient Syrian Church of Malabar. Cambridge: Cambridge University Press.
• Burnett, Stephen G. (2005). «Christian Aramaism: The Birth and Growth of Aramaic Scholarship in the Sixteenth Century» (PDF). Seeking Out the Wisdom of the Ancients. Winona Lake: Eisenbrauns. էջեր 421–436.
• Chabot, Jean-Baptiste (1902). Synodicon orientale ou recueil de synodes nestoriens (PDF). Paris: Imprimerie Nationale.
• Chaillot, Christine (1998). The Syrian Orthodox Church of Antioch and All the East: A Brief Introduction to Its Life and Spirituality. Geneva: Inter-Orthodox dialogue.
• Daryaee, Touraj (2019). «The Sasanian Empire». The Syriac World. London: Routledge. էջեր 33–43. ISBN 9781138899018.
• Debié, Muriel (2009). «Syriac Historiography and Identity Formation». Church History and Religious Culture. 89 (1–3): 93–114. doi:10.1163/187124109X408014.
• Dickens, Mark (2019). «Syriac Christianity in Central Asia». The Syriac World. London: Routledge. էջեր 583–624. ISBN 9781138899018.
• Donabed, Sargon G.; Mako, Shamiran (2009). «Ethno-cultural and Religious Identity of Syrian Orthodox Christians» (PDF). Chronos: Revue d'Histoire de l'Université de Balamand. 19: 69–111.
• Donabed, Sargon G. (2015). Reforging a Forgotten History: Iraq and the Assyrians in the Twentieth Century. Edinburgh: Edinburgh University Press. ISBN 9780748686056.
• Fiey, Jean Maurice (1979) [1963]. Communautés syriaques en Iran et Irak des origines à 1552. London: Variorum Reprints. ISBN 9780860780519.
• Griffith, Sidney H. (1986). «Ephraem, the Deacon of Edessa, and the Church of the Empire». Diakonia: Studies in Honor of Robert T. Meyer. Washington: CUA Press. էջեր 25–52. ISBN 9780813205960.
• Griffith, Sidney H. (2002). «Christianity in Edessa and the Syriac-Speaking World: Mani, Bar Daysan, and Ephraem, the Struggle for Allegiance on the Aramean Frontier». Journal of the Canadian Society for Syriac Studies. 2: 5–20. doi:10.31826/jcsss-2009-020104.
• Grillmeier, Aloys; Hainthaler, Theresia (2013). Christ in Christian Tradition: The Churches of Jerusalem and Antioch from 451 to 600. Vol. 2/3. Oxford: Oxford University Press. ISBN 9780199212880.
• Haar Romeny, Bas ter (2012). «Ethnicity, Ethnogenesis and the Identity of Syriac Orthodox Christians». Visions of Community in the Post-Roman World: The West, Byzantium and the Islamic World, 300-1100. Farnham: Ashgate Publishing. էջեր 183–204. ISBN 9781317001362.
• Hainthaler, Theresia (2019). «Theological Doctrines and Debates within Syriac Christianity». The Syriac World. London: Routledge. էջեր 377–390. ISBN 9781138899018.
• Harvey, Susan A. (2019). «Women and Children in Syriac Christianity: Sounding Voices». The Syriac World. London: Routledge. էջեր 554–566. ISBN 9781138899018.
• Healey, John F. (2014). «Aramaean Heritage». The Aramaeans in Ancient Syria. Leiden: Brill. էջեր 391–402. ISBN 9789004229433.
• Healey, John F. (2019a). «Arameans and Aramaic in Transition – Western Influences and the Roots of Aramean Christianity». Research on Israel and Aram: Autonomy, Independence and Related Issues. Tübingen: Mohr Siebeck. էջեր 433–446. ISBN 9783161577192.
• Healey, John F. (2019b). «The Pre-Christian Religions of the Syriac-Speaking Regions». The Syriac World. London: Routledge. էջեր 47–67. ISBN 9781138899018.
• Herman, Geoffrey (2019). «The Syriac World in the Persian Empire». The Syriac World. London: Routledge. էջեր 134–145.
• Hovorun, Cyril (2008). Will, Action and Freedom: Christological Controversies in the Seventh Century. Leiden-Boston: Brill. ISBN 9781138899018.
• Hunter, Erica C. D. (2019). «Changing Demography: Christians in Iraq since 1991». The Syriac World. London: Routledge. էջեր 783–796. ISBN 9781138899018.
• Jakob, Joachim (2014). Ostsyrische Christen und Kurden im Osmanischen Reich des 19. und frühen 20. Jahrhunderts. Münster: LIT Verlag. ISBN 9783643506160.
• Jobling, William J. (1996). «New Evidence for the History of Indigenous Aramaic Christianity in Southern Jordan». Sydney Studies in Society and Culture. 12: 62–73.
• Jullien, Florence (2019). «Forms of the Religious Life and Syriac Monasticism». The Syriac World. London: Routledge. էջեր 88–104. ISBN 9781138899018.
• Karim, Cyril Aphrem (2004). Symbols of the Cross in the Writings of the Early Syriac Fathers. Piscataway: Gorgias Press. ISBN 9781593332303.
• Kitchen, Robert A. (2012). «The Syriac Tradition». The Orthodox Christian World. London-New York: Routledge. էջեր 66–77. ISBN 9781136314841.
• Khoury, Widad (2019). «Churches in Syriac Space: Architectural and Liturgical Context and Development». The Syriac World. London: Routledge. էջեր 476–553. ISBN 9781138899018.
• Loopstra, Jonathan A. (2019). «The Syriac Bible and its Interpretation». The Syriac World. London: Routledge. էջեր 293–308. ISBN 9781138899018.
• Loosley, Emma (2010). «Peter, Paul and James of Jerusalem: The Doctrinal and Political Evolution of the Eastern and Oriental Churches». Eastern Christianity in the Modern Middle East. London-New York: Routledge. էջեր 1–12. ISBN 9781135193713.
• Loosley, Emma (2019). «The Material Culture of the Syrian Peoples in Late Antiquity and the Evidence for Syrian Wall Paintings». The Syriac World. London: Routledge. էջեր 460–475. ISBN 9781138899018.
• Menze, Volker L. (2019). «The Establishment of the Syriac Churches». The Syriac World. London: Routledge. էջեր 105–118. ISBN 9781138899018.
• Meyendorff, John (1989). Imperial unity and Christian divisions: The Church 450–680 A.D. Crestwood, NY: St. Vladimir's Seminary Press. ISBN 9780881410563.
• Millar, Fergus (2006). A Greek Roman Empire: Power and Belief under Theodosius II (408–450). Berkeley: University of California Press. ISBN 9780520253919.
• Millar, Fergus (2013). «The Evolution of the Syrian Orthodox Church in the Pre-Islamic Period: From Greek to Syriac?» (PDF). Journal of Early Christian Studies. 21 (1): 43–92. doi:10.1353/earl.2013.0002.
• Mingana, Alphonse (1926). «The Early Spread of Christianity in India» (PDF). Bulletin of the John Rylands Library. 10 (2): 435–514. doi:10.7227/BJRL.10.2.7. Արխիվացված է օրիգինալից (PDF) 2021-01-24-ին. Վերցված է 2026-05-11-ին.
• Montgomery, Robert L. (2002). The Lopsided Spread of Christianity: Toward an Understanding of the Diffusion of Religions. Westport: Praeger Publishers. ISBN 9780275973612.
• Murre van den Berg, Heleen (2007). «Syriac Christianity». The Blackwell Companion to Eastern Christianity. Malden: Blackwell. էջեր 249–268. ISBN 9780470766392.
• Murre van den Berg, Heleen (2008). «Classical Syriac, Neo-Aramaic, and Arabic in the Church of the East and the Chaldean Church between 1500 and 1800». Aramaic in Its Historical and Linguistic Setting. Wiesbaden: Harrassowitz Verlag. էջեր 335–352. ISBN 9783447057875.
• Murre van den Berg, Heleen (2015). «Classical Syriac and the Syriac Churches: A Twentieth-Century History». Syriac Encounters: Papers from the Sixth North American Syriac Symposium. Louvain: Peeters Publishers. էջեր 119–148. ISBN 9789042930469.
• Murre-van den Berg, Heleen (2019). «Syriac Identity in the Modern Era». The Syriac World. London: Routledge. էջեր 770–782. ISBN 9781138899018.
• Nichols, Aidan (2010) [1992]. Rome and the Eastern Churches: A Study in Schism (2nd revised ed.). San Francisco: Ignatius Press. ISBN 9781586172824.
• O’Mahony, Anthony (2006). «Syriac Christianity in the modern Middle East». The Cambridge History of Christianity: Eastern Christianity. Vol. 5. Cambridge: Cambridge University Press. էջեր 511–536. ISBN 9780521811132.
• Penn, Michael Philip (2019). «Early Syriac Reactions to the Rise of Islam». The Syriac World. London: Routledge. էջեր 175–188. ISBN 9781138899018.
• Perczel, István (2019). «Syriac Christianity in India». The Syriac World. London: Routledge. էջեր 653–697. ISBN 9781138899018.
• Possekel, Ute (2019). «The Emergence of Syriac Literature to AD 400». The Syriac World. London: Routledge. էջեր 309–326. ISBN 9781138899018.
• Quispel, Gilles (2008). Gnostica, Judaica, Catholica: Collected Essays of Gilles Quispel. Leiden-Boston: Brill. ISBN 9789047441823.
• Robinson, Theodore H.; Coakley, James F. (2013) [1915]. Robinson's Paradigms and Exercises in Syriac Grammar (6th revised ed.). Oxford: Oxford University Press. ISBN 9780199687176.
• Rompay, Lucas van (2008). «The East: Syria and Mesopotamia». The Oxford Handbook of Early Christian Studies. Oxford: Oxford University Press. էջեր 365–386. ISBN 9780199271566.
• Ross, Steven K. (2001). Roman Edessa: Politics and Culture on the Eastern Fringes of the Roman Empire, 114-242 CE. London-New York: Routledge. ISBN 9781134660636.
• Saint-Laurent, Jeanne-Nicole (2019). «Syriac Hagiographic Literature». The Syriac World. London: Routledge. էջեր 339–354. ISBN 9781138899018.
• Seleznyov, Nikolai N. (2008). «The Church of the East & Its Theology: History of Studies». Orientalia Christiana Periodica. 74 (1): 115–131.
• Seleznyov, Nikolai N. (2010). «Nestorius of Constantinople: Condemnation, Suppression, Veneration: With special reference to the role of his name in East-Syriac Christianity». Journal of Eastern Christian Studies. 62 (3–4): 165–190.
• Seleznyov, Nikolai N. (2013). «Jacobs and Jacobites: The Syrian Origins of the Name and its Egyptian Arabic Interpretations». Scrinium: Journal of Patrology, Critical Hagiographyand Ecclesiastical History. 9: 382–398.
• Simmons, Ernest (1959). The Fathers and Doctors of the Church. Milwaukee: Bruce Publishing Company.
• Takahashi, Hidemi (2019). «Syriac Christianity in China». The Syriac World. London: Routledge. էջեր 625–652. ISBN 9781138899018.
• Taylor, David G. K. (2019). «The Coming of Christianity to Mesopotamia». The Syriac World. London: Routledge. էջեր 68–87. ISBN 9781138899018.
• Teule, Herman (2007). «Current Trends in Syriac Studies». Eastern Crossroads: Essays on Medieval Christian Legacy. Piscataway, NJ: Gorgias Press. էջեր 387–400. doi:10.31826/9781463212827-024. ISBN 9781463212827.
• Varghese, Baby (2019). «The Liturgies of the Syriac Churches». The Syriac World. London: Routledge. էջեր 391–404. ISBN 9781138899018.
• Weltecke, Dorothea; Younansardaroud, Helen (2019). «The Renaissance of Syriac Literature in the Twelfth–Thirteenth Centuries». The Syriac World. London: Routledge. էջեր 698–717. ISBN 9781138899018.
• Watt, John W. (2019). «Syriac Philosophy». The Syriac World. London: Routledge. էջեր 422–437. ISBN 9781138899018.
• Wilmshurst, David (2019). «The Church of the East in the 'Abbasid Era». The Syriac World. London: Routledge. էջեր 189–201.
• Winkler, Dietmar W. (2019). «The Syriac Church Denominations: An Overview». The Syriac World. London: Routledge. էջեր 119–133. ISBN 9781138899018.
• Wood, Philip (2019). «Historiography in the Syriac-Speaking World, 300–1000». The Syriac World. London: Routledge. էջեր 405–421. ISBN 9781138899018.