Ռուպա (փիլիսոփայություն)

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից

Ռուպա ( rūpa IAST, դևանագարի, սանսկրիտ՝ रूप ; թաի.՝ รูป ), հնդկական փիլիսոփայության մեջ ֆիզիկապես ընկալելի «ձև» կամ «մարմնականություն»[1], որն ամենամոտ է եվրոպական փիլիսոփայության մատերիա հայեցակարգին։ Քանի որ այն վերաբերում է ցանկացած տեսակի հիմնական օբյեկտին (փիլիսոփայություն), այն ավելի կոնկրետ նշանակություն ունի հնդկական կրոնների համատեքստում։

Ռուպան վերաբերում է հինդուիզմի և բուդդիզմի տարբեր հասկացություններին։ Այն հաճախ ասոցացվում է անունի կամ ոգու հետ, որպես Վեդանտայի էակների երկու բաղադրիչներից մեկը[2]։ Աչքով կամ տեսողության զգայարանով (cakṣus) ընկալվելով, այն սամխյայում և՛ ձև է, և՛ գույն[3]։ Բուդդիզմում այն էգոյի հինգ փոխկապացվածություններից մեկն է (սկանդհա)։

Հինդուիզմում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հինդուիզմում շատ բաղադրյալ բառեր օգտագործվում են rūpa-ի միջոցով՝ նկարագրելու նուրբ և հոգևոր իրականություններ, ինչպիսիք են սվարուպան, որը նշանակում է ես-ի ձևը։ Այն կարող է օգտագործվել նյութ կամ նյութական երևույթներ արտահայտելու համար, հատկապես այն, ինչը կապված է սամխյայում տեսողության ուժի հետ[4]։ Բհագավադ Գիտայում, Վիշվարուպան Վիշնուի տիեզերական ձևն է. իրենում ամփոփում է «բոլոր ձևերի ձևը», «տիեզերական ձևը», «բացարձակ ձևը», նկարագրված է որպես Աբսոլյուտի էզոթերիկ հասկացությունը[5]։

Բուդդիզմում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Բուդդիզմում ռուպա նշանակում է արտաքին ազդեցությունների օբյեկտ, դա տարածական տիեզերքն է, ի տարբերություն հոգևորի։ Աշխարհի բոլոր երևույթները բաժանվում են երկու դասի.

  1. ռուպինո, ձև ունեցող, որն ունի չորս տարրեր ( մահաբհուտա ) և դրանց ածանցյալները
  2. arupino, ձև չունեցող, գիտակցության մոդուսներ և փուլեր։

Պալիի կանոնում այն հանդիպում է հետևյալ իմաստներով[6].

  • rūpa-khandha IAST - ռուպա կհանդհա, «նյութական ձև», հինգ սկանդհայից առաջինը։
  • rūpa-āyatana IAST - ռուպա այաթանա, «տեսանելի առարկաներ», ընկալման վեց արտաքին հենարաններից մեկը ( Այաթանա
  • nāma-rūpa IAST - նամա ռուպա, բառացի՝ «անուն և ձև» կամ «միտք և մարմին», նամա` անձի մտավոր բաղադրիչին, ռուպա` ֆիզիկական։ Սա կեցության փոխկապակցված առաջացման շղթայի չորրորդ օղակն է, որն առաջանում է գիտակցությունից և դառնում է ընկալման հիմք[7]։

Տես նաև[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. "Monier-Williams Sanskrit Dictionary 1899 Basic / रूप /". www.sanskrit-lexicon.uni-koeln.de. p. 885--6. Արխիվացված է the original 2023 թ․ հունիսի 1-ին. Retrieved 2023 թ․ սեպտեմբերի 6. rūpa n. (perhaps connected with varpa, varpas; ifc. f.(ā), rarely (ī)) any outward appearance or phenomenon or colour (often pl.), form, shape, figure, RV. &c. &c.
  2. Monier-Williams, Monier; Leumann, Ernst (2000). A Sanskrit-English dictionary: etymologically and philologically arranged with special reference to cognate Indo-European languages (Repr. [of the] New ed., greatly enl. and improved ed.). Oxford: Clarendon Pr. ISBN 978-0-19-864308-1.
  3. Edwin F. Bryant. “The Yoga Sutras of Patañjali.” էջ 95
  4. Yoga Sūtras of Patañjali, I.3. "“tadā draṣṭuh svarūpe ‘vasthānam” (Edwin F. Bryant. “The Yoga Sutras of Patañjali.” p.95)
  5. "Бхагавад-Гита. Глава 11". www.bhagavatgita.ru. Retrieved 2023 թ․ սեպտեմբերի 6.
  6. Hamilton (2001), էջ 3
  7. Berzin, Alexander (2006), Primary Minds and the 51 Mental Factors, http://studybuddhism.com/en/advanced-studies/science-of-mind/mind-mental-factors/primary-minds-and-the-51-mental-factors 

Գրականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]