Տարրեր (փիլիսոփայություն)

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search

Բնության տարրեր (լատ.՝ elementa «նախանյութ»; հին հուն․՝ στοίχος «շարքի անդամ»)[1],անտիկ և միջնադարյան բնափիլիսոփայության մեջ, չորս սկզբնական տարրերը, որոնց ավելացվում էր նաև «հինգերորդ տարրը»[2]։ Առաջին անգամ ավանդական իմաստով օգտագործվել այս արտահայտությունը Պլատոնի կողմից, որը համարում էր տարրերը կանոնավոր հնգանկյուններ։ Արիստոտելը զարգացրեց այդ միտքը մինչև փիլիսոփայության լայն հասկացություն[1][2]։ Միջնադարում առաջին տարրերի մասին ուսմունքը հանդիսանում էր ալքիմիայի և աստղագուշակության տեսական հիմքը։ Հին չինական փիլիսոփայության մեջ համանման ուսմունք էր Ու-սինը, որտեղ նույնպես նշվում էր հինգ հիմնական տարրերի մասին։

Անտիկ ժամանակաշրջանի տարրերի մասին ուսմունք[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Չորտ տարրերի ուսմունքը առաջինը զարգացրել է Էմպեդոկլեսը,նա համարում էր, որ այդ տարրերը նյութական են և օժտված են սիրո ու թշնամության հատկանիշներով։ Այդ երկու հատկությունները հատուկ են բոլոր մարմիններին և բերում են մատերիայի շարժմանը։ Ավելի ուշ այդ ուսմունքը զարգացվեց ականավոր փիլիսոփաների կողմից, ինչպիսիք են Պլատոնը և Արիստոտելը։

Ըստ Պլատոնի, տարրերը իրենցից ներկայացնում են նախանյութի տարբեր դրսևորումներ, որոնք կարող են փոխոդարձ վերափոխման ենթարկվել։ Պլատոնը, որպեսզի բացատրի մատերիայի ամրությունը, հալվելու ունակությունը, օդանմանությունը, կրականմանությունը, օգտագործում էր բազմանիստերի երկրաչափությունը։ Հողը համապատասխանեցնում էր խորանարդին, ջուրը՝ քսանանիստին, օդը՝ ութանիստին, կրակը՝ քառանիստին։Հինգերորդ հնարավոր կանոնավոր բազմանիստը՝ տասերկուանիստը, ըստ Պլատոնի, համապատասխանում էր հինգերորդ տարրին, որը օգտագործում էր Լոգոսը՝ երկնային մարմիններ ստեղծելու համար։

Four elements representation.svg

Արիստոտելի ուսմունքի համաձայն, ամեն մի տարրը համապատասխանում է միասնական առաջնանյութի մի վիճակին (հիմնական որակների որոշակի համադրմանը)՝ ջերմությանը, ցրտին, խոնավությանը և չորությանը։

  • Ջերմ + չոր = Կրակ
  • Ջերմ + խոնավ = Օդ
  • Ցուրտ + խոնավ = Ջուր
  • Ցուրտ + չոր = Հող
4 էլեմենտներ:Հող (Terre) — Ջուր(Eau),Օդ (Air), Կրակ (Feu)

Արիստոտելի բնափիլիսոփայության մեջ նույնպես ենթադրվում էր հինգերորդ էլեմենտի՝ եթերի (կամ շարժման սկիզբի) գույությունը։ Արիստոտելի երկրակենտոն ուսմունքը ներառում էր վարակծ ,ըստ որի, Տիեզերքի կենտրոնի (Երկրի կենտրոն) շուրջը, ծանրության փոքրացմանը զուգընթաց, հաջորդաբար տեղակայված են չորս տարրերի՝ հողի,ջրի,օդի,կրակի ոլորտները, դրանից վեր երկնային ոլորտներն են։

Ժամանակակից գիտության համաձայն, այդ չորս տարրերին համապատասխանում են չորս ագրեգատային վիճակները՝ պինդ, հեղուկ, գազային և պլազմային վիճակները։ Քարոլորտի,ջրոլորտի,մթնոլորտ և մագիսոլորտ հասկացությունները նույնպես կարելի է համապատասխանեցնել չորս տարրերի ոլորտներին։

«Տարրերը» ժամանակակից գիտության մեջ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Տարր տերմինը, ժամանակակից գիտության մեջ պահպանվել է « քիմիական էլեմենտ», կամ «տարրական մասնիկ» բառակապակցություններում։ Բառի տարերք իմաստը պահապանվել « բնության տարերք» կամ «տարերային աղետ» բառակապակցության տեսքով։

Տարրը՝ դա հիմքն է, մասնիկը, որից կազմված է մեր աշխարհը։ Այն կա նաև հոգեբանոիթյան մեջ , «խառնվածք» հասկացության հետ սերտ կապված։

Տարրերը հինդուիզմի փիլիսոփայությունում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Չակրերի պատկերումը մարդու մարմնի վրա

Հինդուիզմի փիլիսոփայությանհամաձայն,մեզ շրջապատող աշխարհը պատրանք է։Այդ պատրանքը առաջանում է մարդու ներսից,պրոեկտվում է իր չակրաներից,որոնցից ներքին հինգը պարունակում են 5 տարրերը,դրանց անվանում են տատվամիներ։

  1. Մուլադհարա չակրան պարումակում է Հողի տարրը, որը համապատասխանում է նյութի պինդ վիճակին։ Նա այն նյութական աշխարհն է, որ կարող է զգալ մարդը իր շոշափելիքով։
  2. Սվադհիստանա չակրան պարունակում է Ջրի մետատարրը, որը համապատասխանում է նյութի հեղուկ վիճակին։
  3. Մանիպուրա չակրան պարունակում է Կրակի մետատարրը, որը համապաըտասխանում է նյութի պլազմային վիճակին։
  4. Անահատա չակրան պարունակում է Օդի մետատարրը,որը համապատասխանում է նյութի գազային վիճակին։
  5. Վիշուդհա չակրան պարունակում է Եթերի մետատարրը,որը համապատասխանում է նյութի ալիքային և ձայնային ագրեգատային վիճակին։Դրա հետ մեկտեղ,եթերը նկարագրվում է որպես միստիկ տարածություն,որ չունի ոչ ծավալ,ոչ ժամանակ։Այն կարելի է զգալ միայն ներքին ձայնի միջոցով (նուրդ ձայներ, որ կարողանում են լսել, հատուկ պարապմունքներից հետո) ։

Ու-Սին[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հնգանիստ Ու-Սին
  1. Ու-Սին (5 տարրեր,5տարերք,5 գործողություն) Կաղապար:Китайский) չինական փիլիսոփայության հիմնական կատեգորիաներից, աշխարհաստեղծման որոշիչհիմական պարամետրերի հնգանդամ կազմություն։Բացի փիլիսոփայությունը,լայն կիրառում ունի ավանդական չինական բժշկության, բախտագուշակության,մարտական արվեստի և թվագուշակության մեջ։Պարունակում է 5 դաս,(Ծառ,Կրակ,Հող,Մետաղ,Ջուր),բնութագրում է բոլոր գոյություն ունեցող մարմինների և նյութերի փոխազդեցությունը։

Տես նաև[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Քիմիական տարր
  • Ալքիմիա
  • Հինգերորդ տարր
  • Չակրա
  • Հինգ տարրեր
  • Սուբստրար

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. 1,0 1,1 Элементы // Античная философия: Энциклопедический словарь. — М.: Прогресс-Традиция. 2008
  2. 2,0 2,1 Элементы // Новейший философский словарь. / А. А. Грицанов — Минск: Книжный Дом. 1999.

Գրականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • ld. www.sacred-texts.com for Ancient Egypt Elements